تحلیل اثرات شاخص های توسعه پایداری در توسعه گونه های بافت محلات شهری مهاباد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی، سمنان، ایران

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری- واحد سمنان- دانشگاه آزاداسلامی- سمنان- ایران

3 استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری- واحد سمنان- دانشگاه آزاداسلامی- سمنان-

چکیده

شکل گیری بافت های مختلف محله ای در شهر مهاباد، متأثر از برخورداری این محلات از شاخص های زیست محیطی،اجتماعی، خدماتی، اقتصادی و کالبدی موجب عدم تعادل و ناهمگونی فضایی در محیط زندگی شهروندان شده است بر این اساس این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی با هدف تحلیل وضعیت شاخص های توسعه پایدار و پایداری محلات واﻗﻊ در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺷﻬﺮ مهاباد از حیث چهار نوع بافت قدیمی، میانی، بافت جدید و اسکان غیررسمی بر مبنای 5 شاخص اصلی( کالبدی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی ،خدماتی و زیست محیطی) و44 شاخص فرعی مستخرج، صورت گرفته که شاخص های اصلی به عنوان متغیر اصلی و پایداری محلات به عنوان متغیر وابسته در نطر گرفته شده است که بر این اساس نتایج رتبه بندی مدل موریس نشان می دهد که محلات شکل گرفته در بافت میانی و قدیمی به دلیل نزدیکی به مرکز شهر و برخورداری بهتر در شرایط مطلوبتری از محلات جدید و اسکان غیر رسمی هستند که در دهه های اخیر شکل گرفته اند همچنین نتایج حاصل از سنجش همبستگی شاخص در آزمون پیرسون نمایان می سازد که بین سه شاخص اقتصادی، کالبدی و خدماتی، با شاخص تلفیقی همبستگی و رابطه معنی دار وجود داشته و همچنین تحلیل مسیر داده ها در نرم افزار amos حاکی از معنی داری اثرات مستقیم و غیر مستقیم سه متغیراصلی( شاخص های خدماتی، اقتصادی، کالبدی) بر روی متغیر وابسته (پایداری محلات) بوده است که در این بین شاخص اقتصادی با اثر کل 991/0 دارای بیشترین تاثیر و شاخص کالبدی با اثر کل 016/0 دارای کمترین تاثیر بر پایداری محلات شهری می باشند که این مساله بیانگر شکاف قابل توجه محلات مورد مطالعه در برخورداری از شاخص های اقتصادی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

تحلیل اثرات شاخص های پایداری در توسعه گونه های بافت محلات شهری مهاباد[1]

ادریس پروزن

دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی،  سمنان، ایران  

porvazn@yahoo.com       تلفن تماس: 09144448424  

زینب کرکه آبادی *(نویسنده مسئول) 

استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی،  سمنان، ایران 

  z.karkehabadi@yahoo.com  

عباس ارغان

استادیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، واحد سمنان، دانشگاه آزاداسلامی،  سمنان، ایران  

abbas.arghan@yahoo.com

 

چکیده

زمینه و هدف:

 شکل گیری بافت های مختلف محله ای در شهر مهاباد، متأثر از میزان برخورداری این محلات از شاخص های زیست محیطی،اجتماعی، خدماتی، اقتصادی و کالبدی موجب عدم تعادل و ناهمگونی فضایی در محیط زندگی شهروندان شده است که در این پژوهش هدف تحلیل وضعیت پایداری محلات بافت های شهری و عوامل تأثیرگذار بر پایداری محلات می باشد.

روش بررسی:

 این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی به تحلیل وضعیت پایداری محلات واﻗﻊ در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺷﻬﺮ مهاباد از حیث چهار نوع بافت بر مبنای پنج شاخص اصلی وچهل و چهار شاخص فرعی مستخرج، صورت گرفته که شاخص های اصلی به عنوان متغیر اصلی و پایداری محلات به عنوان متغیر وابسته می باشند که داده های حاصل از بررسی شاخص های محلات در مدل موریس رتبه بندیو در قالب نقشه هایGIS  نمایان شده و نتایج همبستگی شاخص ها در آزمون پیرسون، در تحلیل مسیر و نرم افزارAMOS  تحلیل شده اند.

یافته ها:

 رتبه بندی مدل موریس بیانگر برتری رتبه محلات میانی و قدیمی بر محلات جدید و اسکان غیر رسمی هستند و بین سه شاخص اقتصادی، کالبدی و خدماتی، با شاخص تلفیقی همبستگی و رابطه معنی دار و اثرات مستقیم و غیر مستقیم وجود دارد که در این بین شاخص اقتصادی با اثر کل 991/0 دارای بیشترین تأثیر و شاخص کالبدی با اثر کل 016/0 دارای کمترین تأثیر بر پایداری محلات شهری می باشند.

بحث و نتیجه گیری:

براساس نتایج پژوهش حاضر نزدیکی به مرکز شهر و شکل گیری خدمات و کاربریها به مرور زمان از دلایل برتری رتبه محلات میانی و بافت قدیم نسبت به محلاتی است که در دهه های اخیر شکل گرفته اند همچنین شاخص های اقتصادی، کالبدی و خدماتی تأثیرگذار بر روی پایداری محلات بوده اند و در این بین تأثیرگذاری زیاد شاخص اقتصادی بیانگر شکاف قابل توجه محلات مورد مطالعه در برخورداری از این شاخص است.

واژگان کلیدی : توسعه پایدار- بافت های شهری -  مدل موریس - تحلیل مسیر – شهر مهاباد

Analysis of sustainability indicators' effects on the development of texture types in Mahabad      urban neighborhoods

Edris porvazn[2]

Zeynab karkehabadi[3] *(Corresponding Author)

Abbas Arghan[4]

 

Abstract

 Background & Objective:

The formation of various neighborhood textures in the city of Mahabad is influenced by the rates of environmental, social, services, economic and physical indices, which have caused spatial imbalance and heterogeneity in the living environment of citizens. The aim of this study was to analyze the sustainability status of urban neighborhoods textures and factors affecting the sustainability of these neighborhoods.

method:

Using a descriptive - analytical method, this research was done to analyze the sustainability status of communities (neighborhoods) located in various textures of the city of Mahabad in terms of four types of textures based on five main criteria and forty-four sub-main derived indices. The main indicators were considered as the main variables, while the neighborhoods sustainability was seen as the dependent variable. The data resulted from the analysis of neighborhoods' indicators were rated in the Morris model and displayed in the form of GIS maps. The results of indices correlation were analyzed by using Pearson test, path analysis

and AMOS software.

Findings:                               

Morris Rating Model indicates the rating superiority of middle and old neighborhoods over new neighborhoods and informal settlements. There are significant relationship, correlation and direct and indirect effects between the three economic, physical and service indicators with the combined indicator. Meanwhile, the economic indicator with the greatest impact of 0.991 had the highest impact, while the physical parameter with the greatest impact of  0.016 had the lowest impact on the sustainability of urban neighborhoods.

 Discussion & Conclusion:

According to the results of this study, closeness to the downtown and formation of services and applications over time are seen as the reasons for the superiority rating of middle neighborhoods and old textures over the neighborhoods formed in recent decades. In addition, economic, physical and service indicators have had an impact on the sustainability of communities. In the meantime, high influence of economic indicator suggests the significant gap of the studied neighborhoods in benefiting from this index.

Key words: Sustainable development, Urban textures, Morris Model, Path Analysis, City of  Mahabad

 

 

مقدمه

شهرنشینی و شهرگرایی در جهان در حال توسعه با دو ویژگی مهم رشد شتابان جمعیت و گسترش فیزیکی فزاینده و بی برنامه مواجه بوده است و شکل گیری فضاهای نابرابر شهری، ناپایداری شهری در زمینه های اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی و .... از مشکلات مشترک این شهرها به شمار می آید (1). با وجود آشکار شدن این نابرابری ها و معضلات اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در شهرها هیچ اتّفاق نظری برای رسیدن به توسعه ی پایدار شهری حاصل نشده است. علاوه بر آن، برخی ابهام ها و جدل های تئوریک نیز در رابطه با مفهوم و چگونگی دستیابی به پایداری شهر وجود دارد که به پیچیدگی شرایط افزوده است. در این زمینه، نیاز به تلاش برای دستیابی به آرمان (فرصت های برابر) در دسترسی گروههای مختلف جامعه شهری به خدمات شهری و از بین بردن تضاد در تامین فرصت ها می باشد. (2).

در شهر مهاجر پذیر مهاباد گروه ها و طبقات مختلف مردم از حیث پایگاه اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی قابل تشخیص اند که محل سکونت شان از حیث کالبدی نیز تا حدی از همدیگر متمایز است. در این راستا می توان از محلات حاشیه نشین و بافت فرسوده نام برد. نواحی حاشیه نشین به دلیل سطح نازل وضعیت اقتصادی و اجتماعی و همچنین عدم رعایت اصول شهرسازی در تامین و پراکنش فضاهای اساسی و محلات بافت فرسوده به علت فرسودگی ابنیه و عدم جوابگویی بافت کهنه به نیازهای زندگی امروزی، از جمله فضاهای وابسته به کاربری مسکونی، حمل و نقل، کم و کیف خدمات شهری، همگی از عوامل بسیار مهم و قابل تأمل در رابطه با ناپایداری شهر هستند از سوی دیگر اقدامات نسنجیده مدیریت و برنامه ریزی شهری در امر تهیه و اجرای طرح های ساماندهی و توسعه کالبدی شهر مهاباد، بدون توجه به اصول و معیارهای عدالت فضایی در توسعه و ساماندهی کالبدی و خدمات عمومی شهری نه تنها نتوانسته است در راستای توسعه فضایی همگون میان نواحی و محلات شهری گام بردارد بلکه حتی موجب تشدید این مسأله نیز شده است (3). که در این بین تمایزات و عدم توازن در بافتهای مختلف سطح شهر مهاباد در چهار قالب بافت قدیمی(سنتی و فرسوده) و حاشیه ای(اسکان غیررسمی و روستایی تغییر شکل یافته) و بافت میانی و بافت جدید(برنامه ریزی شده) به این عدم توازن به ناپایداری در مقیاس شهری دامن زده است لذا شناخت وضعیت ناپایداری و رتبه بندی محلات و شناخت وضعیت شاخص های توسعه پایدار در محلات به منظور درک هر چه بیشتر ارتباطات داخلی شاخص ها و میزان وابستگی ها و تأثیر گذاریهای آنها در محلات شکل گرفته در بافت های مذکور و برنامه ریزی در جهت افزایش هماهنگی بافت ها از لحاظ شاخص های پایداری مطالعات حاضر را بیش از بیش ضروری ساخته است. و دستیابی به اهداف پژوهشی از جمله : شناسایی، تحلیل و رتبه بندی محلات شهری مهاباد بر اساس برخورداری از شاخص توسعه پایدار با مقایسه بین تمایزات بافت های چهارگانه و همچنین سنجش همبستگی و ارتباط ابعاد پنجگانه در تعیین و مقایسه میزان پایداری محلات و شناخت و تحلیل تأثیر متغیرهای مستقل(شاخص های پنجگانه) بر یکدیگر و همچنین بر روی متغیر وابسته(پایداری محلات) و پاسخگویی به سوالات زیر مد نظر این پژوهش می باشد.

وضعیت پایداری محلات در بافت های مختلف شهری به چه صورت است.؟

مهمترین عوامل تأثیرگذار بر پایداری محلات شهری کدامها هستند؟

 

بیشینه تحقیق

مهین نسترن و کیومرث حبیبی و مهرداد محمدی 1393 در مقاله ای به تحلیل وضعیت پایداری بافت های شهر سنندج با استفاده از سیستم استنتاج فازی پرداخته و نتایج حاصله حاکی از پایداری بافت های فرسوده که در طول زمان شکل گرفته اند نسبت به سایر بافت های نوساز و اسکان غیررسمی که نتایج توسعه در دهه های اخیر هستند سطح بالاتری برخوردار بوده است.

محمدی و پاشازاده در سال 1393در تحقیقی با عنوان سنجش پایداری محلات شهر اردبیل با تاکید بر محلات با هسته روستایی و با هدف سنجش میزان پایداری محلات شهر اردبیل با استفاده از روش میدانی انجام داده اند که یافته های تحقیق نشان می دهد که وضعیت محلات از نطر معیارهای هویت شرایط بهتر و از نطر تراکم و سرمایه های اجتماعی در شرایط نامناسب تری هستند و نتایج کلی نشانگر وضعیت ناپایدار محلات با هسته های روستایی در شهر اردبیل است.(4).

صفایی پور و جویباری در سال 1394 در مقاله سنجش توسعه پایدار با استفاده از تحلیل شبکه در منطقه 17 تهران با استفاده از 25 شاخص پرداخته اند که در این تحقیق مشخص شده که محله یافت آباد پایدارترین محله منطقه 17 و محله فلاح ناپایدارترین محله بوده است و به این نتیجه رسیده اند که توسعه نیافتگی محلات مستلزم مشارکت شهروندی و برنامه ریزی توسعه محله ای می باشد.(5).

شکوهی و حسینی در سال 1394در تحقیقی با عنوان سنجش توسعه پایدار محله ای در شهر مشهد با استفاده از روش promethee نسبت به طبقه بندی شهر بر اساس ویژگی های اجتماعی و اقتصادی و کالبدی نموده و سپس با استفاده از آزمون های آماری مشخص نموده که محله سید رضی پایدارترین محله و محله مهرآباد ناپایدارترین محله بر اساس تحلیل نتایج تحلیل رضایتمندی ساکنین می باشند که نیازمند برنامه ریزی و مداخله اصولی می باشند.(6).

زهانگ یوپو و همکارانش در سال 2013، در مقاله‌ای تحت عنوان״توسعه پایدار شهرهای زغال سنگی در استان هلونگ جیانگ بر پایه روش AHP״به ارزیابی توسعه پایدار شهرهای معدنی چین شمالی با استفاده از متد AHP و با بهره‌گیری از روش ارزیابی جامع فازی و تشکیل ماتریس ارزیابی از پنج جنبه توسعه اقتصادی، کیفیت محیطی، وضعیت منابع، توازن اجتماعی و توانایی مدیریت دولتی پرداخته‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که توسعه اقتصادی و کیفیت محیطی، مهم‌ترین شاخص‌هایی هستند که بر توسعه پایدار شهرهای معدنی این استان اثر می‌گذارند.

محله و توسعه محله

محله مفهوم ثابت و ایستایی در مباحث شهرشناسی جغرافیایی و سایر علوم از جمله برنامه ریزی شهری، علوم اجتماعی و علوم سیاسی در قرن گذشته نداشته است. در زمان حاضر نیز این مفهوم دچار تغییرات اساسی شده است، به گونه ای که پیرامون مفهوم و ابعاد آن مباحث فراوانی وجود دارد . درواقع در هر یک از حوزه های علمی از زاویه دید خاص آن تعریف شده است (7).

محلات ساخت و بافت اصلی شهرها را تشکیل می دهند. اگر چه زندگی روزمره در مقیاس محله به طور محسوسی قابل درک بوده وآن را تحت تأثیر قرار میدهد به لحاظ تاریخی در 1994، کنفرانس سالانه ای در شیکاگو به نام«اتحادیه مدیریت شهرها بخش های جهانی»، شامل بخشی به نام«برنامه ریزی محلات پایدار» بود. این اصطلاح، توسط شهر سازان نوین آمریکا بدن گونه تفسیر شد یک محیط انسانی مناسب رشد وترقی، درون یک اکولوژی حفاظت شده. در سال2004، اداره معاونت نخست وزیری بریتانیا، شعار"ساخت محلات پایدار"را سرلوحه کار خود قرار داد. گزارشی که برای این سازمان تهیه شده است، محله پایدار را چنین تعریف میکند: برآوردن نیازهای متنوع زمان حال و آینده ساکنان، فرزندانش و دیگر کاربران؛ مشارکت در ایجاد کیفیت بالاتر زندگی و ایجاد فرصت ها و گزینه های متنوع و دست یابی به اهداف با کاراکتر کردن استفاده از منابع طبیعی، ارتقا محیط طبیعی، ترقی اتحاد و سازگاری اجتماعی و تقویت دارایی های اقتصادی ، همچنین از منظر برنامه ریزی شهری، محله را می توان به صورت بخش قابل شناسایی از محدوده ای شهری و یا محدوده ای ترکیب شده از کاربری های تأمین کننده نیازهای ساکنان در ساختار شهر تعریف کرد(8). و مهمترین نکته در این پروسه شرکت دادن ساکنین محله در برنامه ریزی است حتی فلوریدا استدلال می کند که مهمتر از شرکت مردم در زمینه های اقتصادی شهر، نیاز به سیاست های مناسب شهری برای جذب شهروندان در زمینه ی بهبود شرایط زندگی می باشد. (9).

توسعه پایدار و توسعه پایدار شهری

همچنین دربردارنده تغییر در روابط بین انسان‌ها و بین انسان طبیعت در زمان کنونی و در طی زمان است (10) که در آن انسان مرکز توجه است و انسان‌ها هماهنگ با طبیعت سزاوار حیاتی توأم با سلامت و سازندگی هستند (11). در این گرایش اصل موازنه بین خواست‌های اجتماعی - اقتصادی و اکولوژیکی هر نسل با توجه به سهم نسل‌های آتی از منابع محدود زمین محور سیاست‌گذاری‌های شهری و چیدمان سکونتگاهها است (12)توسعه پایدار تمرکز توسعه بر مردم و برقراری عدالت برای نسل‌های جـاری و آینـده (13) توسط کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه، توسعه پایدار به عنوان "توسعه است که پاسخگوی نیازها در حال حاضر باشد بدونه به خطر انداختن توانایی نسل های آینده برای رفع نیازهای خود" تعریف شده است (14).

توسعة پایدار محله ای توانایی جوامـع کوچـک محلی (محلات) در بهره برداری و استفاده از منابع طبیعی، انسانی و اکولوژیک است به گونه ای که همة اعضا یا اجتماعات محلهای در حال و آینده از سطوح مناسب بهداشت، سلامت، زندگی مطلوب، امنیت، یکپـارچگی میـان محـیط زیسـت و فعالیت انسانی و اقتصادی پویا برخوردار شوند (15). ﻧﺎﮐﺎﻣﯽﻫﺎ در دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺗﻮﺳﻌﻪی ﭘﺎﯾﺪار ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﭼﺮﺧﺶ اﻫﺪاف آن ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﻣﺤﻠﯽ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﻧﺪازهﮔﯿﺮی وﺳﻨﺠﺶ ﭘﺎﯾﺪاری در ﻣﺤﻠﻪﻫﺎی ﺷﻬﺮی اﻫﻤﯿﺘﯽ دو ﭼﻨﺪان ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ. اﻃﻼع از وﺿﻌﯿﺖ ﭘﺎﯾﺪاری ﻣﺤﻠﻪﻫﺎی واﻗﻊ در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﺳﮑﻮﻧﺘﯽ ﻗﺪﯾﻢ، ﻣﯿﺎﻧﯽ، ﺟﺪﯾﺪ و ﺳﮑﻮﻧﺘﮕﺎهﻫﺎی ﻏﯿﺮ رﺳﻤﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻘﺸﯽ ﻣﺆﺛﺮ در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰیﻫﺎ وﺟﻬﺖﮔﯿﺮیﻫﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﭘﺎﯾﺪاری در اﯾﻦ ﻣﺤﻠﻪﻫﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ (16).

  • اصل برابری بین نسلی یا اصل نسل آینده
  • اصل عدالت اجتماعی یا برابری درون نسلی
  • ‌اصل مسئولیت‌پذیری یا پرداخت‌هایی برای عوامل آلوده کننده

به منظور دستیابی به اجرایی شدن استراتژی توسعه پایدار، اعضای جامعه باید به این باور برسند که ظرفیت لازم برای حل و فصل مشکلات و شکل دادن به آینده خود را دارند همانند تارهای عنکبوت که به ظاهر شکننده هستند ولی در مقاوت برابر نیروهای فوق العاده کمترین آسیب را می بینند. (17). در همین راستا بر رعایت موارد زیر برای پیگیری اصولی و موثر سیاست های توسعه پایدار شهری تاکید شده است:

الف) نظامی سیاسی که مشارکت موثر شهروندان در فرآیند تصمیم گیری را تضمین کند.

ب) نظام اقتصادی که راه حل هایی برای مشکلات و موانع توسعه ناهماهنگ و نموزون ارائه نماید.

ج) نظام تولیدی که تعهد حفظ مبانی بوم شناسی  برای توسعه را محترم شمرد.

د) نظامی فناورانه که پشتیبان سیستم های حاوی حیات باشد.

ه) نظامی بین المللی که الگوهای پایدار برای تجارت و امور مالی طرح ریزی نماید (18).       

پایداری شهری

مفهوم پایداری به مفاهیم ایستادگی و مقاومت، برقراری و همیشگی بکار گفته می‌شود و گویای ویژگی فرایند و وضعیتی است که بتواند نامحدود نگه داری شود. برای دستیابی به شهرهای پایدار قبل از هر چیز محلات پایدار لازم است، زیرا محلات به عنوان کوچکترین واحد تقسیمات شهری، اندام های سازنده شهر محسوب می شوند. (12). هدف نهایی توسعه پایدار محله­ای ارتباط میان سرمایه­های اجتماعی و کالبدی است. بدین معنی که از فرایندهای اجتماعی به منظور بهبود هویت و ساختار کالبدی و ایجاد ظرفیت برای توسعه­های آتی استفاده می­گردد. به عبارت دیگر برنامه­ریزی با مردم، نه برای آنها، عنصر کلیدی توسعه محله­ای است (19). ﺗﻤﺮﻛﺰزداﻳﻲ و ﻣﺤﻠﻪﮔﺮاﻳﻲ در واﻗﻊ واﮔﺬاری اﻣﻮر ﻣﺤﻠﻪ ای ﺑﻪ ﻣﺮدم ﻫﻤﺎن ﻣﺤﻠﻪ اﺳﺖ. اﻳﺠﺎد واﺣﺪﻫﺎی ﻣﺤﻠﻪای ﻣﻮﺟﺐ ارﺗﻘﺎء و ﻛﺎرآﻣﺪی ﻧﻈﺎم ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻬﺮی و ﺗﺴﻬﻴﻞ در اداره اﻣﻮر ﺷﻬﺮی و ﺻﺮﻓﻪ ﺟﻮﻳﻲ ﻫﺎی وﺳﻴﻊ اﻗﺘﺼﺎدی در درازﻣﺪت ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ (20).

ﭘﺎﻳﺪاری ﺷﻬﺮی ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﭘﻲ ﻃﺮح ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﻳﺪار ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺎراداﻳﻢ ﺟﺪﻳﺪی در ﺟﻬﺎن ﻣﻄﺮح ﮔﺮدﻳﺪ. رﻳﺸﻪ ﻫﺎی ﻧﮕﺮش ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﻳﺪار ﺑﻪ ﻧﺎرﺿﺎﻳﺘﻲ از ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺗﻮﺳﻌﻪ و رﺷﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ- اﻛﻮ اﻗﺘﺼﺎدی در ﺷﻬﺮﻫﺎ از ﻧﻈﺮ اکوﻟﻮژی( ﺑﻮمﺷﻨﺎﺳﻲ) ﻣﻲ ﺑﺮﮔﺮدد.(21) توسعه پایدار شهری، پدیده ای با ابعاد گسترده و پیچیده است که در رشد و تکوین شهرها تأثیرگذار بوده و عوامل اقتصادی، اجتماعی، زیست- محیطی و اکولوژیک را مورد توجه قرار می دهد. آنچه امروزه مهم است، آگاهی از نقاط قوت و ضعف ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیست- محیطی و اکولوژیک توسعه است که میتواند عاملی مهم در جهت رفع مشکلات و نارساییهای موجود برای نیل به رفاه اقتصادی، سلامتی اجتماعی ودر نهایت عدالت منجر شود (22) جوامعی را پایدار می نامیم که ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، سلامت و محیط زیست آنها در هم تنیده باشد.

 

 

 

مواد و روش ها

این تحقیق از نظر نوع، جزو تحقیقات پژوهشی و روش بررسی آن، مبتنی بر روش توصیفی- تحلیلی است. به منظور جمع آوری داده ها از روش های اسنادی و میدانی استفاده شده است، و بر این اساس با استفاده از منابعی همچون طرح بهسازی و نوسازی بافت فرسوده مهاباد(1386)، طرح بهسازی و توانمند سازی سکونتگاه های نابسامان شهر مهاباد (1387)، نتایج تفصیلی سرشماری نفوس و مسکن(1390)، و طرح تفصیلی شهر مهاباد (1393) و نسبت به جمع آوری اطلاعات مورد نیاز شاخص های فرهنگی- اجتماعی، اقتصادی و کالبدی و زیست محیطی و خدماتی پرداخته شده است. شایان ذکر است که تنها جهت سنجش میزان درآمد خانوارها نسبت به پرسشگری و توزیع پرسشنامه به روش نمونه گیری تصادفی ساده در محلات مورد مطالعه شهری مهاباد اقدام شده است. بدین صورت که با استفاده از فرمول کوکران تعداد 371 پرسشنامه به تناسب تعداد خانوار در محلات مورد مطالعه تقسیم و توزیع شدند. در این پژوهش ابتدا با استفاده از مدل موریس، محلات هدف رتبه بندی  و سپس نقشه های رتبه بندی بوسیله Arc Gis ترسیم شده است. در ادامه به منظور انجام تحلیل های آماری مانند ضریب همبستگی پیرسون و همچنین مدل تحلیل مسیر، شاخص های نهایی هر متغیر، از طریق ترکیب داده های بی مقیاس شده به روش فازی محاسبه شده اند. بر این اساس در نرم افزار SPSS نسبت به سنجش ارتباط بین شاخص های نهایی اجتماعی – فرهنگی، اقتصادی، کالبدی، خدماتی و زیست محیطی با استفاده از آزمون ضریب همبستگی پیرسون اقدام شده است. در گام آخر با استفاده از نرم افزار AMOS نسبت به اجرای مدل تحلیل مسیر بر اساس شاخص های ترکیبی اشاره شده اقدام شده است. 

شاخص های تحقیق

در جدول (1) متغیرها و شاخص های مورد مطالعه مشخص گردیده اند.

جدول (1): متغیرها و شاخص های بکار گرفته شده در تحقیق

Table (1): Variables and indicators used in the study

متغیرها

شاخص ها

اجتماعی،فرهنگی

تراکم مسکونی، درصد باسوادی مردان، درصد باسوادی زنان، تراکم جمعیت، تعداد مدارس، تعداد مساجد، بعد خانوار، درصد باسوادی، تعداد کتابخانه

اقتصادی

تعداد جمعیت 15-65 ساله، تعداد جمعیت ده ساله به بالا ، درصد شاغلان، درصد بیکاران ، قیمت زمین ، بار تکفل ،درآمد

کالبدی

سرانه کاربری های شهری شامل مسکونی، تجاری، کارگاهی، مذهبی، فرهنگی، ورزشی، فضای سبز، جهانگردی- پذیرایی، اداری- انتظامی، تأسیسات- تجهیزات شهری، بهداشتی- درمانی، آموزش عمومی، شبکه معابر و حمل و نقل

زیست محیطی

تعداد پارک، تعداد مخازن زباله، تعداد خانوارهای بدون سیستم دفع زباله، مساحت کاربری صنعتی و کارگاهی، خانوارهای فاقد شبکه گاز شهری ، خانوارهای فاقد شبکه آب شرب شهری

خدماتی

ایستگاه تاکسی، آژانس، آتش نشانی، دفتر اسناد رسمی، دفاتر بیمه ، پارکینگ عمومی،سالن ورزشی ،آزمایشگاه و کلینیک

منبع: (مطالعات نگارندگان)

قلمرو پژوهش

شهرستان مهاباد یکی از شهرستانهای استان آذربایجان غربی است که در جنوب استان واقع شده است. مرکز آن شهر مهاباد است و با ارومیه که مرکز استان است 121 کیلومتر فاصله دارد، شهرستان مهاباد در منطقه‎ای کوهستانی واقع شده است اما شهرمهاباد برساحل رودخانه مهاباد در جلگهای کم عرض و کوچک استقرار یافته است که شیب آن از جنوب به شمال افزایش می یابد و ارتفاع آن از سطح دریا 1320 متر است. شهر مهاباد در 45 درجه و 43 دقیقه و 3 ثانیه شرقی نصف‎النهار گرینویچ و 36 درجه و 46 دقیقه و 3 ثانیه عرض شمالی واقع شده و مساحت کل شهرستان 5600 کیلومتر مربع است این شهر به واسطه واقع شدن در جنوب غربی دریاچه ارومیه و میان راههای ارتباطی شهرهای ارومیه، میاندواب، بوکان، نقده وسردشت از موقعیت خاصی برخوردار بوده ومحل تلاقی راههای سه استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی و کردستان محسوب می شود (23).

 

شکل (1): نقشه موقعیت شهر مهاباد در استان و کشور(23).

Map 1: Location map of the city of Mahabad in the province and country

جامعه آماری

جامعه آماری این پژوهش شامل 5 محله هدف از چهار نوع بافت قدیمی(سنتی و فرسوده) وحاشیه ای(اسکان غیررسمی و روستایی تغییر شکل یافته) و بافت میانی و بافت جدید(برنامه ریزی شده) مهاباد می باشد که جمعیت و مساحت آنها  بر مبنای مطالعات طرح تفصیلی شهر مهاباد به شرح ذیل است: 

1-محله 1 ناحیه 3 (باغ سیسه) باجمعیت 5154 نفر و مساحت 41.01هکتار (بافت قدیمی(سنتی و فرسوده)   2- محله 2ناحیه 6 (پشت تپ)  با جمعیت 16674 نفر و مساحت 96/208 هکتار (روستایی تغییر شکل یافته )3 - محله 1 ناحیه 1(کانی مام قنبران و اصحابه سفید) با جمعیت 16997 نفر و مساحت 42/96 هکتار (اسکان غیررسمی) 4-محله 2 ناحیه 4 (تپه قاضی) با جمعیت 7323 نفر و مساحت 10/67 هکتار (بافت میانی ) 5- محله 4 ناحیه 5 (مکریان بالا)  با جمعیت 1443 نفر و مساحت 44/53  هکتار (بافت جدید(برنامه ریزی شده) ) می باشد.(24) شایان ذکر است که انتخاب هر یک از این نمونه ها در بافت خود بر اساس نمونه گیری تصادفی ساده صورت گرفته است.

 

یافته های پژوهش

سنجش توسعه یافتگی محلات بر اساس مدل موریس

روش موریس که یکی از جدیدترین و کاربردی ترین روشها برای درجه بندی و طبقه بندی مکانها از جنبه های مختلف می باشد، در این مدل یک سری از شاخص ها همسو و هم جهت تبدیل به معیار می شوند. این مدل از شاخص لود برای استاندارد سازی داده ها استفاده می کند.میانگین این شاخص برای هر مکان امتیاز آن مکان است که هرچه قدر بزرگتر باشد اهمیت بیشتری دارد.  که ابتدا شاخص لود را برای هر داده محاسبه می شود و در مرحله دوم، شاخص های لود را برای هر محله با هم جمع نموده و میانگین آنرا در هر محله محاسبه می کنیم که هرچقدر بزرگتر باشد بهتر است و آن محله نسبت به سایر محلات پایدارتر است.

محله های مورد مطالعه بر مبنای 5 شاخص اصلی(اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی ، کالبدی، خدماتی و زیست محیطی) و 44 زیر شاخص مربوطه در مدل موریس تحلیل شده و رتبه هریک از محلات در شاخص های اصلی مشخص و سپس رتبه بندی نهایی بر اساس نتایج حاصل از تحلیل شاخص های تلفیقی به شرح ذیل صورت می گیرد.

محله باغ سیسه واقع در بافت فرسوده: این محله در شاخص های اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی، کالبدی رتبه اول و در شاخص های خدماتی و زیست محیطی رتبه دوم را دارد و در تلفیق کلیه شاخص ها در رتبه نخست قرار دارد.

محله تپه قاضی واقع در بافت میانی: این محله در شاخص های زیست محیطی و خدماتی در رتبه اول  و در شاخص اقتصادی رتبه دوم و در شاخص کالبدی و اجتماعی فرهنگی در رتبه سوم قرار گرفته و در نهایت در شاخص تلفیقی در رتبه دوم قرار دارد.

محله مکریان واقع در بافت جدید: در شاخص کالبدی و اجتماعی فرهنگی در رتبه دوم قرار گرفته و در شاخص های اقتصادی و زیست محیطی و خدماتی و شاخص های تلفیقی در رتبه سوم قرار دارد.

جدول شماره(2): رتبه بندی محلات مورد مطالعه شهرمهاباد بر اساس شاخص های توسعه پایدار در مدل موریس

Table (2): Ranking the studied neighborhoods of the city of Mahabad on the basis of sustainable development indicators in the Topsis model

محلات    

شاخص             

مکریان

باغ سیسه

تپه قاضی

کانی مام قنبران

پشت تپ

اجتماعی-فرهنگی

نمره موریس

495935/43

242058/53

085298/42

466867/39

743687/33

رتبه

2

1

3

4

5

اقتصادی

نمره موریس

0232349/54

6548038/68

35263898/68

965911826/7

05736058/14

رتبه

3

1

2

5

4

کالبدی

نمره موریس

63680925/28

37968085/42

 

59598585/27

 

38202351/23

 

261532/24

رتبه

2

1

3

5

4

خدماتی

نمره موریس

66666653/41

83333333/45

33333333/58

50/37

83333319/20

رتبه

3

2

1

4

5

زیست محیطی

نمره موریس

53117047/29

12971501/30

59810415/32

08194893/15

88918593/17

رتبه

3

2

1

5

4

 

تلفیقی

 

نمره موریس

84596878/40

20631098/51

4810075051/48

47043476/25

76256282/29

رتبه

3

1

2

5

4

منبع: یافته های تحقیق

محله پشت تپ در بافت اسکان غیررسمی(روستایی تغییر شکل یافته) : این محله در شاخص های ،  اقتصادی، زیست محیطی کالبدی و شاخص تلفیقی رتبه چهارم و در شاخص های اجتماعی-فرهنگی، خدماتی در رتبه پنجم قرار دارد.

محله کانی مام قنبران در بافت اسکان غیررسمی: این محله در شاخص های ،  اقتصادی، زیست محیطی کالبدی  و تلفیق در رتبه پنجم و در شاخص های اجتماعی-فرهنگی، خدماتی در رتبه چهارم قرار دارد.

 

 

نقشه(2): رتبه بندی محلات مورد مطالعه شهر مهاباد بر اساس شاخص تلفیقی

Map (2): Ranking the studied neighborhoods of the city of Mahabad based on combined indicator

منبع: نگارندگان

سنجش ارتباط و همبستگی بین متغیرهای مورد مطالعه تحقیق

میزان ارتباط اوضاع شاخص های مورد مطالعه و میزان همبستگی و سطع معناداری فی مابین های پژوهش در محلات مورد مطالعه توسط آزمون ضریب همبستگی پیرسون در نرم افزار SPSS بررسی شده که نتایج در جدول زیر بیان شده است.

جدول شماره(3) میزان همبستگی و سطع معنی داری فی مابین شاخص های مورد مطالعه

Table (3): The amount of correlation and the significance level between studied indicators

اجتماعی

اقتصادی

زیست محیطی

خدماتی

کالبدی

تلفیقی

 

شاخص

1

708/0

722/0

633/0

715/0

710/0

ضریب همبستگی پیرسون

اجتماعی

فرهنگی

 

181/0

168/0

252/0

175/0

179/0

سطح معنی داری

708/0

1

649/0

604/0

705/0

**991/0

ضریب همبستگی پیرسون

 

اقتصادی

181/0

 

236/0

281/0

183/0

001/0

سطح معنی داری

722/0

649/0

1

154/0

216/0

648/0

ضریب همبستگی پیرسون

زیست محیطی

168/0

236/0

 

804/0

727/0

237/0

سطح معنی داری

633/0

604/0

154/0

1

**979/0

674/0

ضریب همبستگی پیرسون

خدماتی

252/0

281/0

804/0

 

004/0

213/0

سطح معنی داری

715/0

705/0

216/0

**979/0

1

750/0

ضریب همبستگی پیرسون

کالبدی

175/0

183/0

727/0

004/0

 

144/0

سطح معنی داری

710/0

**991/0

648/0

674/0

750/0

1

ضریب همبستگی پیرسون

تلفیقی

179/0

001/0

237/0

213/0

144/0

 

سطح معنی داری

منبع: یافته های تحقیق

سطح معنی داری کمتر از 05/0 به عنوان معنی دار ستاره دار*  و دارای همبستگی معنی دار شناخته می شود وسطح معنی داری کمتر از01/0 به عنوان دو ستاره** معنی داری و همبستگی بالا می باشد.

شاخص اجتماعی و زیست محیطی نه با هیچ یک از شاخص های مورد مطالعه نه با شاخص تلفیقی دارای همبستگی و معنی دار نمی باشد.

شاخص اقتصادی با هیچ یک از شاخص ها همبستگی نداشته و معنی دار نبوده ولی با شاخص تلفیقی هم همبستگی بالا  **991/0 با سطح 001/0 دارای معنی داری بالا می باشد.

شاخص خدماتی و شاخص کالبدی  با هم همبستگی بالا  **979/0 با سطح 004/0 دارای معنی داری بالا می باشد.

و در نهایت شاخص تلفیقی با شاخص اقتصادی هم همبستگی بالا  **991/0 با سطح 001/0 دارای معنی داری بالا می باشد.

تحلیل مسیر[5]

تجزیه و تحلیل ساختارهای کوواریانس یا همان مدل یابی معادلات ساختاری یکی از اصلی ترین روش های تجزیه و تحلیل ساختار داده های پیچیده و یکی از روش های نو برای بررسی روابط علت و معلولی است و به معنی تجزیه و تحلیل متغیرهای مختلفی است که در یک ساختار مبتنی بر تئوری، تأثیرات همزمان متغیرها را به هم نشان می دهد. از طریق این روش می توان قابل قبول بودن مدل های نظری را در جامعه های خاص با استفاده از داده های همبستگی، غیر آزمایشی و آزمایشی آزمود. علاوه بر این محققین و پژوهشگران می توانند از مبانی مربوطه نیز آگاهی کامل را یافته و نحوه تدوین صحیح مدل های نظری و تجربی را آموخته و جایگاه هر یک از متغیرهای میانجی: کنترلی، مداخله گر و تعدیل کننده را به درستی شناخته و از آن در پژوهش های خود استفاده نمایند وآموس یا اِی موس (AMOS) یکی از نرم افزارهای نسل اول معادلات ساختاری هست که قادر است که به تحلیل روشهای چند متغیره استاندارد بپردازد و شامل رگرسیون و تحلیل عاملی؛ همبستگی و تحلیل واریانس است.

با توجه به نتایج تحلیل ضریب همبستگی سطح معنی داری چون شاخص های اجتماعی- فرهنگی و زیست محیطی هیچ همبستگی و معنی داری باهم ندارند لذا تحلیل آنها در مدل آموس نیز بی معنی بوده لذا تحلیل آموس برمبنای سه شاخص اقتصادی،کالبدی، خدماتی به عنوان متغیر مستقل و پایداری محلات به عنوان متغیر وابسته صورت خواهد گرفت.

خلاصه نتایج حاصل از تحلیل به کمک نرم افزار AMOS به همراه آثار مستقیم و غیر مستقیم کلیه متغیرها بر پایداری محلات و نیز کلیه متغیرها بر یکدیگر و همچنین ضرایب استاندارد شده در جدول زیر آورده شده است:

جدول شماره (4): آثار مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای مختلف بر پایداری محلات با استفاده از ضرایب استاندارد

Table (4): Direct and indirect effects of different variables on sustainability of neighborhoods by using of standardized coefficients

شرح

اثر اقتصادی

اثر کالبدی

اثر خدماتی

اثرپایداری محلات

مستقیم

غیرمستقیم

کل

مستقیم

غیرمستقیم

کل

مستقیم

غیرمستقیم

کل

مستقیم

غیرمستقیم

کل

اقتصادی

-

-

-

705/0

-

705/0

-

690/0

690/0

980/0

011/0

991/0

کالبدی

-

-

-

-

-

-

979/0

-

979/0

635/0-

650/0

016/0

خدماتی

-

-

-

-

-

-

-

-

-

664/0

-

664/0

منبع:یافته های تحقیق

بنابراین، مدل ساختاری استاندارد که تأثیر کلیه متغیرها را بر نابرابری فضایی نشان می دهد به شرح زیر استخراج گردید:     

                   پایداری محلات = (991/0)X1 + (016/0)X2+ (664/0)X3

نتایج حاصل از تحلیل نشان داد، شاخص اقتصادی (با ضریب 991/0) بیشترین تأثیر را بر پایداری محلات دارد. . شاخص اقتصادی نه تنها مستقیماً پایداری محلات را تحت تأثیر قرار می دهد، بلکه از طریق شاخص کالبدی و خدماتی به طور غیرمستقیم پایداری محلات را افزایش می دهد. وشاخص خدماتی (با ضریب 664/0) در درجه دوم اهمیت است وشاخص کالبدی نیز (با ضریب تأثیر016/0)در درجه ی سوم اهمیت قرار دارد.شاخص کالبدی نه تنها مستقیماً پایداری محلات را تحت تأثیر قرارمیدهد ، بلکه از طریق شاخص خدماتی به طورغیرمستقیم پایداری محلات را افزایش میدهد. همچنین بر اساس یافته های جدول شماره 3، مدل ساختاری استاندارد که تأثیر کلیه متغیرها را بر شاخص خدماتی نشان می دهد به شرح زیر استخراج گردید:                 شاخص خدماتی = (690/0)X1 +  (979/0)X2

همان گونه که ملاحظه می شود مجموع تأثیرات شاخص کالبدی (X2) نسبت به تأثیر سایر متغیرها بسیار بیشتر می باشد و شاخص اقتصادی (X1) کمترین تأثیر را بر شاخص خدماتی دارد.و نیز مدل ساختاری استاندارد که تأثیر کلیه متغیرها را بر شاخص اجتماعی نشان می دهد به شرح زیر استخراج گردید:         شاخص کالبدی = (705/0)X1

 

نمودار (1): مدل ساختاری پژوهش در حالت برآورد غیر استاندارد

Chart 1: The structural model of the research in the case of non-standard estimation

                                                                         منبع:نگارندگان

 

جهت ارزیابی مدل معادله ساختاری آزمون ها با شاخص های مختلفی وجود دارد که شاخص­های برازندگی نامیده می شوند.

کای اسکوئر نسبی( χ2/df ): یکی از شاخص­های عمومی برای به حساب آوردن پارامترهای آزاد در محاسبه شاخص برازش، کای اسکوئر نسبی است که از تقسیم ساده مقدار کای اسکوئر بر درجه آزادی مدل محاسبه می شود و مقدار قابل قبول برای این شاخص مقادیر بین 1 تا 3 می­باشد.

ریشه میانگین مجذور خطای برآورد (RMSEA ): جذر برآورد واریانس خطای تقریب می باشدکه به صورت اعشاری گزارش می شود. این شاخص برای فواصل اطمینان مختلف نیز قابل محاسبه است و مدل­های قابل قبول دارای مقدار کمتر از 1/0 هستند. برازش مدل هایی که دارای مقادیر بالاتر از 1/0 هستند ضعیف برآورد می شود.

شاخص برازش مقایسه ای[6] (CFI): این شاخص از طریق مقایسه یک مدل به اصطلاح مستقل که در آن بین متغیرها هیچ رابطه ای نیست با مدل پیشنهادی مورد نظر، مقدار بهبود را می آزماید محققان معتقدند که مقدار قابل قبول برای این شاخص ارقام بزرگتر از 9/0 است.

شاخص نیکویی برازش :(GFI) این شاخص،نسبت مجموع مجذورات تبیین شده توسط مدل به کل مجموع مجذورات ماتریس برآورد شده رامحاسبه می کند. دامنه تغییرات آن بین صفرو یک می­باشد. مقدار قابل قبول برای آن باید بزرگتراز9/0 باشد.

شاخص برازش تطبیقی یاNFI) ): یکی از شاخص­های تطبیقی است. این شاخص برمبنای همبستگی بین متغیرهای حاضر درمدل قرار داردبه نحوی که ضرائب بالای همبستگی بین آنها به مقادیر بالای شاخص برازش تطبیقی می­انجامد. مقدارقابل قبول برای آن باید بزرگتر از 9/0باشد.

ریشه میانگین مجذور باقیمانده ها[7](RMR): معیاری برای اندازه گیری متوسط باقیمانده ها است. در مدلی که نیکویی برازش خوبی دارد این باقیمانده ها بسیار کوچک هستند و به طور خلاصه هر چه این معیار نزدیک به صفر باشد حاکی از برازش بهتر مدل است.

لازم به ذکر است که جهت بررسی معناداری مدل از مقادیر p-value)) استفاده می شود که اگر  کوچکتر از 0.05 باشند، در سطح اطمینان 95% معنی دار خواهند بود.(25).

جدول (5) نتایج برازش مدل پیشنهادی را در 2 الگو نشان میدهد. برازندگی مدل در اصلاح اولیه از طریق حذف مسیر غیر معنی دار شاخص اقتصادی به شاخص خدماتی،در نرم افزار AMOS بسیار افزایش یافته است. جدول(5) شاخصهای مدل را در 2 الگوی پیشنهادی و اصلاح نهایی نشان میدهد.

جدول (5)  برازش الگوی پیشنهادی و نهایی با داده ها بر اساس شاخص های برازندگی

Table (5): Fit of the proposed model and final model with the data based on the fitness indicators

شاخص برازندگی الگو

 

DF

 

GFI

IFI

CFI

RMSEA

الگوی پیشنهادی

000/0

0

نامشخص

1

1

1

366/1

اصلاح نهایی

780/1

1

780/1

 

984/0

983/0

041/0

منبع:یافته های تحقیق

نمودار 1، مدل مسیر حاکی از مناسب بودن مدل است. با توجه به خروجی آموس   مقدار محاسبه شده برابر با 780/1 می باشد. پایین بودن میزان این شاخص نشان دهنده ی تفاوت اندک میان مدل مفهومی با داده های مشاهده شده پژوهش است.

همچنین مقدار RMSEA برابر با 041/0 می باشد، که نشان از خوبی برازش دارد.  وشاخص های GFI و CFI به ترتیب برابر با 984/0 و 983/0 است که از لحاظ آماری بسیار مناسب بوده و برازش عمومی مدل را تأیید می کنند.همان طور که جدول 6 نشان می دهد، کلیه شاخص های اقتصادی، کالبدی و خدماتی به طور معنی داری پایداری محلات را پیش بینی می کند (01/0≥P). بنابراین شرط معناداری این مسیرها برقرار است.

شاخص کالبدی با ضریب غیراستاندارد 286/0، به طور معناداری شاخص خدماتی راپیش بینی میکند (01/0≥P). بنابراین شرط معناداری این مسیر نیز برقراراست. شاخص اقتصادی نیز با ضریب غیر استاندارد 366/0 و سطح معناداری 0001/0، شاخص کالبدی را پیش بینی می کند (01/0≥P)لذا شرط معناداری این مسیر نیز برقرار است.

جدول شماره (6) : وزن های غیر استاندارد رگرسیونی و سطح معنی داری این ضرایب در روابط مستقیم

Table (6): Non-standard regression weights and the level of significance of the coefficients in direct relationships

 

برآورد

خطای استاندارد

نسبت بحرانی

سطح معناداری

اثر مستقیم شاخص اقتصادی بر پایداری محلات

687/2

035/0

841/77

***

اثر مستقیم شاخص کالبدی بر پایداری محلات

354/3-

261/0

857/12-

***

اثر مستقیم شاخص خدماتی بر پایداری محلات

999/11

794/0

122/15

***

اثر مستقیم شاخص کالبدی بر شاخص خدماتی

286/0

030/0

638/9

***

اثر مستقیم شاخص اقتصادی بر شاخص کالبدی

366/0

184/0

989/1

047/0

منبع:یافته های تحقیق

در مدل نمودار شماره 2 مشاهده می شود که شاخص اقتصادی با ضریب 98/0 دارای بالاترین بارعاملی بوده و در نتیجه بیشترین تأثیر را بر پایداری محلات دارا می باشد و شاخص خدماتی با ضریب 66/0 و شاخص کالبدی با ضریب 63/0 به ترتیب در اولویت دوم و سوم قرار دارد.

 

 

نمودار 2: مدل ساختاری پژوهش در حالت برآورد استاندارد

Chart 2: The structural model of the research in the case of standard estimation

منبع:نگارندگان

 

جدول (7): تعیین روابط میانجی بین شاخص ها با روش بوت استراپ

Table (7): Determining the intermediary relationships between indicators with bootstrap method

مسیر

ضریب استاندارد

ضریب غیراستاندارد

سطح اطمینان 95/0

سطح معنی داری

حد پایین

حد بالا

شاخص اقتصادی به صورت غیر مستقیم از طریق شاخص کالبدی و شاخص خدماتی بر روی پایداری محلات

081/0

211/0

081/0

081/0

کمتر از 05/0

شاخص اقتصادی به صورت غیر مستقیم از طریق شاخص کالبدی بر روی پایداری محلات

465/0-

228/1-

465/0-

465/0-

کمتر از 05/0

شاخص کالبدی به صورت غیر مستقیم از طریق شاخص خدماتی برپایداری محلات

115/0

576/0

115/0

115/0

کمتر از 05/0

شاخص اقتصادی به صورت غیر مستقیم از طریق شاخص کالبدی برشاخص خدماتی

690/0

105/0

690/0

690/0

کمتر از 05/0

منبع:یافته های تحقیق

مطابق جدول 6، حد پایین و حد بالای فاصله ی اطمینان برای متغیرهای کالبدی و خدماتی به عنوان متغیرهای میانجی بین شاخص اقتصادی با پایداری محلات بیرون از دامنه صفر قرار می گیرد. سطح اطمینان برای این فاصله ی اطمینان، 95 درصد و تعداد نمونه گیری مجدد بوت استراپ 1000 است. با توجه به اینکه صفر بیرون از این فاصله ی اطمینان قرار می کیرد، فرضیه های پژوهش مبنی بر میانجی گر بودن شاخص های کالبدی و خدماتی بین شاخص اقتصادی و پایداری محلات تأیید می گردد.

شاخص اقتصادی به صورت غیرمستقیم از طریق شاخص کالبدی بر روی پایداری محلات تأثیر منفی دارد، چرا که ضریب استاندارد برآورد شده در مسیر غیر مستقیم در سطح معناداری کمتر از 05/0 معنادار و برابر با 465/0- می باشد، همچنین با توجه به این که فاصله اطمینان مورد نظر با توجه به حدود پایین و بالای ذکر شده، صفر را در بر نمی گیرد بنابراین رابطه غیر مستقیم معنادار می باشد. همچنین، شاخص کالبدی به صورت غیرمستقیم از طریق شاخص خدماتی بر روی پایداری محلات تأثیر مثبت دارد، چرا که ضریب استاندارد برآورد شده در مسیر غیر مستقیم در سطح معناداری کمتر از 05/0 معنادار و برابر با 115/0 می باشد، همچنین با توجه به این که فاصله اطمینان مورد نظر با توجه به حدود پایین و بالای ذکر شده، صفر را در بر نمی گیرد بنابراین رابطه غیر مستقیم معنادار می باشد. و بالاخره اینکه، شاخص اقتصادی به صورت غیرمستقیم از طریق شاخص کالبدی بر روی شاخص خدماتی تأثیر مثبت دارد، چرا که ضریب استاندارد برآورد شده در مسیر غیر مستقیم در سطح معناداری کمتر از 05/0 معنادار و برابر با 690/0 می باشد، همچنین با توجه به این که فاصله اطمینان مورد نظر با توجه به حدود پایین و بالای ذکر شده، صفر را در بر نمی گیرد بنابراین رابطه غیر مستقیم معنادار می باشد.

پس با اطمینان 95 صدم می توان ادعا نمود که:شاخص اقتصادی ازطریق شاخص کالبدی و شاخص خدماتی بر روی پایداری محلات اثر مثبت، غیر مستقیم و معناداری دارد. و شاخص اقتصادی ازطریق شاخص کالبدی بر روی پایداری محلات اثر منفی، غیر مستقیم و معناداری دارد. شاخص کالبدی ازطریق شاخص خدماتی برپایداری محلات اثر مثبت، غیر مستقیم و معناداری دارد وشاخص اقتصادی ازطریق شاخص کالبدی برشاخص خدماتی اثر مثبت، غیر مستقیم و معناداری دارد.

نتیجه گیری:

اهم نتایج بدست آمده از پژوهش به شرح زیر می باشد:

ü      بر اساس نتایج حاصل از تحلیل نمرات مدل موریس و رتبه محلات در مجموع شاخص های مورد مطالعه حاکی از رتبه بهتر محلات بافت فرسوده و میانی محله نوساز مکریان برخلاف تصورات رایج در رتبه سوم قرار دارد و محلات حاشیه نشین کانی مام قنبران و پشت تپ همانگونه که قابل انتظار بود در رتبه های بعدی و آخر قرار دارند و نتایج به روشنی این موضوع را نمایان می کند که محلات قدیمی و میانی که نزدیکتر به مرکز شهر و کانون خدماتی هستند و همچنین به مرور زمان کاربریها و خدمات در آنها شکل گرفته از لحاظ رتبه برخورداری از وضعیت  مناسب تری از محلاتی قرار دارند که در دهه های اخیر چه در قالب نوساز و چه محلات اسکان غیررسمی توسعه یافته اند که این نیز به دلیل ارزش زمین و قیمت زمین مسکونی و پویایی جمعیت در شهر بوده که از یک سو همواره در توسعه محلات جدید منفعت طلبی و سود حاصل از تامین کاربریهای مسکونی مانع از تحقق سایر کاربریهای مورد نیاز شده  و باعث غلبه سرانه مسکونی شده به نحوی که محله نوساز و برنامه ریزی شده مکریان بالاترین سرانه مسکونی را در بین محلات مورد مطالعه داشته و همین افزایش تقاضای زمین و تفکیک های غیرقانونی به طبع افزایش تقاضا و قیمت زمین زمینه شکل گیری محلات غیررسمی را به دنبال داشته که از لحاظ برخورداری از شاخص ها در محرومیت قابل ملاحظه ای بسر می برند و این موضوع بیش از بیش توجه به توسعه پایدار محله ای را روشن می سازد چرا که این محلات تازه توسعه یافته در حالی که می بایستی از وضعیت مطلوبتری برخوردار بوده باشند در رتبه نازلی قرار گرفته اند.

ü      نتایج حاصل از آزمون همبستگی پیرسون بیانگر همبستگی و معنی داری بین سه شاخص اقتصادی، کالبدی، خدماتی، با شاخص تلفیقی بوده است به زوری مثال محلاتی که از شاخص های اقتصادی بالاتری برخوردار بوده اند از لحاظ خدماتی و کالبدی و مجموع شاخص ها نیز از رتبه مطلوبتری برخوردار بوده اند که این موضوع نیز بیانگر اهمیت شاخص های مذکور در توسعه فضایی محلات می باشد.

ü      نتایج تحلیل مسیر داده ها به منطور شناخت تأثیرات شاخص ها، حاکی از معنی داری اثرات مستقیم و غیر مستقیم سه متغیراصلی ( شاخص های خدماتی، اقتصادی، کالبدی) بر روی متغیر وابسته (پایداری محلات) بوده است که در این بین شاخص اقتصادی با اثر کل 991/0 دارای بیشترین تأثیر و شاخص کالبدی با اثر کل 016/0 دارای کمترین تأثیر بر پایداری محلات شهری می باشند که این مساله بیانگر شکاف قابل توجه محلات مورد مطالعه در برخورداری از شاخص های اقتصادی است. بنابراین بطور کلی نتایج حاصله ما را به این مسأله رهنمون می سازد که عامل مسأله ساز و دارای اولویت در زمینه پایداری محلات مورد مطالعه در شهر مهاباد عامل اقتصادی می باشد.

 

 

 

منابع

(1). صفرلویی، علیرضا، تحلیل نابرابری های اجتماعی مناطق شهری ارومیه از منظر توسعه پایدار، رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور،1391

(2). میرآبادی، مصطفی، تحلیل و تبیین فضایی نابرابریهای اجتماعی در نواحی شهر مهاباد، رساله دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات،1394

 (3). پروزن، ادریس، تحلیل پایداری محلات شهری بر مبتای تئوریهای پایداری در شهر مهاباد، رساله دکتری رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان ،1394

(4). محمدی علیرضا، پاشازاده اصغر، سنجش سطح پایداری محلات شهر اردبیل با تاکید بر محلات با هسته های روستایی ،
فصلنامه مطالعات شهری ،1393، دوره ،3شماره 11، ص42-69

 (5). صفایی پور مسعود، مدانلو جویباری مسعود ، مقاله سنجش توسعه پایدار با استفاده از تحلیل شبکه در منطقه 17 تهران ، نشریه شهر پایدار،1394 ، دوره 2 شماره4 ص111-130

(6). شکوهی محمد اجزاء، حسینی سید مصطفی، سنجش توسعه پایدار محله ای در شهر مشهد با استفاده از روش promethee، نشریه شهر پایدار،1394 دوره 2، شماره 1،ص129-155

(7) Willis,Michael, 2006, sustainability, the Issue of our Age, And a concern for local government, public Management,  No 88, p-p 8-12

(8)  Cowan, Robert, (2005), The Dictionary of Urbanism,  London, And Street Wise Press

(9) Morais, Paulo n, Ana S. Camanho (2010): 16-16-16Evaluation of performance of European cities with the aim to promote quality of life improvements,omega39(2011):398-409.

(10). فنی، زهره، شهرهای کوچک و توسعه پایدار منطقه ای، فصلنامه مدیریت شهری،1379، شماره 4،

(11). موحد، علی، توسعه پایدار شهری، نشریه مدیریت شهری، 1379، شماره90،ص43.

 (12). امکچی، حمیده، شهرهای میانی ونقش آنها در چهارچوب توسعه ملی، تهران، مرکزمطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران،1383، چاپ اول،ص 150

(13)  Barton, L, and Gaunlett, E, (2003). Housing and Sustainable Communities, Indicators project, western Australian council of social service.

 (14)  Hawley ,Kate,(2014). examines how urban areas are evolving to be sustainable — their challenges, trends and solutions.ISET International university in Colorado, USA.

(15)  Kline, E,(1995),Sustainable community indicators’ In: roseland , M. (Ed). Eco – city

(16). حبیبی کیومرث ، نسترن مهین ، محمدی مهرداد ، ﺳﻨﺠﺶ ﭘﺎﯾﺪاری ﻣﺤﻠﻪﻫﺎی ﺷﻬﺮی در ﺑﺎﻓﺖﻫﺎی ﺳﮑﻮﻧﺘﯽ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﯿﺴﺘﻢ اﺳﺘﻨﺘﺎج ﻣﻨﻄﻖ ﻓﺎزیﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻮردی: ﻣﺤﻼت ﺷﻬﺮ ﺳﻨﻨﺪج  ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰی ﺷﻬﺮی،1393، ﺳﺎل دوم، ﺷﻤﺎره ﻫﻔﺘﻢ

(17) Swisher ,M. E. and Monaghan ,K. N. )2014) .Sustainable Community Development .. UF/IFAS in us

(18). الیوت ، جنیفر،آ ، مقدمه ای بر توسعه پایدار در کشورهای در حال توسعه، ترجمه عبدالرضا رکن الدین افتخاری و حسین رحیمی، مؤسسه توسعه روستایی ایران، تهران،1378

(19). ساسانپور فرزانه ، مصطفوی سوران ، محسن یوسفی فشکی، ارزیابی پایداری محلات شهر سقز،فصلنامه پژوهش های جغرافیایی و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تهران. 1393

(20). شاه مرادی لقمان ، بزی خدارحم ، حیدری تاشکه کبود اکبر ، ﺑﺮرﺳﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﻫﺎی ﻣﺮدﻣﻲدر ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺤﻠﻪ ای ﭘﺎﻳﺪار ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺪل TOPSIS(کلان شهر ارومیه)، فصلنامه جغرافیا و توسعه،1393، شماره36 ﺻﻔﺤﺎت 49-60

 (21). ملکی سعید ، داﻣﻦﺑﺎغ ﺻﻔﻴﻪ ، ارزﻳﺎﺑﻲ ﺷﺎﺧﺺ ﻫﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﻳﺪار ﺷﻬﺮی ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴﺪ ﺑﺮ ﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ﻛﺎﻟﺒﺪی و ﺧﺪﻣﺎت ﺷﻬﺮی) مطالعه ﻣﻮردی ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ: ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻫﺸﺖ ﺷﻬﺮاﻫﻮاز ﮔﺎﻧﻪ ، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺷﻤﺎره رﻳﺰی ﺷﻬﺮی، 1392، ﺳﺎل اول ، ﺻﻔﺤﺎت 29- 54

(22). قدیری محمود ، ممسنی سوگل ، تحلیل تطبیقی شاخص های توسعه پایدار شهر بوشهر با مناطق شهری کشور نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی ،1393، شماره35، ﺻﻔﺤﺎت 23-35

 (23). مهندسین مشاور پویا نقش شهر و بنا ، طرح جامع شهر مهاباد ، وزارت راه و شهرسازی، 1390 جلد اول و دوم،

(24).  مهندسین مشاور گزینه، طرح تفصیلی مهاباد سازمان مسکن و شهرسازی ایران، وزارت راه و شهرسازی،1393

 (25). هومن ،حیدر علی، مدل یابی معادلات ساختاری با کاربرد نرم افزار لیزرل (با اصلاحات)، انتشارات سازمان مطالعه و تامین کتب درسی (سمت)،1393



  این مقاله مستخرج از رساله دکتری ادریس پروزن در رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان می باشد.1

[2]   Ph.d student in Department of Geography and Urban Planning, semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan,Iran

porvazn@yahoo.com

[3]   Assistant Prof in Department of Geography and Urban Planning, semnan Branch, Islamic Aza University, Semnan,Iran

z.karkehabadi@yahoo.com

[4]  Assistant Prof in Department of Geography and Urban Planning, semnan Branch, Islamic Azad University, Semnan,Iran

abbas.arghan@yahoo.com

[5]. Path Analysis

[6] - Comparative fit index

[7] - Root mean square residuals