تحلیل اثرات شاخص های توسعه پایداری در توسعه گونه های بافت محلات شهری مهاباد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی، سمنان، ایران

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری- واحد سمنان- دانشگاه آزاداسلامی- سمنان- ایران

3 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری- واحد سمنان- دانشگاه آزاداسلامی- سمنان-

چکیده

شکل گیری بافت های مختلف محله ای در شهر مهاباد، متأثر از برخورداری این محلات از شاخص های زیست محیطی،اجتماعی، خدماتی، اقتصادی و کالبدی موجب عدم تعادل و ناهمگونی فضایی در محیط زندگی شهروندان شده است بر این اساس این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی با هدف تحلیل وضعیت شاخص های توسعه پایدار و پایداری محلات واﻗﻊ در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺷﻬﺮ مهاباد از حیث چهار نوع بافت قدیمی، میانی، بافت جدید و اسکان غیررسمی بر مبنای 5 شاخص اصلی( کالبدی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی ،خدماتی و زیست محیطی) و44 شاخص فرعی مستخرج، صورت گرفته که شاخص های اصلی به عنوان متغیر اصلی و پایداری محلات به عنوان متغیر وابسته در نطر گرفته شده است که بر این اساس نتایج رتبه بندی مدل موریس نشان می دهد که محلات شکل گرفته در بافت میانی و قدیمی به دلیل نزدیکی به مرکز شهر و برخورداری بهتر در شرایط مطلوبتری از محلات جدید و اسکان غیر رسمی هستند که در دهه های اخیر شکل گرفته اند همچنین نتایج حاصل از سنجش همبستگی شاخص در آزمون پیرسون نمایان می سازد که بین سه شاخص اقتصادی، کالبدی و خدماتی، با شاخص تلفیقی همبستگی و رابطه معنی دار وجود داشته و همچنین تحلیل مسیر داده ها در نرم افزار amos حاکی از معنی داری اثرات مستقیم و غیر مستقیم سه متغیراصلی( شاخص های خدماتی، اقتصادی، کالبدی) بر روی متغیر وابسته (پایداری محلات) بوده است که در این بین شاخص اقتصادی با اثر کل 991/0 دارای بیشترین تاثیر و شاخص کالبدی با اثر کل 016/0 دارای کمترین تاثیر بر پایداری محلات شهری می باشند که این مساله بیانگر شکاف قابل توجه محلات مورد مطالعه در برخورداری از شاخص های اقتصادی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

تحلیل اثرات شاخص های پایداری در توسعه گونه های بافت محلات شهری مهاباد[1]

ادریس پروزن

دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی،  سمنان، ایران  

porvazn@yahoo.com       تلفن تماس: 09144448424  

زینب کرکه آبادی *(نویسنده مسئول) 

استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی،  سمنان، ایران 

  z.karkehabadi@yahoo.com  

عباس ارغان

استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی،  سمنان، ایران  

abbas.arghan@yahoo.com

 

چکیده

زمینه و هدف:

 شکل گیری بافت های مختلف محله ای در شهر مهاباد، متأثر از میزان برخورداری این محلات از شاخص های زیست محیطی،اجتماعی، خدماتی، اقتصادی و کالبدی موجب عدم تعادل و ناهمگونی فضایی در محیط زندگی شهروندان شده است که در این پژوهش هدف تحلیل وضعیت پایداری محلات بافت های شهری و عوامل تأثیرگذار بر پایداری محلات می باشد.

روش بررسی:

 این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی به تحلیل وضعیت پایداری محلات واﻗﻊ در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺷﻬﺮ مهاباد از حیث چهار نوع بافت بر مبنای پنج شاخص اصلی وچهل و چهار شاخص فرعی مستخرج، صورت گرفته که شاخص های اصلی به عنوان متغیر اصلی و پایداری محلات به عنوان متغیر وابسته می باشند که داده های حاصل از بررسی شاخص های محلات در مدل موریس رتبه بندیو در قالب نقشه هایGIS  نمایان شده و نتایج همبستگی شاخص ها در آزمون پیرسون، در تحلیل مسیر و نرم افزارAMOS  تحلیل شده اند.

یافته ها:

 رتبه بندی مدل موریس بیانگر برتری رتبه محلات میانی و قدیمی بر محلات جدید و اسکان غیر رسمی هستند و بین سه شاخص اقتصادی، کالبدی و خدماتی، با شاخص تلفیقی همبستگی و رابطه معنی دار و اثرات مستقیم و غیر مستقیم وجود دارد که در این بین شاخص اقتصادی با اثر کل 991/0 دارای بیشترین تأثیر و شاخص کالبدی با اثر کل 016/0 دارای کمترین تأثیر بر پایداری محلات شهری می باشند.

بحث و نتیجه گیری:

براساس نتایج پژوهش حاضر نزدیکی به مرکز شهر و شکل گیری خدمات و کاربریها به مرور زمان از دلایل برتری رتبه محلات میانی و بافت قدیم نسبت به محلاتی است که در دهه های اخیر شکل گرفته اند همچنین شاخص های اقتصادی، کالبدی و خدماتی تأثیرگذار بر روی پایداری محلات بوده اند و در این بین تأثیرگذاری زیاد شاخص اقتصادی بیانگر شکاف قابل توجه محلات مورد مطالعه در برخورداری از این شاخص است.

واژگان کلیدی : توسعه پایدار- بافت های شهری -  مدل موریس - تحلیل مسیر – شهر مهاباد

Analysis of sustainability indicators' effects on the development of texture types in Mahabad      urban neighborhoods

Edris porvazn[2]

Zeynab karkehabadi[3] *(Corresponding Author)

Abbas Arghan[4]

 

Abstract

 Background & Objective:

The formation of various neighborhood textures in the city of Mahabad is influenced by the rates of environmental, social, services, economic and physical indices, which have caused spatial imbalance and heterogeneity in the living environment of citizens. The aim of this study was to analyze the sustainability status of urban neighborhoods textures and factors affecting the sustainability of these neighborhoods.

method:

Using a descriptive - analytical method, this research was done to analyze the sustainability status of communities (neighborhoods) located in various textures of the city of Mahabad in terms of four types of textures based on five main criteria and forty-four sub-main derived indices. The main indicators were considered as the main variables, while the neighborhoods sustainability was seen as the dependent variable. The data resulted from the analysis of neighborhoods' indicators were rated in the Morris model and displayed in the form of GIS maps. The results of indices correlation were analyzed by using Pearson test, path analysis

and AMOS software.

Findings:                               

Morris Rating Model indicates the rating superiority of middle and old neighborhoods over new neighborhoods and informal settlements. There are significant relationship, correlation and direct and indirect effects between the three economic, physical and service indicators with the combined indicator. Meanwhile, the economic indicator with the greatest impact of 0.991 had the highest impact, while the physical parameter with the greatest impact of  0.016 had the lowest impact on the sustainability of urban neighborhoods.

 Discussion & Conclusion:

According to the results of this study, closeness to the downtown and formation of services and applications over time are seen as the reasons for the superiority rating of middle neighborhoods and old textures over the neighborhoods formed in recent decades. In addition, economic, physical and service indicators have had an impact on the sustainability of communities. In the meantime, high influence of economic indicator suggests the significant gap of the studied neighborhoods in benefiting from this index.

Key words: Sustainable development, Urban textures, Morris Model, Path Analysis, City of  Mahabad

 

 

مقدمه

شهرنشینی و شهرگرایی در جهان در حال توسعه با دو ویژگی مهم رشد شتابان جمعیت و گسترش فیزیکی فزاینده و بی برنامه مواجه بوده است و شکل گیری فضاهای نابرابر شهری، ناپایداری شهری در زمینه های اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی و .... از مشکلات مشترک این شهرها به شمار می آید (1). با وجود آشکار شدن این نابرابری ها و معضلات اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در شهرها هیچ اتّفاق نظری برای رسیدن به توسعه ی پایدار شهری حاصل نشده است. علاوه بر آن، برخی ابهام ها و جدل های تئوریک نیز در رابطه با مفهوم و چگونگی دستیابی به پایداری شهر وجود دارد که به پیچیدگی شرایط افزوده است. در این زمینه، نیاز به تلاش برای دستیابی به آرمان (فرصت های برابر) در دسترسی گروههای مختلف جامعه شهری به خدمات شهری و از بین بردن تضاد در تامین فرصت ها می باشد. (2).

در شهر مهاجر پذیر مهاباد گروه ها و طبقات مختلف مردم از حیث پایگاه اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی قابل تشخیص اند که محل سکونت شان از حیث کالبدی نیز تا حدی از همدیگر متمایز است. در این راستا می توان از محلات حاشیه نشین و بافت فرسوده نام برد. نواحی حاشیه نشین به دلیل سطح نازل وضعیت اقتصادی و اجتماعی و همچنین عدم رعایت اصول شهرسازی در تامین و پراکنش فضاهای اساسی و محلات بافت فرسوده به علت فرسودگی ابنیه و عدم جوابگویی بافت کهنه به نیازهای زندگی امروزی، از جمله فضاهای وابسته به کاربری مسکونی، حمل و نقل، کم و کیف خدمات شهری، همگی از عوامل بسیار مهم و قابل تأمل در رابطه با ناپایداری شهر هستند از سوی دیگر اقدامات نسنجیده مدیریت و برنامه ریزی شهری در امر تهیه و اجرای طرح های ساماندهی و توسعه کالبدی شهر مهاباد، بدون توجه به اصول و معیارهای عدالت فضایی در توسعه و ساماندهی کالبدی و خدمات عمومی شهری نه تنها نتوانسته است در راستای توسعه فضایی همگون میان نواحی و محلات شهری گام بردارد بلکه حتی موجب تشدید این مسأله نیز شده است (3). که در این بین تمایزات و عدم توازن در بافتهای مختلف سطح شهر مهاباد در چهار قالب بافت قدیمی(سنتی و فرسوده) و حاشیه ای(اسکان غیررسمی و روستایی تغییر شکل یافته) و بافت میانی و بافت جدید(برنامه ریزی شده) به این عدم توازن به ناپایداری در مقیاس شهری دامن زده است لذا شناخت وضعیت ناپایداری و رتبه بندی محلات و شناخت وضعیت شاخص های توسعه پایدار در محلات به منظور درک هر چه بیشتر ارتباطات داخلی شاخص ها و میزان وابستگی ها و تأثیر گذاریهای آنها در محلات شکل گرفته در بافت های مذکور و برنامه ریزی در جهت افزایش هماهنگی بافت ها از لحاظ شاخص های پایداری مطالعات حاضر را بیش از بیش ضروری ساخته است. و دستیابی به اهداف پژوهشی از جمله : شناسایی، تحلیل و رتبه بندی محلات شهری مهاباد بر اساس برخورداری از شاخص توسعه پایدار با مقایسه بین تمایزات بافت های چهارگانه و همچنین سنجش همبستگی و ارتباط ابعاد پنجگانه در تعیین و مقایسه میزان پایداری محلات و شناخت و تحلیل تأثیر متغیرهای مستقل(شاخص های پنجگانه) بر یکدیگر و همچنین بر روی متغیر وابسته(پایداری محلات) و پاسخگویی به سوالات زیر مد نظر این پژوهش می باشد.

وضعیت پایداری محلات در بافت های مختلف شهری به چه صورت است.؟

مهمترین عوامل تأثیرگذار بر پایداری محلات شهری کدامها هستند؟

 

بیشینه تحقیق

مهین نسترن و کیومرث حبیبی و مهرداد محمدی 1393 در مقاله ای به تحلیل وضعیت پایداری بافت های شهر سنندج با استفاده از سیستم استنتاج فازی پرداخته و نتایج حاصله حاکی از پایداری بافت های فرسوده که در طول زمان شکل گرفته اند نسبت به سایر بافت های نوساز و اسکان غیررسمی که نتایج توسعه در دهه های اخیر هستند سطح بالاتری برخوردار بوده است.

محمدی و پاشازاده در سال 1393در تحقیقی با عنوان سنجش پایداری محلات شهر اردبیل با تاکید بر محلات با هسته روستایی و با هدف سنجش میزان پایداری محلات شهر اردبیل با استفاده از روش میدانی انجام داده اند که یافته های تحقیق نشان می دهد که وضعیت محلات از نطر معیارهای هویت شرایط بهتر و از نطر تراکم و سرمایه های اجتماعی در شرایط نامناسب تری هستند و نتایج کلی نشانگر وضعیت ناپایدار محلات با هسته های روستایی در شهر اردبیل است.(4).

صفایی پور و جویباری در سال 1394 در مقاله سنجش توسعه پایدار با استفاده از تحلیل شبکه در منطقه 17 تهران با استفاده از 25 شاخص پرداخته اند که در این تحقیق مشخص شده که محله یافت آباد پایدارترین محله منطقه 17 و محله فلاح ناپایدارترین محله بوده است و به این نتیجه رسیده اند که توسعه نیافتگی محلات مستلزم مشارکت شهروندی و برنامه ریزی توسعه محله ای می باشد.(5).

شکوهی و حسینی در سال 1394در تحقیقی با عنوان سنجش توسعه پایدار محله ای در شهر مشهد با استفاده از روش promethee نسبت به طبقه بندی شهر بر اساس ویژگی های اجتماعی و اقتصادی و کالبدی نموده و سپس با استفاده از آزمون های آماری مشخص نموده که محله سید رضی پایدارترین محله و محله مهرآباد ناپایدارترین محله بر اساس تحلیل نتایج تحلیل رضایتمندی ساکنین می باشند که نیازمند برنامه ریزی و مداخله اصولی می باشند.(6).

زهانگ یوپو و همکارانش در سال 2013، در مقاله‌ای تحت عنوان״توسعه پایدار شهرهای زغال سنگی در استان هلونگ جیانگ بر پایه روش AHP״به ارزیابی توسعه پایدار شهرهای معدنی چین شمالی با استفاده از متد AHP و با بهره‌گیری از روش ارزیابی جامع فازی و تشکیل ماتریس ارزیابی از پنج جنبه توسعه اقتصادی، کیفیت محیطی، وضعیت منابع، توازن اجتماعی و توانایی مدیریت دولتی پرداخته‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که توسعه اقتصادی و کیفیت محیطی، مهم‌ترین شاخص‌هایی هستند که بر توسعه پایدار شهرهای معدنی این استان اثر می‌گذارند.

محله و توسعه محله

محله مفهوم ثابت و ایستایی در مباحث شهرشناسی جغرافیایی و سایر علوم از جمله برنامه ریزی شهری، علوم اجتماعی و علوم سیاسی در قرن گذشته نداشته است. در زمان حاضر نیز این مفهوم دچار تغییرات اساسی شده است، به گونه ای که پیرامون مفهوم و ابعاد آن مباحث فراوانی وجود دارد . درواقع در هر یک از حوزه های علمی از زاویه دید خاص آن تعریف شده است (7).

محلات ساخت و بافت اصلی شهرها را تشکیل می دهند. اگر چه زندگی روزمره در مقیاس محله به طور محسوسی قابل درک بوده وآن را تحت تأثیر قرار میدهد به لحاظ تاریخی در 1994، کنفرانس سالانه ای در شیکاگو به نام«اتحادیه مدیریت شهرها بخش های جهانی»، شامل بخشی به نام«برنامه ریزی محلات پایدار» بود. این اصطلاح، توسط شهر سازان نوین آمریکا بدن گونه تفسیر شد یک محیط انسانی مناسب رشد وترقی، درون یک اکولوژی حفاظت شده. در سال2004، اداره معاونت نخست وزیری بریتانیا، شعار"ساخت محلات پایدار"را سرلوحه کار خود قرار داد. گزارشی که برای این سازمان تهیه شده است، محله پایدار را چنین تعریف میکند: برآوردن نیازهای متنوع زمان حال و آینده ساکنان، فرزندانش و دیگر کاربران؛ مشارکت در ایجاد کیفیت بالاتر زندگی و ایجاد فرصت ها و گزینه های متنوع و دست یابی به اهداف با کاراکتر کردن استفاده از منابع طبیعی، ارتقا محیط طبیعی، ترقی اتحاد و سازگاری اجتماعی و تقویت دارایی های اقتصادی ، همچنین از منظر برنامه ریزی شهری، محله را می توان به صورت بخش قابل شناسایی از محدوده ای شهری و یا محدوده ای ترکیب شده از کاربری های تأمین کننده نیازهای ساکنان در ساختار شهر تعریف کرد(8). و مهمترین نکته در این پروسه شرکت دادن ساکنین محله در برنامه ریزی است حتی فلوریدا استدلال می کند که مهمتر از شرکت مردم در زمینه های اقتصادی شهر، نیاز به سیاست های مناسب شهری برای جذب شهروندان در زمینه ی بهبود شرایط زندگی می باشد. (9).

توسعه پایدار و توسعه پایدار شهری

همچنین دربردارنده تغییر در روابط بین انسان‌ها و بین انسان طبیعت در زمان کنونی و در طی زمان است (10) که در آن انسان مرکز توجه است و انسان‌ها هماهنگ با طبیعت سزاوار حیاتی توأم با سلامت و سازندگی هستند (11). در این گرایش اصل موازنه بین خواست‌های اجتماعی - اقتصادی و اکولوژیکی هر نسل با توجه به سهم نسل‌های آتی از منابع محدود زمین محور سیاست‌گذاری‌های شهری و چیدمان سکونتگاهها است (12)توسعه پایدار تمرکز توسعه بر مردم و برقراری عدالت برای نسل‌های جـاری و آینـده (13) توسط کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه، توسعه پایدار به عنوان "توسعه است که پاسخگوی نیازها در حال حاضر باشد بدونه به خطر انداختن توانایی نسل های آینده برای رفع نیازهای خود" تعریف شده است (14).

توسعة پایدار محله ای توانایی جوامـع کوچـک محلی (محلات) در بهره برداری و استفاده از منابع طبیعی، انسانی و اکولوژیک است به گونه ای که همة اعضا یا اجتماعات محلهای در حال و آینده از سطوح مناسب بهداشت، سلامت، زندگی مطلوب، امنیت، یکپـارچگی میـان محـیط زیسـت و فعالیت انسانی و اقتصادی پویا برخوردار شوند (15). ﻧﺎﮐﺎﻣﯽﻫﺎ در دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺗﻮﺳﻌﻪی ﭘﺎﯾﺪار ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﭼﺮﺧﺶ اﻫﺪاف آن ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﻣﺤﻠﯽ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﻧﺪازهﮔﯿﺮی وﺳﻨﺠﺶ ﭘﺎﯾﺪاری در ﻣﺤﻠﻪﻫﺎی ﺷﻬﺮی اﻫﻤﯿﺘﯽ دو ﭼﻨﺪان ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ. اﻃﻼع از وﺿﻌﯿﺖ ﭘﺎﯾﺪاری ﻣﺤﻠﻪﻫﺎی واﻗﻊ در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﺳﮑﻮﻧﺘﯽ ﻗﺪﯾﻢ، ﻣﯿﺎﻧﯽ، ﺟﺪﯾﺪ و ﺳﮑﻮﻧﺘﮕﺎهﻫﺎی ﻏﯿﺮ رﺳﻤﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻘﺸﯽ ﻣﺆﺛﺮ در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰیﻫﺎ وﺟﻬﺖﮔﯿﺮیﻫﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﭘﺎﯾﺪاری در اﯾﻦ ﻣﺤﻠﻪﻫﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ (16).

  • اصل برابری بین نسلی یا اصل نسل آینده
  • اصل عدالت اجتماعی یا برابری درون نسلی
  • ‌اصل مسئولیت‌پذیری یا پرداخت‌هایی برای عوامل آلوده کننده

به منظور دستیابی به اجرایی شدن استراتژی توسعه پایدار، اعضای جامعه باید به این باور برسند که ظرفیت لازم برای حل و فصل مشکلات و شکل دادن به آینده خود را دارند همانند تارهای عنکبوت که به ظاهر شکننده هستند ولی در مقاوت برابر نیروهای فوق العاده کمترین آسیب را می بینند. (17). در همین راستا بر رعایت موارد زیر برای پیگیری اصولی و موثر سیاست های توسعه پایدار شهری تاکید شده است:

الف) نظامی سیاسی که مشارکت موثر شهروندان در فرآیند تصمیم گیری را تضمین کند.

ب) نظام اقتصادی که راه حل هایی برای مشکلات و موانع توسعه ناهماهنگ و نموزون ارائه نماید.

ج) نظام تولیدی که تعهد حفظ مبانی بوم شناسی  برای توسعه را محترم شمرد.

د) نظامی فناورانه که پشتیبان سیستم های حاوی حیات باشد.

ه) نظامی بین المللی که الگوهای پایدار برای تجارت و امور مالی طرح ریزی نماید (18).       

پایداری شهری

مفهوم پایداری به مفاهیم ایستادگی و مقاومت، برقراری و همیشگی بکار گفته می‌شود و گویای ویژگی فرایند و وضعیتی است که بتواند نامحدود نگه داری شود. برای دستیابی به شهرهای پایدار قبل از هر چیز محلات پایدار لازم است، زیرا محلات به عنوان کوچکترین واحد تقسیمات شهری، اندام های سازنده شهر محسوب می شوند. (12). هدف نهایی توسعه پایدار محله­ای ارتباط میان سرمایه­های اجتماعی و کالبدی است. بدین معنی که از فرایندهای اجتماعی به منظور بهبود هویت و ساختار کالبدی و ایجاد ظرفیت برای توسعه­های آتی استفاده می­گردد. به عبارت دیگر برنامه­ریزی با مردم، نه برای آنها، عنصر کلیدی توسعه محله­ای است (19). ﺗﻤﺮﻛﺰزداﻳﻲ و ﻣﺤﻠﻪﮔﺮاﻳﻲ در واﻗﻊ واﮔﺬاری اﻣﻮر ﻣﺤﻠﻪ ای ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻠﻪ اﺳﺖ. اﻳﺠﺎد واﺣﺪﻫﺎی ﻣﺤﻠﻪای ﻣﻮﺟﺐ ارﺗﻘﺎء و ﻛﺎرآﻣﺪی ﻧﻈﺎم ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻬﺮی و ﺗﺴﻬﻴﻞ در اداره اﻣﻮر ﺷﻬﺮی و ﺻﺮﻓﻪ ﺟﻮﻳﻲ ﻫﺎی وﺳﻴﻊ اﻗﺘﺼﺎدی در درازﻣﺪت ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ (20).

ﭘﺎﻳﺪاری ﺷﻬﺮی ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭘﻲ ﻃﺮح ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﻳﺪار ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎراداﻳﻢ ﺟﺪﻳﺪی در ﺟﻬﺎن ﻣﻄﺮح ﮔﺮدﻳﺪ. رﻳﺸﻪ ﻫﺎی ﻧﮕﺮش ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﻳﺪار ﺑﻪ ﻧﺎرﺿﺎﻳﺘﻲ از ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺗﻮﺳﻌﻪ و رﺷﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ- اﻛﻮ اﻗﺘﺼﺎدی در ﺷﻬﺮﻫﺎ از ﻧﻈﺮ اکوﻟﻮژی( ﺑﻮمﺷﻨﺎﺳﻲ) ﻣﻲ ﺑﺮﮔﺮدد.(21) توسعه پایدار شهری، پدیده ای با ابعاد گسترده و پیچیده است که در رشد و تکوین شهرها تأثیرگذار بوده و عوامل اقتصادی، اجتماعی، زیست- محیطی و اکولوژیک را مورد توجه قرار می دهد. آنچه امروزه مهم است، آگاهی از نقاط قوت و ضعف ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیست- محیطی و اکولوژیک توسعه است که میتواند عاملی مهم در جهت رفع مشکلات و نارساییهای موجود برای نیل به رفاه اقتصادی، سلامتی اجتماعی ودر نهایت عدالت منجر شود (22) جوامعی را پایدار می نامیم که ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، سلامت و محیط زیست آنها در هم تنیده باشد.

 

 

 

مواد و روش ها

این تحقیق از نظر نوع، جزو تحقیقات پژوهشی و روش بررسی آن، مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی است. به منظور جمع آوری داده ها از روش های اسنادی و میدانی استفاده شده است، و بر این اساس با استفاده از منابعی همچون طرح بهسازی و نوسازی بافت فرسوده مهاباد(1386)، طرح بهسازی و توانمند سازی سکونتگاه های نابسامان شهر مهاباد (1387)، نتایج تفصیلی سرشماری نفوس و مسکن(1390)، و طرح تفصیلی شهر مهاباد (1393) و نسبت به جمع آوری اطلاعات مورد نیاز شاخص های فرهنگی- اجتماعی، اقتصادی و کالبدی و زیست محیطی و خدماتی پرداخته شده است. شایان ذکر است که تنها جهت سنجش میزان درآمد خانوارها نسبت به پرسشگری و توزیع پرسشنامه به روش نمونه گیری تصادفی ساده در محلات مورد مطالعه شهری مهاباد اقدام شده است. بدین صورت که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 371 پرسشنامه به تناسب تعداد خانوار در محلات مورد مطالعه تقسیم و توزیع شدند. در این پژوهش ابتدا با استفاده از مدل موریس، محلات هدف رتبه بندی  و سپس نقشه های رتبه بندی بوسیله Arc Gis ترسیم شده است. در ادامه به منظور انجام تحلیل های آماری مانند ضریب همبستگی پیرسون و همچنین مدل تحلیل مسیر، شاخص های نهایی هر متغیر، از طریق ترکیب داده های بی مقیاس شده به روش فازی محاسبه شده اند. بر این اساس در نرم افزار SPSS نسبت به سنجش ارتباط بین شاخص های نهایی اجتماعی – فرهنگی، اقتصادی، کالبدی، خدماتی و زیست محیطی با استفاده از آزمون ضریب همبستگی پیرسون اقدام شده است. در گام آخر با استفاده از نرم افزار AMOS نسبت به اجرای مدل تحلیل مسیر بر اساس شاخص های ترکیبی اشاره شده اقدام شده است. 

شاخص های تحقیق

در جدول (1) متغیرها و شاخص های مورد مطالعه مشخص گردیده اند.

جدول (1): متغیرها و شاخص های بکار گرفته شده در تحقیق

Table (1): Variables and indicators used in the study

متغیرها

شاخص ها

اجتماعی،فرهنگی

تراکم مسکونی، درصد باسوادی مردان، درصد باسوادی زنان، تراکم جمعیت، تعداد مدارس، تعداد مساجد، بعد خانوار، درصد باسوادی، تعداد کتابخانه

اقتصادی

تعداد جمعیت 15-65 ساله، تعداد جمعیت ده ساله به بالا ، درصد شاغلان، درصد بیکاران ، قیمت زمین ، بار تکفل ،درآمد

کالبدی

سرانه کاربری های شهری شامل مسکونی، تجاری، کارگاهی، مذهبی، فرهنگی، ورزشی، فضای سبز، جهانگردی- پذیرایی، اداری- انتظامی، تأسیسات- تجهیزات شهری، بهداشتی- درمانی، آموزش عمومی، شبکه معابر و حمل و نقل

زیست محیطی

تعداد پارک، تعداد مخازن زب