تحلیلی بر آسیب‌شناسی طراحی فضاهای سبز عمومی در مناطق شهری (مطالعه موردی: پارک ارم شهر سبزوار)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مسوول مکاتبات): استادیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی طراحی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران.

3 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری و کارشناس مرکز پژوهشی جغرافیایی و اجتماعی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: در شهرهای امروزی فضاهای سبز عمومی و به خصوص پارک های شهری تنها مفر وپناهگاه­های هستند که زندگی شهرنشینان را تلطیف بخشیده و از  مشکلات عصر ماشینی می­کاهند . پارک های شهری به واسطه  کارکردهای متنوع شان اعم از اکولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانی نقش مهمی در کیفیت ­بخشی به زندگی شهروندان دارند. از جمله عوامل تاثیرگذار بر افزایش کارایی پارک ها در ابعاد مختلف، فرایند برنامه­ریزی و به خصوص کیفیت طراحی آن ها می­باشد. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر، آسیب شناسی کیفیت برنامه­ریزی و طراحی پارک های شهری است.
روش بررسی: محدوده مورد مطالعه، پارک ارم در شهر سبزوار می­باشد. روش تحقیق توصیفی و تحلیلی است و جهت گردآوری داده­های مورد نیاز،  علاوه بر مرور مبانی نظری و پیشینه موضوع، از داده­های حاصل از بررسی­های پیمایشی(مشاهده مستقیم و تصویربرداری از سایت مورد مطالعه) استفاده گردید.
یافته ها: یافته­های تحقیق گویای آن است که پارک ارم در بخش­های مختلف چون طراحی ورودی ها ، خوانایی و هویتمندی، الگوی کاشت درختان و پوشش گیاهی، فضای پارکینگ، مصالح مورد استفاده برای کف سازی، نیازهای گروه­های خاص اجتماعی مانند زنان، کودکان و معلولان، طراحی فضاهای تفریحی و ورزشی و ضرورت امکان نظارت اجتماعی بر فضای پارک مورد توجه قرار نگرفته است و کیفیت طراحی در این بخش ها نامطلوب می­باشد.
نتیجه گیری: با توجه به نتایج تحقیق، پیشنهاد می­گردد علاوه بر درنظر گرفتن توزیع مکانی ـ فضایی مطلوب فضاهای سبز عمومی و پارک های شهری، اهتمام بیشتری در مورد کیفیت طراحی آن ها در ابعاد مختلف نیز منظور گردد

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره هجدهم، ویژه نامه شماره3، زمستان 1395

 

تحلیلی بر آسیب­شناسی طراحی فضاهای سبز عمومی در مناطق شهری

(مطالعه موردی: پارک ارم شهر سبزوار)

سید هادی حسینی [1]*

hhosseini59@yahoo.com

غزاله رفیعی [2]

سید حمید جوادیان[3]

تاریخ دریافت: 10/12/1392

تاریخ پذیرش:12/07/1394

چکیده

زمینه و هدف: در شهرهای امروزی فضاهای سبز عمومی و به خصوص پارک های شهری تنها مفر وپناهگاه­های هستند که زندگی شهرنشینان را تلطیف بخشیده و از  مشکلات عصر ماشینی می­کاهند . پارک های شهری به واسطه  کارکردهای متنوع شان اعم از اکولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانی نقش مهمی در کیفیت ­بخشی به زندگی شهروندان دارند. از جمله عوامل تاثیرگذار بر افزایش کارایی پارک ها در ابعاد مختلف، فرایند برنامه­ریزی و به خصوص کیفیت طراحی آن ها می­باشد. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر، آسیب شناسی کیفیت برنامه­ریزی و طراحی پارک های شهری است.

روش بررسی: محدوده مورد مطالعه، پارک ارم در شهر سبزوار می­باشد. روش تحقیق توصیفی و تحلیلی است و جهت گردآوری داده­های مورد نیاز،  علاوه بر مرور مبانی نظری و پیشینه موضوع، از داده­های حاصل از بررسی­های پیمایشی(مشاهده مستقیم و تصویربرداری از سایت مورد مطالعه) استفاده گردید.

یافته ها: یافته­های تحقیق گویای آن است که پارک ارم در بخش­های مختلف چون طراحی ورودی ها ، خوانایی و هویتمندی، الگوی کاشت درختان و پوشش گیاهی، فضای پارکینگ، مصالح مورد استفاده برای کف سازی، نیازهای گروه­های خاص اجتماعی مانند زنان، کودکان و معلولان، طراحی فضاهای تفریحی و ورزشی و ضرورت امکان نظارت اجتماعی بر فضای پارک مورد توجه قرار نگرفته است و کیفیت طراحی در این بخش ها نامطلوب می­باشد.

نتیجه گیری: با توجه به نتایج تحقیق، پیشنهاد می­گردد علاوه بر درنظر گرفتن توزیع مکانی ـ فضایی مطلوب فضاهای سبز عمومی و پارک های شهری، اهتمام بیشتری در مورد کیفیت طراحی آن ها در ابعاد مختلف نیز منظور گردد.

واژه­های کلیدی: آسیب ­شناسی، طراحی، فضای سبز عمومی، سبزوار، پارک ارم.

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, Special No.2, Winter 2016

 

 

 

 

 


Analyzing the Pathology of Public Green Spaces Designing in Urban Areas (Case Study: Eram Park in Sabzevar)

 

Seyyed Hadi Hosseini[4]*

hhosseini59@yahoo.com

Ghazaleh Rafiee[5]

Seyyed Hamid Javadian [6]

 

Abstract

Background and Purpose: Nowadays, Public green spaces in urban areas are the only shelters that soften life of urbanites and reduce the problems of machinism age. Urban parks through their diverse functions such as ecological, social, cultural, economic and psychological functions have important role in improving the quality of citizen's life. One of the factors that affect function and efficiency of urban parks are process of palnning and quality of designing. On this basis, main purpose of this study is pathology of planning and designing of urban parks.

Method: the case study is Eram Park in Sabzevar. The methodology used in this study is a descriptive –analytical method. The sources of date gathering are including documentary method in theoretical foundations and related literature and also the data obtained from survey studies (observation and photography of study area).

Results: Findings indicated that in designing of Eram Park various aspects such as designing of entrances, readability and identification, pattern of planting, parking spaces, usage of materials for pavement, attention to features and needs of specific social groups, such as women, children and the disabled, and the need for social monitoring of park space have not been taken into account.

Conclusion: Finally, it was proposed to pay more attention to the qualitative and quantitative criteria in planning, specially in designing of public green spaces and urban parks. 

Keywords: Pathology, Designing, Public Green Spaces, Park, Sabzevar, Eram Park.

 

مقدمه

 

یکی از مهم ترین ویژگی های جهان معاصر، اسکان بخش عمده­ای از جمعیت جهان به ویژه در کشورهای توسعه یافته و بعضاً در حال توسعه در مناطق شهری است(1). در طی سال های اخیر برای اولین بار تعداد ساکنین شهرها با ساکنین نواحی غیر شهری برابر شده است(2). بر اساس اعلام رییس برنامه اسکان بشر ملل متحد، سال 2007 نخستین سال تاریخ بشر بوده که بیش از نیمی از جمعیت جهان در شهرها به سر برده اند(3). رﺷﺪ ﺳﺮﻳﻊ ﺷﻬﺮﻫﺎ را ﻣﻲﺗﻮان از ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ ﺗﻬﺪﻳﺪﻛﻨﻨﺪهﻫﺎی ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﺑﺮﺷﻤﺮد ﻛﻪ ﺗﺄﺛﻴﺮات آن به ساکنین  شهرها ـ ﻳﻌﻨﻲ اﻧﺴﺎنﻫﺎ ـ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ و ﺗﺄﺛﻴﺮی ﺑﺲ ﻓﺮﺳﺎﻳﻨﺪه ﺑﺮ روح و ﺟـﺴﻢ اﻧـﺴﺎن ﺷـﻬﺮی ﺑـﺎﻗﻲ  ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺬاﺷﺖ(4). ﺳـﺎﻛﻨﺎن ﺷﻬﺮﻫﺎی اﻣﺮوزی ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻏﺬا ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺑﺮﻃﺮف ﻛﺮدن آن، ﻣﺴأله ﺑﻪ ﻧﻮﻋﻲﭘﺎﻳﺎن ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺗﻠﻘﻲ ﮔﺮدد؛ ﺑﻠﻜﻪ ﻣـﺴﻜﻦ  ﺧﻮب، ﻓﻀﺎی زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ، ﻣﺤﻴﻂ آرام و ﺗﻨﻔﺲ ﻫﻮای ﭘﺎﻛﻴﺰه ﻧﻴﺰ در زﻣﺮه ﻧﻴﺎزﻫـﺎی اﺻـﻠﻲ و ﻋﻤـﺪه ﺑـﻪ ﺷـﻤﺎر ﻣـﻲآﻳﻨـﺪ(5). مطالعات نشان داده است که اﻓﺰاﻳﺶ ﺟﻤﻌﻴﺖ و ﮔﺴﺘﺮش ﺷﻬﺮﻧﺸﻴﻨﻲ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺳﺒﺰ ﺷﻬﺮی ﺑـﻪ ﺳـﻄﻮح  ﺑﺘﻨﻲ ﺧﺸﻦ و ﻧﻔﻮذ  ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ می­شود و این روند به ویژه در کشورهای در حال توسعه و جهان سوم  نمود جدی­تری دارد(6). حاکم شدن مقیاس ماشین بر مقیاس انسانی در برنامه­ریزی ها و طراحی­های شهری و ضرورت توجه به نیازهای ماشین جهت حرکت، پارک و ... باعث تخریب بسیاری از فضاهای طبیعی و بکر در درون و پیرامون شهرها شده است، فضاهایی که علاوه بر مهم ترین و اصلی­ترین کارکردشان، یعنی کارکرد اکولوژیکی، دارای کارکردهای متعدد اجتماعی، فرهنگی، روان شناختی و حتی سیاسی برای اجتماعات انسانی بوده و هستند. متأسفانه، نوع بشر با تخریب فضاهای بکر طبیعی به دلیل عدم شناخت و کم توجهی و چه بسا منفعت­طلبی لجام گسیخته در دهه­های گذشته، باعث جدایی بیش تر انسان­ها از بخشی از هویت وجودی­شان یعنی طبیعت شدند. طبیعتی که انسان از آن ریشه گرفته است (خاک) و بدان بازمی­گردد. طبیعتی که نخستین و باوفاترین همراه انسان از آغاز خلقت تا کنون بوده است و زمینه ای مناسب و شایسته را برای رشد و تعالی انسان فراهم ساخته است.

با گسترش شهرنشینی و مشکلات زیست محیطی و آسیب های اجتماعی و روانی ناشی از آن، تلاش برای بازگرداندن طبیعت به زندگی روزمره ساکنین  شهرها، تبدیل به یکی از دغدغه­های اصلی برنامه­ریزان و مسوولین امر گشته است. اما متأسفانه، آن چه که بیش تر مورد توجه و اهتمام قرار گرفته است، وضعیت کمی فضای سبز بوده است و بر کیفیت فضای سبز و این که چگونه فضای سبز باید طراحی و برنامه­ریزی شود تا بتواند حداکثر کارکردهای اکولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی و روانی را باعث شود، اهتمام چندانی نشده است و این فضاها امروزه علی رغم صرف هزینه­های بسیار برای ایجاد و نگه داری شان، عملاً از کارآمدی چندانی برخوردار نیستند.

فضاهای سبز موجود در عرصه­های شهری در واقع بخشی از فضاهای عمومی شهرها هستند که می­توان آن ها را جزء مهم ترین بخش­های محیط­های شهری به شمار آورد. این عرصه­ها به عنوان مکان­هایی تعریف می­شوند که همه شهروندان به صورت آزاد (و قانونی ) بدان دسترسی دارند. از جمله مهم ترین فضاهای عمومی شهرها می­توان به خیابان­ها، میادین، گره­گاه­های شهری چون چهارراه­ها و هم چنین فضاهای سبز شهری همانند پارک های شهری اشاره نمود. 

یکی از مهم ترین این عرصه­ها، پارک­ها و فضاهای سبز شهری­اند که نقش فعالی در سلامتی شهر و شهروندان ایفا می­کنند. فضای سبز بر خلاف معنایی که ممکن است در ذهن ایجاد کند، تنها محلی نیست که شامل چند درخت و نیمکت باشد، بلکه نماد و سمبلی از تفکرات فرهنگی و اجتماعی یک جامعه است و عاملی مهم در فضای شهری محسوب می­شود که همواره از جنبه­های اجتماعی، فرهنگی و روانی مورد توجه عموم مردم است(7). اهمیت فضای سبز در داخل شهرها به حدی است که در بین 5 کاربری مهم شهری از آن یاد می­شود. اهمیت این کاربری، از زمان گسترش سریع و بی سابقه شهرها بعد از انقلاب صنعتی جایگاه مهم تری پیدا کرده است. با این که امروزه اندیشه سبز و

 

به دنبال آن شهر سبز، جزء اهداف و افکار متعالی در شهرهای کشورهای پیشرفته به حساب می­آید، اما برخورد با مقوله فضای سبز شهری در شهرهای ایران عمدتاً تجربی و اتفاقی بوده است (9).

هدف اصلی پژوهش حاضر آسیب شناسی کیفیت برنامه­ریزی و طراحی یکی از مهم ترین انواع فضاهای سبز شهری یعنی پارک های شهری می­باشد. نظر به اهمیت پارک های شهری در ساختار فضایی شهر و کارکردهای متنوع اکولوژیکی، اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی و روانی آن ها و هزینه­های بالایی که از سوی مدیریت شهری برای ایجاد و نگه داری آن ها هزینه می­شود، این گونه ارزیابی و آسیب­شناسی­ها می­تواند به بهبود کیفیت برنامه­ها و طراحی­ها کمک نماید. برای این مهم پارک ارم در شهر سبزوار مورد ارزیابی قرار گرفته است که با توجه به توصیف جزییات بیشتر درخصوص محدوده مورد مطالعه در ادامه نوشتار، از ذکر بیش تر جزییات در این بخش خودداری می­شود.

مبانی نظری تحقیق

ﻛﻠﻤﻪ ﭘﺎرک از زبان فرانسه وارد زﺑـﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ و ﺑﻪ ﻣﻌﻨﻲ ﺑﺎغ وﺳـﻴﻊ ﭘـﺮدرﺧـﺖ است ﻛـﻪ برای ﮔﺮدش و ﺷﻜﺎر و ... اﺳـﺘﻔﺎده ﻣـﻲﺷـﻮد(10). بنا به تعریفی دیگر، ﭘﺎرک ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ ﻃﺮاﺣﻲ ﺷﺪه­ای ﻛﻪ در ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻋﻤﻮم ﻗﺮار دارد و ﺟﺰئی از فضاهای شهری  ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷﻮد. اﻳﻦ ﻓﻀﺎﻫﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﮔﻴﺎﻫﺎن و درﺧﺘﺎن ﭘﻮﺷﻴﺪه ﺷﺪه و ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﻈﺎرت و ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ اﻧﺴﺎن، حفظ و نگه داری ﻳﺎ اﺣﺪاثﻣﻲﺷﻮﻧﺪ(11). در سوی دیگر، فضای سبز به زمین ها یی  با پوشش ها ی گیاهی بلند یا نسبتاً بلند نظیر جنگل، باغ و...  اطلاق می­گردد. در واقع سطوحی را فضای سبز  تعبیر می­کنیم، که توسط درختان دارای بُعد، حجیم شده و تبدیل به "فضای مثبت" گردیده­اند. در مقابل سطوحی که عاری از درخت بوده و گیاهان آن منحصر به سطوح چمن و انواع گیاهان پوششی باشند، به عنوان "فضای منفی"  یا به عبارت بهتر"سطح سبز"تعریف می­شوند(12). باتوجه به این تعاریف، مهم ترین وجه تشابه تعاریف میان پارک وفضای سبز را باید در کارکردهای مثبت آن ها جستجو نمود. به عبارت دیگر هر دوی آنها فضایی هستند که مشاهده و حضور در آن ها می تواند از ابعاد مختلف زمینه آرامش انسان را فراهم سازد. نکته افتراق این دو مفهوم نیز آن است که فضاهای سبز مفهومی کلان تر هستند که علاوه بر پارک ها که عمدتاً دارای ماهیت عمومی هستند، دربرگیرنده فضاهای خصوصی همچون باغ ها و فضای سبز بلوارها نیز می­شود. در مقیاس شهری، فضاهای سبز ، نوعی از سطوح کاربردی زمین شهری با پوشش­های گیاهی انسان ساخت هستند که علاوه بر "بازدهی اکولوژیک"،  واجد"بازدهی اجتماعی" نیز می باشند(15)، به بیان  دیگر، فضای سبز شهری بخشی از ساختار شهری است که جانمایی آن باید هم سو با ضروریات زندگی شهری و در پاسخ گویی به نیازهای شهروندان  با در نظر گرفتن امکانات و محدودیت های شهری و توجه  به الگوهای با ارزشی که دارای معانی و مفاهیم فرهنگی منتج از درون جامعه است، صورت پذیرد (16)، این فضاها دربرگیرنده­ بخشی از سیمای شهر است که از انواع پوشش­های گیاهی تشکیل شده است و به عنوان یک عامل زنده و حیاتی در کنار کالبد بی جان شهر، تعیین کننده ساخت مرفولوژیک شهر می باشد(14).

موضوع فضاهای سبز شهری همگام با تحولات روند شهرنشینی و گسترش کالبدی ـ فضایی مناطق شهری و گسست رابطه انسان شهرنشین با طبیعت، روز به روز اهمیت بیش تری به خود می­گیرد. بدون شک یکی از مهم ترین تجلی ها و نمودهای این اهمیت را می­توان مطرح شدن بعد زیست محیطی پایداری شهری دانست. محیط زیست و طبیعت به عنوان یکی از وجوه اساسی زندگی و وجود انسان­ها، همواره در زندگی بشر از جایگاه ویژه­ای برخوردار بوده است و با شهرنشین شدن انسان و کم تر شدن ارتباط مستقیم آن­ها با نظام­های طبیعی، اهمیت آن دوچندان شده است. کارکردهای متنوع و گوناگونی که طبیعت و فضاهای سبز می­توانند در زندگی انسان ها داشته باشند باعث گردیده است که بعد زیست محیطی تبدیل به یکی از مهم ترین ابعاد پارادایم توسعه پایدار شهری گردد. از جمله کارکردهای مهم پارک ها و فضاهای سبز عمومی در شهرها و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان می­توان به کارکردهای اجتماعی، روان شناختی، فرهنگی، اقتصادی و اکولوژیکی آن ها اشاره نمود:

کارکرد جامعه­شناختی: فراهم­سازی زمینه برای شکل­گیری کنش­ها و ﺗﻌﺎﻣﻼت اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻬﺘﺮ ﻣﻴﺎن ﺷﻬﺮوﻧﺪان، انتشار دانش­ها؛ تجربیات و عقاید و ارزش­های  مرتبط با حوزه­های مختلف زندگی روزمره انسان ها، کمک به اجتماعی شدن افراد و شکل­گیری شبکه­های اجتماعی و ارتقای سرمایه اجتماعی در سطح جامعه، زمینه سازی برای افزایش سطح همبستگی و انسجام اجتماعی در سطح جامعه، کمک به شکل­گیری تشکل­های غیردولتی و سازمان های مردم­نهاد، زمینه سازی برای پرکردن اوقات فراغت و تفریح شهروندان در گروه­های سنی و جنسی مختلف و ... .

کارکرد فرهنگی: ﮔﺴﺘﺮشﻓﺮﻫﻨﮓﺷﻬﺮی وﺣﻘﻮقﺷﻬﺮوﻧﺪی، بستر سازی برای آﺷﻨﺎﻳﻲاﻓﺮاد ﺑﺎ ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﻠﻲ و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ارزﺷﻲ(اﻧﺴﺎﻧﻲ)، ﺑﺮﮔﺰاریﺗﻌﺪادی دورهﻫﺎی آﻣﻮزﺷﻲ، ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺗﻲ، ﺟﺸﻨﻮارهﻫﺎ، ﺷﺐﺷﻌﺮﻫﺎ، ﻣﺴﺎﺑﻘﺎتﻧﻘﺎﺷـﻲ ﻛﻮدﻛﺎن و ... پارک­ها و فضاهای سبز شهری، زمینه سازی برای آشنایی شهروندان با عقاید و ارزش­ها و باورهای سایر گروه­ها، اقوام و اقلیت­های ساکن در شهر، زمینهﺳﺎزیﺟﻬﺖآﺷـﻨﺎﻳﻲﻣﻬـﺎﺟﺮانﺑـﺎ ﻓرﻫﻨﮓ زندگی شهری(17) و ...

کارکرد روان شناختی: اﻳﺠﺎد آراﻣﺶ روﺣﻲ و رواﻧﻲ، ﺗﺎﺛﻴﺮات ﻣﺜﺒﺖ در ﺳﻼﻣﺘﻲ ﺟﺴﻤﻲ و ﺑﺪﻧﻲ اﻓﺮاد، ارﺗﻘﺎی  ﻛﺎراﻳﻲ و بازده ﻋﻤﻠﻜﺮدی اﻓﺮاد، ﺣﻞ ﭼﺎﻟﺶﻫﺎ و ﺗﻨﮕﻨﺎﻫـﺎی اﻓـﺮاد از ﻃﺮﻳـﻖ ﺗﺒـﺎدل اﻓﻜـﺎر، ﺗﺎﺛﻴﺮ ﺑﺮ روی رﻓﺘﺎر اﻧﺴﺎنﻫﺎ و ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ ذﻫﻨﻲ و رﻓﺘﺎری آن ها، ﻣﺎﻧﺪن اﻓﺮاد در  وﺿﻌﻴﺖ ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ و روﺣﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ از ﻃﺮﻳﻖ ﺣﻀﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ در پهنه­های طبیعی و پارک ها و فضاهای ﺳـﺒﺰ شهری(17).

کارکردهای اکولوژیکی: بهبود شرایط بیوکلماتیک در شهر،کاهش آلودگی هوا، تاثیر مثبت بر چرخه آب در محیط زیست شهری و افزایش کیفیت آب های زیرزمینی، افزایش نفوذپذیری خاک و کاهش آلودگی صوتی (15) .

از سوی دیگر، اهمیت بعد زیست محیطی در بحث پایداری شهرها زمینه­ساز شکل­گیری نظریه­ها و اندیشه­هایی چون شهر اکولوژیک(بوم­شهر) و اکوپارک­ها یا پارک­های اکولوژیک در حوزه توسعه پایدار شهری گردیده است.

شهر اکولوژیک(Eco City): اصطلاح  شهر اکولوژیک یا بوم شهر واژه ای نسبتاً جدید است، اما با این حال مبانی و مفاهیمی که این اندیشه بر آن مبتنی شده است، دارای تاریخی طولانی است (18) . شهرها هر چند که نمودهای کالبدی ـ فضایی فعالیت های انسانی قلمداد می شوند، اما به واسطه پیچیدگی آن ها و تاثیر پذیری شان از فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و سیاسی گروه های انسانی، از آن ها به عنوان موجودات زنده تعبیر می شود که دارای حیات می باشند. پس اگر شهر موجودی زنده و واجد حیات است که تحول و تکامل خود را بر پهنه بوم و قلمرو طبیعی خود دنبال می کند، شناخت چگونگی ارتباطات متقابل میان سیستم های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهر با محیط زیست پیرامون و تلاش در جهت ایجاد تعامل مثبت و هماهنگ را می توان از اهداف اصلی نظریه شهر اکولوژیک دانست. به بیانی دیگر، شهراکولوژیک، شهری است که فرایند های استفاده مجدد از منابع ، بازیافت،کاهش مصرف و بازتولید در مدیریت و برنامه ریزی بخش های مختلف آن لحاظ شود و هدف از اجرای این فرایندها رسیدن به توسعه پایدار زیست محیطی در محیط شهری است (19). نظریه شهر اکولوژیک نیل به پایداری زیست محیطی در محیط شهری را منوط به رعایت اصول دهگانه زیر می­داند. 

-    اصلاح و بازبینی اولویت های کاربری زمین برای ایجاد اجتماعات فشرده، متنوع، سبز، ایمن، دلپذیر با کاربری مختلط در مجاورت  گره های حمل و نقلی و دیگر تسهیلات حمل و نقل.

-       اصلاح و بازبینی اولویت های حمل و نقل برای مورد اهتمام قرار دادن پیاده، دوچرخه، درشکه و حمل و نقل عمومی و تاکید بر دسترسی به واسطه مجاورت.

-       احیا کردن محیط های شهری خسارت دیده به ویژه خطوط ساحلی، نهرها و رودها، زمین های حاصل خیز و ...

-       ایجاد واحدهای مسکونی ایمن، راحت و آراسته و در حد توان تمامی گروه های درآمدی و از حیث اقتصادی و نژادی مختلط و متنوع.

-       احیای عدالت اجتماعی و ایجاد فرصت های ارتقا  برای زنان، رنگین پوستان و ناتوانان.

-       حمایت از کشاورزی محلی، پروژه های شهری سبز و باغ های اجتماعی.

-       ارتقا و احیای بازیافت، فن آوری های مناسب و خلاقانه و حفاظت از منابع در عین آن که مواد زاید خطرناک و رشد جمعیتی کاهش می یابد.

-    کارکرد و حمایت کردن از کسب و کارها و فعالیت هایی که حمایت کننده و مشوق فعالیت های اقتصادی هستند که از لحاظ اکولوژیکی سالم و ایمن می باشند و در عین حال آلودگی، ضایعات و استفاده و تولید مواد خطرناک را تشویق و حمایت نمی کنند.

-       بهبود و ارتقا ساده زیستی اختیاری و داوطلبانه و عدم تشویق و تبلیغ مصرف افراطی کالاهای مادی.

-    افزایش آگاهی نسبت به محیط های محلی و زیست بوم از طریق پروژه های آموزشی و فعالانی که آگاهی عمومی  را در زمینه موضوعات مرتبط با پایداری اکولوژیکی افزایش می دهند (18) .

محدوده مورد مطالعه

شهر سبزوار با جمعیتی برابر با 216524 نفر، دومین شهر استان خراسان رضوی است. این شهر به واسطه قرارگیری در مسیر عبور سالیانه بیش از 20 میلیون زایر حرم امام رضا و هم چنین داشتن موقعیت چهارراهی و پیشینه تاریخی کهن، از پتانسیل مناسبی جهت توسعه برخوردار است. اما متأسفانه به واسطه عدم شناخت پتانسیل‌ها و امکانات بالقوه و فقدان اولویت بندی صحیح در خصوص چالش‌های پیش روی توسعه شهر، روند برنامه‌ریزی ها در این شهر نتوانسته است به توسعه پایدار شهری بینجامد. با توجه به قرار گیری شهر سبزوار در حاشیه کویر مرکزی ایران و محدودیت منابع آبی و اقلیمی، بدون شک فضاهای سبز از جایگاه ویژه­ای در ساختار شهر و زندگی شهروندان برخوردار هستند. بررسی­های مربوط به وضع موجود فضای سبز شهر سبزوار گویای آن است که در وضعیت موجود حدود 775000 مترمربع فضا به این کاربری اختصاص یافته است و سرانه این کاربری برای هر شهروند حدود 61/3 مترمربع می باشد. با توجه به سرانه مطلوب پیشنهادی مشاور طرح جامع حدود 433،727 مترمربع فضای سبز و پارک در این شهر در سال 1388کمبود وجود داشته است. علاوه بر وضعیت نامناسب فضای سبز شهر سبزوار از لحاظ شاخص های کمی، شاخص­های کیفی مربوط به چگونگی مکان گزینی و طراحی فضاهای عمومی شهر سبزوار نیز از کیفیت چندان مناسبی برخوردار نمی­باشد. در این تحقیق یکی از مهم ترین  فضاهای سبز عمومی شهر سبزوار یعنی پارک ارم برای ارزیابی شاخص های کیفی مربوط به چگونگی  طراحی و مکان گزینی مورد بررسی قرار گرفته است. سایت مورد مطالعه یعنی پارک ارم با مساحتی در حدود 57000 مترمربع در منطقه 2 شهرداری سبزوار قرارگرفته است(شکل1). این پارک جزء یکی از پارک­های اصلی شهر سبزوار می­باشد که در کنار باغ ملی و پارک شهربازی و در سال­های اخیر پارک سلامت، شهدای گمنام و باغ ایرانی، یکی از مکان های اصلی گذران اوقات فراغت شهروندان می­باشد. کارکرد این پارک هرچند که بر اساس ضوابط تعریف شده در جدول1 ناحیه­ای تعریف شده است، اما در برخی موارد (همانند برگزاری نمایشگاه­های بهاره یا پاییزه و ...) حوزه نفوذ آن در سطح منطقه­ای و شهری نیز گسترش می­یابد. عملکرد اصلی که برای پارک تعریف شده است، تفریحی و طراحی آن به صورت مختلط می باشد.

 

 

جدول 1- سرانه کاربری فضای سبز در منابع مرتبط با موضوع (مترمربع)

Table 1- Per capita of green space in relevant documents (m2)

 

سرانه کاربری های شهری

قانون برنامه اول

وزارت مسکن و شهرسازی

سرانه در 36

 شهر ایران

طرح جامع سبزوار 1374

طرح جامع سبزوار 1388

طرح تفصیلی

سبزوار

واحد همسایگی

3-1

5

12- 7

08/1

10

----

6/10

محله

4-2

2

ناحیه

3-1

2

شهر

4

3

 

 

شکل1- نقشه توزیع فضایی پارک ها و فضای سبز در شهر سبزوار

Figure 1- Spatial distribution of Green spaces in Sabzevar

 

 


روش بررسی

 

ماهیت تحقیق حاضر از لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش شناسی توصیفی ـ تحلیلی است. گردآوری داده­های مورد نیاز تحقیق مبتنی بر روش های اسنادی (مطالعه متون و مقالات مرتبط) و پیمایشی(مشاهده مستقیم و تصویر برداری از سایت مورد مطالعه) می­باشد. روش تحلیل داده­ها عمدتاً مبتنی بر روش تحلیل کیفی است. بدین صورت که ابتدا با مرور مبانی نظری و ادبیات تحقیق، معیارها و استاندارهای مرتبط با چگونگی مکان گزینی و طراحی پارک های شهری شناسایی گردیدند و سپس با توجه به مستندات مربوط به سایت مورد مطالعه که در قالب تصاویر مختلف ارایه شده­اند و استانداردها و معیارهای مربوط، به ارزیابی محدوده مورد مطالعه اقدام گردید.   

یافته ها

1- آسیب­شناسی مکان­گزینی پارک

از جمله معیارهای مکان یابی فضای سبز عمومی دسترسی به آن ها می باشد وبه صورت ایده آل یک پارک شهری باید از چهارسو به شبکه های ارتباطی دسترسی داشته باشد (15) . از این رو مجاورت پارک­ها با خیابان­های شهری امری ضروری است. این امر به نوبه خود می­تواند دارای پیامدهای مثبت و منفی بر استقبال یا عدم استقبال کاربران از فضای سبز عمومی باشد. نکاتی چون فراهم نمودن امکان جذب جمعیت بیش تر، نظارت اجتماعی وافزایش امنیت پارک را می­توان جزء پیامدهای مثبت دانست، اما در سوی دیگر، تشدید آلودگی صوتی ناشی از تردد وسایل نقلیه در فضای پارک (فضایی که قاعدتا" باید مکان سکون و آرامش باشد) را باید جزء پیامدهای منفی این همجواری دانست. برای کاهش و کنترل صداهای ناخواسته در پارک ها می توان از درختانی که دارای برگ های بزرگ، انبوه، زبر و کرک دار(24) هستند، استفاده نمود. با کاشت درختان همیشه سبز پهن برگ که برگ های آن ها خصوصیات ذکر شده را دارا باشند، می توان در تمام مدت سال به صورت یکنواخت صدا را کاهش داد. در محدوده پارک ارم و در مجاورت ضلع شرقی و غربی پارک ارم، خیابان­های اصلی شهر قرار دارند که در طراحی پوشش گیاهی این نقاط از درختان پهن برگ خزان پذیر استفاده شده است. با خزان برگ های این درختان به خصوص در فصول پاییز و زمستان و هم چنین اوایل فصل بهار، آلودگی صوتی ناشی از خیابان های بالا به فضای پارک منتقل گردیده و باعث ایجاد اختلال در آرامش فضای پارک می شود. محدوده پارک ارم از جهات شرقی و غربی با خیابان های اصلی شهر یعنی مطهری و بلوار کشاورز احاطه شده است. در سمت غرب، نکته بالا رعایت شده  است و محدوده پارک توسط گیاهان پهن برگ از فضای خیابان جدا گردیده که این امر باعث کاهش آلودگی صوتی فضای پارک شده است. اما در سمت غربی پارک (خیابان مطهری) که این نیاز به دلیل حضور فضای باز ورزشی و همچنین فضای بازی

 

کودکان بیش تر مورد نیاز است، متأسفانه از این نکته غفلت شده است و نه تنها غالب درختان این سمت از نوع سوزنی برگ هستند، بلکه  فاصله آن ها نیز از یکدیگر زیاد می­باشد که این امر باعث افزایش آلودگی صوتی در محدوده پارک گردیده است(شکل2).

از دیگر نواقص موجود در مکان گزینی و طراحی پارک ارم، فقدان فضایی با کاربری پارکینگ می باشد. با توجه به داده های جدول (1) برای پارک یادشده باید پارکینگی با مساحت حدوداً 6000 مترمربع در نظر گرفته شود که این فضا در پارک ارم وجود ندارد. نبود فضای پارکینگ، جریان ترافیک در خیابان­های اطراف پارک را در ساعاتی از شب و هم چنین ایام برگزاری نمایشگاه­های فصلی مختلف کند نموده و زمینه را برای تصادفات رانندگی فراهم کرده است. به دلیل کمبود فضای پارک، بعضی از رانندگان به اجبار در محل­هایی که با تابلوی پارک ممنوع و یا پارک مطلقاً ممنوع مشخص شده­اند و یا جلو درب منازل مسکونی شهروندان در خیابان های اطراف، اقدام به پارک وسایل نقلیه خود می­کنند که این امر باعث ایجاد تنش­هایی بین پلیس و شهروندان و یا شهروندان با یک دیگر می­شود.

نکته دیگری که در مکان گزینی پارک ارم مورد توجه قرار نگرفته است، چگونگی مکان گزینی پارک در ارتباط با بافت های مسکونی و امکان کنترل و نظارت عمومی بر فعالیت های درون پارک و نقش آن ها در ارتقای احساس امنیت کاربران می­باشد. یکی از عواملی که می­تواند ترغیب کننده و مشوق حضور بیش تر شهروندان و به ویژه خانواده­ها، بانوان و کودکان در فضاهای عمومی و به ویژه پارک­های عمومی باشد، وجود احساس امنیت اجتماعی در میان کاربران به خصوص گروه­های اجتماعی چون کودکان، زنان و افراد معلول می­باشد. بدون شک طراحی فضای شهری و چگونگی ارتباط میان توده و فضا می­تواند در ارتقای احساس امنیت اجتماعی کاربران تاثیرگذار باشد. وجود احساس امنیت برای پارک­های عمومی دارای ارزشی دوچندان است. طراحی فضاها به گونه­ای که از ایجاد فضاهای پنهان و تاریک جلوگیری کرده و زمینه را برای افزایش نظارت عمومی فراهم سازد، در این زمینه می­تواند بسیار مفید باشد.  

 

 

 

 

   

شکل2- حاشیه شرقی پارک ارم و فقدان پوشش گیاهی برای جلوگیری از انتشار آلودگی های صوتی به فضای پارک 

شکل3-موقعیت نسبی پارک ارم نسبت به کاربری­های مجاور 

Figure 2- Lack of vegetation in Eastern margins of Eram Park

Figure 3- Geographical Position of Eram Park

 

 

نکته­ای که درمورد امنیت پارک ارم شایان توجه می باشد، این است که غالباً برنامه­ریزان شهری سعی می­کنند که پارک­های محله­ای و ناحیه­ای دردرون بافت­های مسکونی ایجاد نمایند، تا علاوه بر زمینه سازی برای فعالیت های اجتماعی و فرهنگی، به واسطه نظارت عموم شهروندان و ساکنین ، امکان ایجاد ناامنی و فساد به حداقل ممکن کاهش یابد. در صورتی که مکان­یابی پارک ارم به گونه­ای است که با عبور خیابان های اصلی از سمت شرق و غرب پارک(خیابان های مطهری و کشاورز) و سرعت

 

بالای وسایل نقلیه عملاً امکان نظارت چندانی از سوی شهروندان به ویژه در سمت خیابان کشاورز وجود ندارد. از سوی دیگر، بخش عمده­ای از طول پارک در ضلع جنوبی محل استقرار فرهنگ سرای اسرار و مرکز تلفن می­باشد که به دلیل کاربری اداری، در ساعات پایانی روز که شهروندان بیش تر به پارک رفت و آمد می­کنند، آن ها خالی از جمعیت هستند و عملاً هیچ گونه نظارت عمومی از طریق آن ها صورت نمی­گیرد. هم چنین نیمی از طول ضلع شمالی پارک نیز اختصاص به انبار سیلوی گندم شهر سبزوار دارد که عملاً کاربری نیست که بتواند چندان جاذب جمعیت باشد. این سه کاربری اصلی در کنار شلوغی خیابان های اصلی پیرامونی و بعد فاصله پارک نسبت به بافت های مسکونی، باعث کاهش نظارت عمومی بر پارک گردیده که نتیجه این امر کاهش احساس امنیت شهروندان و عدم رغبت آنان به حضور و استفاده از این فضا می­باشد(شکلهای3، ­4­ و 5).

در کنار مکان گزینی نامناسب پارک ارم که زمینه را برای ایجاد احساس ناامنی در کاربران فراهم می­سازد، شکل طراحی و کاشت درختان در فضای درونی پارک نیز بر افزایش ضریب ناامنی پارک
افزوده است. در محدوده مورد مطالعه، در ضلع جنوبی پارک نرده بلندی به ارتفاع 3متر پارک را  از سایت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجتمع فرهنگی و هنری اسرار که در مجاورت آن قرار گرفته اند، جدا می نماید. بر طبق ماده 18 اصول و ضوابط طراحی پارک­های شهر، احداث دیوار و حصار به دور اراضی پارک­ها و فضای سبز عمومی ممنوع می­باشد (15).  هم چنین احداث نرده­های بلند با ارتفاع بیش از 5/1 متر از لحاظ بصری، به خصوص برای کودکان، آزار دهنده است، (33) . در این بخش از پارک با کاشت ردیفی درختان در طول نرده­ها، وجود حصار کم تر به چشم می­آید، ولی کاشت ردیفی درختان موازی دوم و ایجاد مسیر باریک در این بین، بر وجود حصار تاکید بیش تری می نماید. وجود نرده­ها خود عاملی جهت کاهش نظارت از بیرون سایت بر این بخش می­باشد، کاشت متراکم درختان ردیف دوم نیز، نظارت از داخل پارک را بر این مسیر کاهش می دهد. در ضلع جنوبی پارک، علاوه بر موارد بالا، وجود فضای مخروبه و بلااستفاده که در وضعیت کنونی برای ریختن اشغال­های برخی از ساکنین  مورد استفاده قرار می­گیرد، بر ناامنی بیش تر این بخش از پارک افزوده است.

 

 

   

شکل4- کاهش امنیت به واسطه وجود حصار و کاشت متراکم درختان در بخش جنوبی پارک

شکل5- کاهش امنیت به واسطه وجود زمین مخروبه و ساختمان مرکز تلفن در بخش جنوبی پارک

Figure 4- Reduce Security because Existence of fence and Density of trees in Southern side

Figure 5- Reduce Security because Existence of Ruined land in Southern side

 

 

 

 

 

 

 

 


2- آسیب شناسی پوشش گیاهی

مهم ترین اثر فضای سبز در شهرها کارکرد های زیست محیطی آن هاست (15) . پارک ها به عنوان فضای سبز عمومی زمانی بازدهی اکولوژیکی مناسبی خواهند داشت که تعادل معقولی بین فضاهای سبز و سطوح سخت برقرار باشد. حداقل وسعتی را که یک پارک می تواند تاثیر ملموس خود را در آب و هوای محیط اطراف خود بگذارد2/1 هکتار است (23) . بررسی وضعیت موجود پارک ارم با توجه به داده­های جدول شماره 3 گویای آن است که حدود3/70 % مساحت  پارک ارم به سطوح سازه­ای اختصاص یافته است و تنها 30% درصد از مساحت آن به سطوح گیاهی و فضای سبز تعلق دارد، حال آن که ﻣﺠﻤﻮع ﺳﻄﻮح ﺳﺎزه­ای ﻧﺒﺎﻳﺪ از 30% ﺳﻄﺢ ﻛﻞ مساحت ﭘﺎرک ﺑﻴﺶﺗﺮ ﺑﺎﺷﺪ (24) . بیشترین تاثیر پارک در آب وهوای شهرها مربوط به بخش درختزار آن هست و هرچقدر وسعت درخت زار بیش تر باشد، تاثیرات مفید آن بیش تر است (23) . از کل سطوح گیاهی و فضای سبز این پارک 5/22 % مربوط  به سطوح  سبز می­باشد. سطوح سبز عاری از درخت بوده وگیاهان آن منحصر به سطوح چمن و انواع گیاهان پوششی می باشد که به عنوان فضای منفی تعریف می­شود و از نظر اکولوژیکی بازده چندانی ندارد، در صورتی که فضای سبز به علت وجود درختان فضای مثبت تلقی می شود(15).  از کل مساحت پارک ارم تنها5 /3 % فضای سبز محسوب(فضای مثبت) می شود که با توجه به عملکرد و جایگاه مهم این پارک در شهر سبزوار، چندان مناسب نمی­باشد. 

 

 

جدول 2- درصد سطوح مختلف پارک ارم

Table 2- Characteristics of Eram Park

 

کل پارک

سطوح سخت

سطوح درخت کاری

سطوح درختچه

سطوح چمن

مساحت(مترمربع)

57314

41234

1700

315

12942

درصد

100

94/71

96/2

54/0

58/22

مأخذ: سازمان پارک­ها و فضای سبز سبزوار

 

 

پوشش درختی غالب پارک شامل کاج تهران، سرو سیمین، سرو شیراز، نارون، زبان گنجشک، صنوبر، چنار، بید مجنون وآلبالوی زینتی می باشد. جامعه درختچه­ای پارک نیز شامل سرو خمره ای،کاج توپی، مش رونده، نسترن، زرشک زینتی، رز، خرزهره، یوکا، شمشاد، میخک هندی و توری می باشد.

در پارک­های شهری، نسبت مناسب کاربرد درختان سوزنی برگ و پهن برگ خزان کننده، به طور معمول حدود یک سوم سوزنی برگ و دو سوم پهن برگ می­باشد (24) . این در حالی است که در پارک ارم پوشش درختی پارک از 47%سوزنی برگان و53%پهن برگان خزان پذیر تشکیل شده است. یکی از مواردی که باید در کاشت درختان و درختچه­ها و گیاهان زینتی پارک­ها و فضاهای سبز مدنظر قرار گیرد، اجتناب از کاشت گیاهانی است که توسط باد گرده افشانی می­نمایند، چرا که این گیاهان آلرژی زیادی را در محیط پخش می­کنند.کاشت غالب درختان نارون، صنوبر و چنار در پارک ارم  به صورتی که 45%پوشش درختی پارک را تشکیل می­دهند، می­تواند باعث ایجاد حساسیت فصلی در کاربران پارک گردد. هم چنین کاشت درختان میوه­داری مانند آلبالو زینتی در فضای سبز عمومی ممنوع می باشد، زیرا ریختن میوه­های آن بر سطوح دسترسی، باعث ایجاد لغزندگی گردیده و از ایمنی مسیرهای حرکتی می کاهد. هم چنین استفاده از گیاهان سمی هم چون خرزهره در طراحی کاشت گیاهان پارک توصیه نمی شود. استفاده از گیاهان خاردار مانند نسترن و رز نیز در طول مسیرهای دسترسی می­تواند برای استفاده کنندگان  پارک به خصوص کودکان مشکل آفرین باشد.

نکته دیگر در آسیب­شناسی پوشش گیاهی پارک ارم این است که تنوع گونه ای گیاهان پوششی  بسیار کم  می­باشد و از چمن در بیش تر سطوح استفاده شده است. چمن گیاهی پردردسر و پرتوقع از نظر رشد و نگه داری می­باشد. در انتخاب نوع چمن باید به سازگاری با آب و هوای محیط توجه نمود (15) . نوع چمن استفاده شده در پارک ارم با شرایط اقلیمی وکاربردی آن تطابق نداشته ومناظر نامناسبی را در طول فصل زمستان ایجاد می­کند. از سوی دیگر،

 

کاشت چمن در بخش عمده­ای از محدوده پارک آن­هم در شهر حاشیه کویری مانند سبزوار که با مشکل کمبود بارندگی و منابع آبی رو به رو است، نشان از عدم توجه مسوولان به امکانات و محدودیت­های شهر سبزوار دارد.

از دیگر آسیب­های موجود در محدوده مورد مطالعه، می­توان به کاربرد نامناسب گیاهان با توجه به عملکردهای خاصی که بر عهده دارند، اشاره نمود. ﺑﺮای اﻧﺘﺨﺎبﮔﻴﺎﻫﺎن جهت کاشت به خصوص در فضاهای سبز عمومی شهرها، در ﻣﺮﺣﻠﻪ اول ﻻزم اﺳﺖ ﻧﻴﺎزﻫﺎی ﻋﻤﻠﻜﺮدی مورد نظر از ﻃﺮاﺣﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻮد. ﺑﻪﻋﻨﻮانﻣﺜﺎل، ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻌﻴـﻴﻦ ﺷـﻮد ﻛـﻪ ﺗﻮده­ ﮔﻴﺎﻫﺎن ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ، ﺑﺮای چه هدفی کاشته می­شوند که از جمله این اهداف می­توان به اهداف ﺣﻔﺎﻇﺘﻲ، ﺗﺰﻳﻴﻨﻲ و اﻛﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ اشاره نمود (12) . هم چنین  باید  هدف  طراحی کاشت  با اهداف معماری فضا مطابقت داشته باشد و به عنوان عاملی جهت خوانایی بیش تر طرح عمل کند. گیاهان مختلف  با خصوصیات خاص خود کاربردهای متفاوتی در ایجاد  فضای سبز دارند که از آن جمله می­توان به چهار کاربرد  اساسی گیاهان در طرح­ها شامل 1-کاربرد گیاهان در معماری 2-کاربرد مهندسی گیاهان 3-کاربرد گیاهان برای کنترل شرایط اقلیمی و 4- کاربرد زیبایی گیاهان اشاره نمود (25) . در انتخاب گیاهان  باید  هدف  مورد  نظر با کاربرد گیاه هم خوانی داشته باشد تا نتیجه مطلوب حاصل شود. تمامی گیاهان با وجود کاربردهای مختلف به زیباسازی محیط نیز کمک می کنند، ولی هنگامی که کاربرد عملی گیاه با هدف طرح منطبق نباشد، نامناسب بودن کاشت برخاصیت زیبایی گیاه فایق می­آید و تناقضی بین مکان و عملکرد ایجاد می­کند. به عنوان مثال در محدوده مورد مطالعه، در بسیاری از نقاط پارک که هدف تزیینی گیاهان مورد نظر بوده است(مانند فضاهای کاشت اطراف آبنماها)، متأسفانه از درختچه­هایی با ارتفاع و حجم زیاد که  مناسب ایجاد حفاظ می­باشد، استفاده شده است. این امر باعث پوشانده شدن منظره مطلوب آبنماها شده است(شکل6).

 

 

   

شکل6- طراحی و کاشت نامناسب گیاهان و پوشانده شدن منظره مطلوب آبنماها توسط گیاهان

Figur6- Unsuitable designing of space and hide of waterfront by the trees

 

 

 

یکی دیگر از کاربردهای معماری گیاهان، کنترل دید ناظر است.درختان و درختچه هایی که شاخ و برگ انبوه دارند، اگر خیلی نزدیک به یک دیگر کاشته شوند، پس از مدتی به دیواره­ای سبز تبدیل می گردند. با فرم دادن به بستر کاشت چنین گیاهانی محیط­های محفوظ در فضای باز ایجاد می گردد. میزان محافظت ایجاد شده بستگی به رابطه ارتفاع درخت، درختچه با خط مسطح دید دارد (25). در پارک ها وجود درختان با ارتفاع بالا و حجم زیاد باعث ایجاد فضاهای بدون دفاع برای استفاده کنندگان در شرایطی که کنترل نباشد، می­شود (26). هم چنین دید کم، بستری را برای حضور متکدیان، دست فروشان، کارتن­خواب ها، باندهای­خرید و فروش مواد مخدر را نیز فراهم می­کند (27). در محدوده مورد مطالعه، انتخاب گیاهان نامناسب وکاشت فشرده آن ها باعث ایجاد دیوارهای گیاهی بلندتر از خط دید در اکثر نقاط پارک گردیده است که این امر باعث کاهش امکان نظارت اجتماعی و در نتیجه امنیت اجتماعی و محیطی شده است. چنین امری متأسفانه باعث گردیده است که پارک ارم در بسیاری از ساعات روز و به خصوص ساعات پایانی شب عملاً تبدیل به فضایی خالی از جمعیت و بدون استفاده گردد که حتی حضور افراد بزرگ سال و مردان را نیز با چالش رو به رو می­کند(شکل7). 

 

 

 

شکل 7- کاشت متراکم گیاهان و کاهش نظارت عمومی بر مسیرهای ارتباطی درون پارک

Figure7- Dense planting trees and Reduce public surveillance on the communication paths within the park

 

 

با بهره گیری از طراحی کاشت مناسب گیاهان در اطراف ابنیه و فضاهای موجود در پارک می توان تابش نور خورشید را کنترل نمود.درانتخاب گیاه به منظور ممانعت از تابش و تشعشع باید به خاطر داشت که بیش تر  اوقات در نیم کره شمالی در زمستان تابش نور خورشید، دلپذیر بوده و به گرمازایی کمک می کند، ولی در تابستان همان نور، مزاحمت ایجاد می نماید، بنابراین باید  از گیاهان ودرختان خزان پذیراستفاده شود تا شاخه های پربرگ درختان خزان پذیر در تابستان جلو نور مزاحم را گرفته ولی در زمستان برگ ها خزان کرده و نور دلخواه  به محیط برسد و فضا  را گرم کند (25). کاشت درخت همیشه سبز کاج به صورت متراکم در ضلع غربی ساختمان مهر بازنشستگان کشوری، واقع در بخش جنوبی پارک در زمستان با ایجاد سایه ، باعث خنک تر شدن فضای داخلی  بنا و افزایش میزان انرژی گرمایشی مورد نیاز ساختمان  می شود. ﮔﻴﺎﻫﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻛﻮﻟﻮژﻳﻚ و ﻫﻮﻳﺖ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﺧﻮد در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺑﻠﻮغ، ﺑﻪ اﻧﺪازه­ ﻣﺸﺨﺼﻲ ﮔﺴﺘﺮش ﭘﻴﺪا ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. درﺻﻮرﺗﻲﻛﻪ ﺑﻪ فضای مورد ﻧﻴﺎز آنﻫﺎ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻃﺮاﺣﻲ دﻗﺖ ﻧﺸﻮد، ﺗﺪاﺧﻞ ﮔﻴﺎﻫﺎن در ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻌﺪی، ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻦ ﻛﻪ اﻣﻜﺎن زﻳﺴﺖ را از آنﻫﺎ ﻣﻲﮔﻴﺮد، ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ درﻫﻢ رﻳﺨﺘﮕﻲ ﻃﺮح ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺷﻮد (11) . یکی از نکات منفی دیگر در آسیب شناسی پارک ارم، در نظر نگرفتن ﻓﺎﺻﻠﻪی­ مناسب درﺧﺘﺎن از یک دیگر است.  در واقع ﻣﻲﺗﻮان ﻣﺠﻤﻮع ﺷﻌﺎع ﮔﺴﺘﺮدﮔﻲ دو ﮔﻴﺎه را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻛﺎﺷﺖ آنﻫﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﺮد که بررسی­های میدانی در محدوده پارک ارم توسط نگارندگان نشان از عدم رعایت این نکته دارد. در واقع می­توان گفت از نظر طراحان این پارک، هر چه درختان بیش تری را بتوان در یک فضای سبز عمومی و پارک کاشت، نشان از کیفیت بالای آن فضا دارد(شکل8).

 

 

   

شکل8- کاشت بی­رویه و بدون قاعده درختان در پارک ارم بدون توجه به شعاع گستردگی هر درخت

Figure 8- Uncontrolled and desultory planting of the trees in the Eram park without considering the extent of the radius of each tree


3- آسیب شناسی طراحی پارک

مبادی ورودی: یکی از  نکات مهم در طراحی فضاهای عمومی و به خصوص فضاهای سبز عمومی(پارک­ها) شهرها، ورودی­های آن ها هستند. ورودیﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻓﻀﺎﻫﺎی دﻋﻮت ﻛﻨﻨﺪه، ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﻲ در ﻫﻮﻳﺖ ﭘﺎرکﻫﺎ دارﻧﺪ. از این رو، ضروروی است  با توجه به زمینه جغرافیایی و زمینه های فرهنگی، اجتمای و مذهبی ساکنان  شهر و به ویژه کاربران فضاهای سبز عمومی، ورودی­های این فضاها به گونه­ای طراحی شوند که علاوه بر خاصیت دعوت کنندگی، به عنوان نشانه­ای شاخص در کل متن شهر، به خوانایی محیط شهر بیفزاید. از سوی دیگر،  ضروری اﺳﺖﻛﻠﻴﻪ ورودیﻫﺎی ﭘﺎرک  ﭼﻨﺎن ﻃﺮاﺣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ از ورود ﺧـﻮدرو و ﻣﻮﺗﻮرﺳـﻴﻜﻠﺖ ﺑـﻪ درون محدوده ﭘـﺎرک جلوگیری کنند و در عین حال حداقل محدودیت را برای کاربران به ویژه گروه­های خاصی چون کودکان، سالمندان و معلولان ایجاد نمایند. 

در بررسی محدوده مورد مطالعه مشخص گردید که در طراحی ورودی­های پارک، هیچ گونه نشانه شاخص یا طرح خاصی که نشانی از دعوت کنندگی و هویت خاص شهر یا فرهنگ ساکنین  شهر باشد، مدنظر قرار نگرفته است. از سوی دیگر، برای محدود کردن ورود وسایل نقلیه به پارک در ورودی­های غربی، شرقی و شمالی پارک،  نشانه های مناسبی استفاده نشده است. به طور معمول، از تیرک­ها به منظور ایجاد مانع بر سر راه وسایل نقلیه در لبه پیاده روها و ورودی فضاهای شهری استفاده می­شود (28) . تیرک های استفاده شده در ورودی غربی دارای 116سانتی متر ارتفاع می باشند و با فاصله 450سانتی متری ازهم نصب شده­اند. به علت در نظر نگرفتن ارتفاع و فاصله نصب مناسب در ورودی غربی، تیرک ها کارایی مورد نظر را نداشته وبرای محدود کردن ورودی از بلوک های سیمانی استفاده شده است که علاوه بر ایجاد نمایی نازیبا برای ورودی پارک، امکان ورود را برای معلولان و کودکان و سالمندان عملاً مشکل و حتی غیرممکن می­سازد و حتی می­تواند برای کاربرانی چون سالمندان و کودکان خطرآفرین باشد(شکل 9).

 

 

   
   

شکل 9- ورودی­های مسدود و نازیبا و فاقد اهمیت نشانه شناختی پارک ارم در بخش­های مختلف

Figure 9- Enterance of Blocked and Ugly of park without aesthetic aspects in various sectors

 

 

مسیرهای ارتباطی درون پارک: در فضاهای سبز عمومی و به خصوص پارک­ها، مسیرها اﺳﺘﺨﻮانﺑﻨﺪی اصلی آن ها را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدﻫﻨﺪ و از ﻟﺤﺎظ ﺟﻨﺒﻪﻫﺎی ﻋﻤﻠﻜﺮدی، ﻓﻀﺎﻳﻲ و زﻳﺒﺎﻳﻲﺷﻨﺎﺳﻲ ﻗﺎﺑﻞﺗﻮجهند (12) . جنس مصالح به کار رفته در آن ها، چگونگی طراحی آن ها و نمای ظاهری آن ها از جمله نکانی است که می­تواند در ترغیب کاربران به حضور در پارک های شهری تاثیرگذار باشد و این نکته به ویژه در مورد کودکان و رضایت آن ها از این فضاهای شهری بسیار مهم است. درمحدوده مورد مطالعه، مصالح مورد استفاده در کف پوش دسترسی­ها، در بیش تر بخش های پارک،  آسفالت آن هم با کیفیتی بسیار نازل است.کیفیت بصری آسفالت بسیار نامناسب می­باشد و ناهماهنگی کف پوش در بخش­هایی که ترمیم صورت گرفته و از بین رفتن آسفالت توسط گیاهان پوششی در بعضی بخش­ها نیز بر نازیبایی آن افزوده است. هم چنین در فصول گرم،تابش مستقیم آفتاب باعث گرم شدن سطوح آسفالت و انعکاس گرما به محیط می شود که کاهش بازده عوامل کاهنده درجه حرارت(سایه درختان،جریان آب و ...) در فضای پارک  را باعث می شود(شکل 10). این در حالی است که در کف­سازی مسیرها در مناطق اقلیمی گرم، باید از قطعات بتنی درجا یا پیش ساخته با درز آب گیری استفاده شود(24).  مسیرهای دسترسی باید به گونه ای طراحی شوند که ایمنی لازم را برای تمامی استفاده کنندگان فراهم نمایند. از طرفی، گردش و حرکت در مسیرها به سهولت انجام گیرد.در طراحی مسیرهای پارک، علایم حسی لازم ﺑﺮای حرکت امن نابینایان در نظر گرفته نشده است. ازجمله موارد دیگری که در طراحی مسیرها به آن توجه نشده است، قرار گرفتن پایه چراغ­ها و نیمکت ­ها و تاسیسات آب و برق در مسیرهای دسترسی می­باشد که ازعرض مفید راه ها کاسته است و مانعی بر مسیر حرکت است. هم چنین حفره های تاسیسات به وسیله سرپوش های متخلخل پوشانده نشده اند که این امر باعث کاهش ایمنی مسیرها برای همه کاربران و به ویژه کودکان، سالمندان و معلولان شده است.

 

 

   

شکل 10- کیفیت نامناسب، یکنواخت و فاقد معیارهای زیبایی­شناختی کف پوش در کلیه مسیرهای ارتباطی در پارک ارم

Figure 10- Quality of monotonous, unsuitable and without aesthetic of flooring of Eram Park

 

 

 

 

 

پله­ها را می­توان بعد دیگر سنگ فرش دانست که تغییرات لازم را در سطوح مختلف به وجود می آورد. برای راحتی و ایمنی، پله هایی که در فضای آزاد ساخته می شوند، باید حداقل 5/1 متر پهنا داشته باشند و لااقل بین هر پاگرد سه پله قرار گیرد. رابطه بین سطح افقی(T) و عمودی(R) را می­توان با فرمول = 60-70T +R2 محاسبه کرد. در محوطه پارک ارم، پله­های موجود در بخش­های مختلف دارای ارتفاع متغیر بین 15 تا 27 سانتی متر می­باشند، در صورتی که حداکثر ارتفاع هر پله در فضای آزاد نباید از15 سانتی متر تجاوز کند و ارتفاع  8 تا 12 سانتی متر مطلوب­تر است(29) (شکل 11).

 

 

 

   
   

شکل11- کیفیت نامطلوب پله­گذاری­ها در پارک ارم به ویژه برای اقشار خاص همانند معلولان و کودکان

Figure 11- Unsuitable quality of stairs in Eram Park especially for specific groups such as childern and disables

 

 


خوانایی و هویتمندی: یکی از موضوعات مهم در برنامه­ریزی شهری معاصر که با بحث­های کوین لینچ در کتاب­های سیمای شهر و شکل خوب شهر، مورد اهتمام جدی قرار گرفته است ، بحث خوانایی و هویتمندی فضاهای شهری است و در این میان طراحان و برنامه­ریزان شهری سعی دارند با استفاده از الگوهای طراحی و برنامه­ریزی، عناصر طبیعی و مصنوعی، نشانه ها و ... به خوانایی و هویتمندی فضاهای شهری کمک نمایند. بدون شک پارک های عمومی اعم از پارک های محله­ای و ناحیه­ای و ... به واسطه کارکردهای مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، روان شاختی و اکولوژیکی می­توانند نقش مهمی در هویتمند ساختن فضاهای­شهری و ارتقا خوانایی محیط شهری داشته باشند، البته به شرط آن که در مکان یابی و برنامه­ریزی و طراحی آن ها اهتمام لازم صورت گیرد. نوع طراحی پارک، کارکردهای خاصی که می­تواند بر عهده بگیرد، چگونگی طراحی و کاشت گیاهان، وضعیت طراحی و استقرار نشانه ها و تاسیسات و تجهیزات شهری، وجود عناصر شاخص شهری اعم از نوع ورودی، آب نماها، تندیس­ها، ساختمان ها و ... را می­توان از نکاتی دانست که می­تواند در ارتقا خوانایی محیط شهری و کمک به هویتمندی فضاهای شهری موثر می باشد.

اگر از این زوایه محدوده پارک ارم مورد ارزیابی قرار گیرد، قطعاً هیچ نکته مثبتی را نمی­توان مشاهده نمود. با توجه به این که پارک ارم در محدوده­ای از شهر واقع شده که عمدتاً طی دو دهه اخیر توسعه یافته است، با توجه به فقدان عنصر طبیعی و مصنوعی شاخص در این محدوده، در صورت طراحی و برنامه­ریزی صحیح، می­توانست نقش مهمی در هویت­یابی این محدوده داشته باشد.

تقریباً هیچ گونه عنصر شاخص و واجد ارزش نشانه­شناختی در پارک وجود ندارد. ورودی­های پارک که در صورت طراحی صحیح می­توانست واجد ارزش نشانه­شناختی و ترغیب کننده و دعوت کننده شهروندان برای حضور در پارک باشند، کاملاً رها شده­ است. در ورودی پارک و درون آن هیچ­گونه تابلو­ها و یا نقشه­راهنما وجود ندارد، هیچ گونه سندی که نشان از تاریخ ساخت و توسعه و ویژگی های کمی و کیفی پارک باشد، تعبیه نشده است. عدم استفاده از تابلوهای راهنما و معرف کاربری، اﻃﻼﻋﺎتﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮای اﺳﺘﻔﺎدهﻛﻨﻨﺪﮔﺎنﻓﺮاﻫﻢ نمیﻛﻨﺪ، این امر از خوانایی محیط می­کاهد و مکان یابی عملکردهای مختلف در محیط پارک را مشکل می­نماید.

 ریتم حاکم بر طراحی پارک، ریتمی بسیار خسته کننده و تکراری در بخش­های مختلف اعم از کف­پوش پارک، فضای بازی، فضاهای نشستن، مبلمان ها و به خصوص طراحی عناصر شاخصی چون آبنماها است. وضعیت نورپردازی در پارک ارم نیز واجد همان مشخصه­های یاد شده بالا است. در بسیاری از فضاهای پارک، لابلای درختان و هم چنین توده­های انبوه درختچه­ها فاقد روشنایی هستند، یا از روشنایی بسیار ضعیفی برخوردار هستند. مسیرهای دسترسی ضلع جنوبی پارک فاقد روشنایی است که این امر باعث کاهش امنیت فضای پارک شده است. فضای بازی وتفریحی که برای کودکان طراحی شده است، نشانه­ای از تکرار یک سری نشانه ها و وسایل بازی مصنوعی است که در همه پارک های شهر می­توان مشاهده نمود. فضای ورزش نوجوانان و کودکان، در ضلع شرقی زمینی است با کیفیت بسیار نازل و کف پوش آسفالت که تنها وجود خط­کشی­های مختلف می­تواند ذهن بیننده را به کارکرد آن رهنمون کند و در ضلع جنوبی نیز فضایی است که مشخص نیست چه کارکردی از آن متصور بوده­اند و تنها وجود یک میز پینگ­پنگ و محصور بودن آن می­تواند تداعی کننده فضای بازی و ورزش باشد(شکل 12).

 

 

   

شکل12- نمونه فضاهای ورزشی و تفریحی موجود در محدوده پارک ارم

Figure 12- Sampels of sports and recreational spaces in Eram Park

 

 


معلولان و افراد ناتوان: موضوع دیگری که باید در طراحی پارک­های شهری به عنوان مهم ترین فضای سبز عمومی در درون شهرها مورد اهتمام و توجه برنامه­ریزان قرار گیرد،  قابلیت دسترسی واستفاده تمامی اقشار جامعه به ویژه معلولان و کهن سالان می باشد. معلولان بخشی از مراجعه کنندگان به پارک را تشکیل می دهند که استفاده آن ها  از پارک ها منوط به وجود امکاناتی خاص می باشد. معمول ترین شکل معلولیت، ناتوانی حرکتی است. برای این افراد قابلیت های محیط به شکل­های مختلفی کاهش می­یابد. افرادی که از صندلی چرخ دار استفاده می­کنند، محدودیت های بیش تری در بهره­مندی از فضای شهری دارند (30) و بنابراین ضروری است درطراحی فضاهای شهری به نیازهای ویژه این قشر نیز توجه گردد. به عنوان مثال، برای درنظر گرفتن نیازهای معلولان، ﺑﺮای اﺗﺼﺎل ﻗﺴـﻤﺖﻫـﺎی ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﭘﺎرک ﻛﻪ ﺑﺎ یک دیگر اﺧﺘﻼف ﺳـﻄﺢ دارﻧـﺪ، ﺑـﻪ ﺟـﺎی ﭘﻠـﻪ ﻣﻲﺗﻮان از ﺷﻴﺐﻫﺎی ﻳﻜﻨﻮاﺧـﺖ ﻛـﻪ ﺑﺴـﻴﺎر ﻫـﻢ ﻃـﻮﻻﻧﻲ ﻧﺒﺎﺷﺪ، اﺳﺘﻔﺎدهﻛﺮد. زﻳﺮا ﭘﻠﻪ ﻣﺎﻧﻊ ﺑﺰرﮔﻲ ﺑـﺮای دﺳﺘﺮﺳـﻲ ﻣﻌﻠﻮﻻن ﺑﻪ ﻗﺴﻤﺖﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﺎرک اﺳﺖ. ﺷﻴﺐ ﻃـﻮﻟﻲ ﭘﻴﺎده رو ﺑﺮای ﻫﺪاﻳﺖ ﺻـﻨﺪﻟﻲ ﭼﺮﺧـﺪار ﺗﻮﺳـﻂ ﺷـﺨﺺ ﻣﻌﻠﻮل ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣـﺪاﻛﺜﺮ 5 % ﺑﺎﺷـﺪ و اﮔـﺮ ﮔـﺬرﮔﺎه دارای دﺳﺘﮕﻴﺮه و ﻳﺎ ﻣﻴﻠﺔ ﺑﺎﺷﺪ،

 

اﻳﻦ ﺷﻴﺐ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺣﺪاﻛﺜﺮ به 8 %ﺑﺮﺳﺪ(31) . در محدوده مورد مطالعه، گذرهای ارتباطی در بیش تر بخش­های پارک فاقد سطوح شیب دار برای عبور صندلی چرخ دار بوده و یا سطوح شیب­دار موجود غیر استاندارد می­باشد. در جدول شماره 4 شیب برخی از سطوح شیب دار محوطه پارک بر طبق فرمول زیر محاسبه شده است.

 

 

 

جدول3- محاسبه شیب در برخی از سطوح شیب دار محدوده پارک ارم

Table 3- Calculating the slope on some of the slopes of Eram Park


100 × (فاصله افقی /  اختلاف ارتفاع) = درصد شیب           

اختلاف ارتفاع(cm)

80

29

40

24

30

52

فاصله افقی (cm)

408

140

192

120

164

217

درصد شیب

60/19

71/20

83/20

20

29/18

96/23

 

 

 

 

از نکات دیگری که نشان گر عدم توجه به گروه­های خاص اجتماعی و به ویژه معلولان در طراحی و تجهیز پارک ارم می­باشد، وضعیت نامناسب طراحی و ساخت مبلمان ویژه این فضاها است. به عنوان مثال، با توجه به محدودیت های معلولان و برای احترام به نیازهای این اقشار، ضروری است در طراحی تجهیزاتی چون آب خوری ها، نیمکت ها، پل­ها و ورودی های پارک ها، آن ها نیز مورد توجه قرار گیرند. ورودی های این پارک که پیش تر بدان پرداخته شد، نشانی بودند از عدم اهتمام و توجه جدی طراحان و مسوولین به شرایط خاص معلولان. نمونه­ای دیگر از این عدم توجه در طراحی آب خوری های پارک قابل مشاهده می­باشد که به گونه­ای طراحی شده­اند که عملا معلولان امکان دسترسی مستقل به آن ها را ندارند(شکل 13).

 

 

 

 

   

شکل13- وضعیت آب خوریهای پارک ارم و عدم تناسب آن برای معلولان و افراد ناتوان

Figure 13- Quality of drinking-cup in Eram Park and lack of suitability for people with disabilities

 


 


کودکان: با افزایش جمعیت شهری و گسترش و تعدی لجام گسیخته فضاهای ساخته شده بر فضاهای باز و عمومی شهرها و به ویژه گسترش متراکم­سازی و آپارتمان­نشینی در فضای شهرها، شاهد کاهش روزافزون فضاهای باز و عمومی در شهرها هستیم و این در حالی است که به واسطه ازدحام جمعیت و گسترش توده ساختمانی، نیاز به چنین فضاهایی روز به روز بیش تر احساس می­شود. این روند به ویژه برای گروه­های خاصی چون کودکان و سالمندان بیش تر به چشم می­خورد. کودکانی که دیروز در فضاهای باز شهری و میادین و

 

کوچه­های محلی با بازی و تفریح روز خود را به شب می­رساندند، امروزه به واسطه این ازدحام و ترافیک و کاهش احساس امنیت اجتماعی خانواده­ها، مجبورند بخشی عمده از زمان رشد و نمو و زمان بازی و یادگیری و اجتماعی شدن خود را در فضای کوچک مساکن آپارتمانی با تماشای برنامه­های تلویزیونی به شب برسانند. در چنین شرایطی، ضروری است فضاهایی چون پارک های شهری و به ویژه زمین­های بازی موجود در این پارک ها به گونه­ای طراحی گردند که علاوه بر ایجاد انگیزه و تشویق کودک و خانواده به گذران اوقات فراغت دراین فضاها، زمینه­ای مناسب را برای تخلیه انرژی، یادگیری و خلاقیت، اجتماعی شدن و ... فراهم نماید. در واقع، طراحی چنین فضاهایی باید به گونه­ای باشد که آن ها به عنوان جزیی از فضای خانه و مدرسه و به عنوان فضایی برای خلاقیت و یادگیری بیش تر و مکانی برای آموزش و اجتماعی­شدن و بهبود اعتماد به نفس کودکان و ... به شمار آیند.

اولین نکته­ای که می­تواند مشوق کودک و والدین برای حضور در فضای پارک و زمین بازی آن باشد، رعایت ایمنی است.  ایمنی را می­توان در بخش­های مختلفی مد نظر قرار داد، از آن جمله می­توان به وجود ایمنی در نوع وسایل بازی مستقر در پارک­ها و جنس آن ها و شکل طراحی­شان اشاره نمود. وسایل بازی کودکان همواره باید در مکان هایی ﻣﺴﻄﺢ و در معرض دید کامل مستقر گردند و از اﻳﺠﺎد اﺧﺘﻼف ﺳﻄﺢ و ﭘﻠﻪ در محدوده سایت بازی آنﻫﺎ اﺟﺘﻨﺎب شود. برای نظارت بیش تر بر بازی کودکان، باید مکان های ویژه­ای نزدیک زمین بازی برای استقرار والدین کودکان در نظر گرفته شود (24). توجه نکردن به نیاز  مکان مناسب برای والدین در کنار زمین بازی کودکان می تواند کاهش نظارت ودر نتیجه کاهش امنیت فضای بازی را در برداشته باشد. هم چنین نباید به علت نبودن امکانات آسایشی والدین زمان بازی کودک و استفاده از زمین بازی محدود شود. امروزه در شهرهای پیش رفته حتی برای بزرگ سالان نیز تجهیزات بازی و سرگرمی طراحی می­کنند، بهترین و کامل ترین پارک ها و بوستان ها آن هایی هستند که قابلیت پذیرایی از والد وکودک را با هم دارند.

اولین نکته درخصوص آسیب­شناسی مکان­گزینی سایت بازی در پارک ارم، مکان گزینی آن در بخش غیر مسطح پارک است که می­تواند برای کودکان و نونهالان آسیب­زا باشد، فشردگی نشانه ها و تجهیزات مختلف بازی در فضایی محدود که خود می­تواند باعث آسیب­دیدگی کودکان و حتی زمینه­ساز ایجاد اختلاف میان والدین و بچه­ها گردد، طراحی فاقد نوآوری و زمخت فضای بازی به ویژه فضایی که برای خاک­بازی کودکان طراحی شده است، فقدان فضایی برای استقرار والدین به گونه­ای که هم راحتی آنان را درپی داشته باشد و هم بتواند امکان نظارت آنان را بر فرزندانشان میسر سازد، صرف تاکید بر طراحی و استفاده از مصنوعات دست­ساز برای فضای بازی کودکان و عدم استفاده از فضاهای سبز و درختان و درختچه­های مناسب برای طراحی فضای بازی کودکان. در واقع تنها استقرار زمین بازی در پارک نمی­تواند هدف اصلی از احداث زمین بازی را در فضاهای سبزعمومی برآورده سازد(شکل 14). با شهرنشینی بیش تر، تماس و ارتباط کودک با طبیعت و محیط­های طبیعی محدودتر می­شود. بر طبق ﺗﺤﻠﻴﻞ و ﺑﺮرﺳﻲ دﻳﺪﮔﺎهﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ اﻟﮕﻮﻫﺎی ﻃﺮاﺣﻲ ﻓﻀﺎیﺳﺒﺰ در پژوهشی با عنوان " ﺷﻬﺮ دوﺳﺘﺪار ﻛﻮدک: عنوان شده است که ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺳﺒﺰ ﺑﺎﻳﺪ در ﺗﻠﻔﻴﻖ ﺑﺎ ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺑﺎزی ﺑﺎﺷﺪ ﺑﻪ ﻃﻮری ﻛﻪ ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺑﺎزی ﻣﻤﻠﻮ از درﺧﺘﺎن، گل ها و ﻧﻴﺰ درﻳﺎﭼﻪ ﻛﻮﭼﻚ ﻳﺎ اﺳﺘﺨﺮ ﺑﺎﺷﺪ. تلفیق وسایل بازی کودکان با فضای سبز به جذابیت محیط آن ها خواهد افزود (32). درنحوه انتخاب، گزینش و کاشت بوته های گیاهی و گیاهان در محوطه های بازی کودکان بر این نکته تاکید می شود که گاهی خود گیاهان و نوع کاشت آن ها در سایت و زمین بازی در واقع عنصری در شکل گیری بازی های کودکانه قلمداد شده است­، یعنی طراح محوطه وفضاهای شهری مخصوص کودکان باید گیاهان را نیز جزئی از بازی مربوط فرض کند­ (33).

 

 

 

 

 

 

 

   
   

شکل14- وضعیت فضای طراحی شده برای بازی کودکان از ابعاد و زوایای مختلف در پارک ارم

Figure 14- Quality of childeren Playground in Eram Park


 


آب نماها: امروزه طراحان  با احداث آب نماها و ویژگی­های ذاتی آب در پارک­ها و فضاهای سبز عمومی، از اصل تنوع برای ایجاد زیبایی در محیط بهره می برند. وجود آب نماها به ویژه در شهرهای با اقلیم­ گرم و خشک، علاوه بر ایجاد حظّ بصری، می­توانند نقش مهمی در تعدیل درجه حرارت محیط داشته باشند. درطراحی آبنماها علاوه بر رعایت اصول زیبایی­شناسی، عوامل مهمی نظیر ایمنی، باد، نوع آب و هوا، مصالح مورد استفاده و ... در ساخت و مکان یابی آن اهمیت به سزایی دارد (15).

در محدوده پارک ارم سه آب نما تعبیه شده است که هر یک دارای مشکلات خاص خود هستند. بزرگ ترین آب­ نمای مجموعه، آب­نمای بخش غربی سایت می­باشد که به صورت استخر احداث شده است. یکی از مشکلات این آب نما، مساحت وسیع و عمق زیاد آن می­باشد. مساحت زیاد استخر و نیاز به منابع آبی فراوان برای پرکردن آن به ویژه برای شهری مانند سبزوار که در حاشیه کویر قرار گرفته است، خود مسأله­ای است که به نظر می­رسد بدان توجه جدی مبذول نشده است. به علاوه این که، خالی بودن استخر در اکثر ایام سال، خود باعث کاهش زیبایی بصری محیط می­گردد. نکته دوم، عمق زیاد استخر می­باشد که این عامل همراه با فقدان نرده و حفاظ در لبه­های آن و به ویژه بر روی مسیر پل عبوری از روی استخر، می­تواند برای کودکان و نونهالان خطرآفرین باشد. بر اساس مقررات و مبانی علمی، در فضاهای عمومی باید تا حد امکان، از احداث استخرهای عمیق خودداری شود (15). در احداث این استخر به عمق ایمن توجه نشده است و خطر خفگی و سقوط کودکان و حتی بزرگ سالان درآبنما وجود دارد. دو آبنمای دیگر نیز از وضعیت چندان مناسبی برخوردار نیستند. همان گونه که در شکل های 14 و 15 دیده می شود، آبنمای بخش مرکزی پارک، نشانه ای است تکراری که در اکثر ایام سال نیز آب آن کثیف بوده و فواره­های آن خاموش می­باشند. آبنمای بخش شرقی نیز بر اساس مشاهدات میدانی

 

همیشه خالی از آب بوده و اکثراً به عنوان زمین فوتبال برای کودکان و خردسالان مورد استفاده قرار می­گیرد. طراحی و مکان­یابی صحیح آب­نماها خود می­تواند علاوه بر زیبایی و حظّ بصری، تبدیل به عاملی برای خوانایی و هویت­یابی پارک و محدوده پیرامونی آن گردد. امری که متأسفانه در پارک ارم بدان هیچ گونه توجهی نشده است. در واقع آبنماهای طراحی شده، نمونه بسیار ابتدایی و تکراری و فاقد جنبه­های زیبایی شناختی و نشانه شناختی آبنماهایی هستند که بدون هیچ گونه طرح خاصی می­توان آن را در همه پارک ها و فضاهای سبز عمومی مشاهده نمود (شکل­های 15 و 16).

 

 

 

 

   

شکل 15- تصویر استخر و آب نمای بخش غربی پارک (پل عبوری بدون حفاظ و استخر وسیع و خالی از آب)

Figure 15- Images of waterfronts in Western section of Eram Park

 

   

شکل16- تصویر آبنمای بخش مرکزی و شرقی پارک

Figure 16- Images of waterfronts in Eastern and Centeral sections of Eram Park

 


بحث و نتیجه گیری

 

فضاهای سبز عمومی و به ویژه پارک های شهری را در جهان شهری شده معاصر باید به مثابه قلب تپنده شهرها دانست. آن ها نه تنها تعدیل کننده هوای شهرها وکاهنده آلودگی های گوناگون شنیداری، دیداری، بویایی و ... در فضاهای شهری هستند، بلکه کارکردهای غیر مستقیم اجتماعی، روانی و فرهنگی و اقتصادی آن ها نقشی اساسی در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان بر عهده دارند. بر این اساس به نظر می­رسد ضرورت توجه ه مزمان به معیارها و مولفه­های کمی و کیفی مکان یابی و طراحی این فضاها ضرورتی اجتناب ناپذیر است. متأسفانه مشاهدات هرروزه شهروندان و متخصصان از این فضاهای شهری گویای این واقعیت است که معیارهای کمی و کالبدی دارای برتری چشمگیر و برجسته­ای در مکان­یابی و طراحی فضاهای سبز عمومی شهرها می­باشند و نگاه­های مردسالارانه، قیم مآبانه و فن­ محورانه محوریت اصلی طراحی و ایجاد چنین فضاهایی را شامل می­شود. ارزیابی و آسیب­شناسی

 

پارک های شهری به عنوان یکی از اصلی­ترین فضاهای سبز عمومی در شهرها با قابلیت های بالقوه­شان برای کارکردهای مختلف می­تواند نقطه شروعی برای ضرورت اهتمام و توجه بیش تر به ملاحظات کمی و کیفی در ایجاد و طراحی این فضاها باشد. بر این اساس، هدف این پژوهش کاربردی بر ارزیابی و آسیب­شناسی یکی از پارک های مهم شهر سبزوار یعنی پارک ارم استوار گردید. یافته­های تحقیق که با تکیه بر مبانی نظری مستدل و علمی و مشاهدات میدانی مستقیم از محدوده پژوهش به دست آمده­اند، گویای آن است که این پارک از زوایای متعددی دارای نواقص جدی در حوزه طراحی می­باشد. مکان گزینی نامناسب، فقدان خوانایی و ویژگی ها یا نشانه های حاوی معانی نشانه شناختی در فضای پارک، عدم توجه به طراحی مناسب و شایسته ورودی های پارک با توجه به نقش دعوت کنندگی و هویت بخش آن ها برای فضای شهری، عدم اهتمام به نیازهای گروه­های خاص اجتماعی مانند زنان، کودکان و معلولان، پوشش گیاهی نامتناسب وکاشت بدون هدف و متراکم آن ها، عدم توجه به کارکردهای زیبایی­شناختی و مهندسی و معماری گیاهان در طراحی و کاشت پوشش گیاهی پارک، مکان­یابی نامناسب و فقدان فضای پارکینگ، استفاده بی­رویه از ابتدیی­ترین، نامناسب­ترین و نازیباترین مصالح برای جداسازی فضاهای پارک و کف پوش مسیرهای دسترسی و هم چنین زمین­های بازی، عدم توجه به ضرورت امکان نظارت اجتماعی بر فضای پارک به ویژه برای القای احساس امنیت برای گروه­های خاصی چون زنان و کودکان و ... را می­توان مهم ترین نارسایی­ها و آسیب­های پارک ارم دانست. البته این نارسایی­ها و ویژگی هایی که ذکر شد، منحصر به پارک ارم نبوده و متأسفانه با کم و کیف متفاوتی در اکثر فضاهای سبز عمومی و پارک های شهر سبزوار دیده می­شود.

پیشنهادات

با توجه به یافته­های تحقیق، پیشنهادهای زیر جهت بهبود کیفیت پارک ارم و سایر پارک های شهر سبزوار و سایر شهرهای ایران ارایه می­گردد.

- توجه به مکان گزینی صحیح پارک های شهری در درون بافت های مسکونی، به گونه ای که امکان نظارت همگانی از سوی ساکنان، همسایه ها، عابرین و کاربران در همه نقاط پارک و تمام ساعات شبانه روز میسر باشد. 

-  لزوم توجه به ایجاد پارک های موضوعی در مقیاس شهری، ناحیه­ای و حتی محله ای همانند پارک گل و گیاه، پارک مشاهیر، پارک کودک، پارک شهید گمنام و ... در جهت ارتقای کارکردهای فرهنگی، آموزشی، اجتماعی و روانی پارکها و فضای سبز عمومی.

-  توجه به نیازهای خاص کودکان به ویژه در زمینه ایجاد فضاها و زمین های بازی که برانگیزاننده حس خلاقیت در کودکان باشد.

- توجه خاص به نیازهای اقشاری که دارای معلولیت یا ناتوانی حرکتی هستند و یا گروه های کهن سال، زنان و ... به ویژه در طراحی مبادی ورودی پارک ها، مسیرهای ارتباطی درون پارک ها، ایجاد امکانات رفاهی مانند نیمکت ها، آب خوری ها، پله ها و ... .

- هویت بخشی به فضاهای شهری از طریق فضاهای عمومی هم چون پارک ها با ایجاد نشانه ها و طراحی های هویت مند و ویژه در تندیس ها، مجسمه ها، آب نماها، نمایشگاه ها و ... .

-  لزوم توجه به ویژگی های جغرافیایی و اقلیمی شهرهای مختلف کشور در چگونگی طراحی پارک و به ویژه پوشش گیاهی. 

منابع

1-      Munier, Nolberto (2006), Hand Book on Urban Sustainability, Springer, the Netherlands.

2-      Fargkou, Maria Christina(2009), Evaluation of Urban sustainability through a metabilic perspective, Ph.D. Thesis, Environmental Sciences, Universitat Autonoma de Barcelona.

3-      Harper, E. M. and Graedel, T. E. (2004), Industrial ecology: a teenager’s progress. Technology in Society 26: 433-445

4-   بهرام سلطانی، کامبیز، 1371، مجموعه مباحث و روش های شهرسازی: محیط زیست، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

5-   شکویی، حسین، 1385، جغرافیای شهری، انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ اول.

6-      Shi, Long (2002), Suitability Analysis and Decision Making Using GIS, Spatial Modeling.

7-   ﺻﺎﻟﺤﻲﻓﺮد، محمد و دیگران، 1389، ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﺑﺮ اﺑﻌﺎد اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺳﺒﺰ ﺷﻬﺮی ﺑﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ دﻳﺪﮔﺎه ﺷﻬﺮوﻧﺪان، ﻓﻀﺎی ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ، شماره 29.

8-  حاتمی نژاد، حسین و عمران زاده، بهزاد، 1389، بررسی، ارزیابی و پیشنهاد سرانه فضای سبز شهری: نمونه مورد کلان شهر مشهد، فصل نامه جغرافیا، سال هشتم، شماره 25، صص 67-85.

9-   دهخدا، علی اکبر، 1377، لغت نامه دهخدا- جلد4، انتشارات دانشگاه تهران.

10-                       ﺣﻜﻤﺘﻲ، جمشید، 1386، ﻣﻬﻨﺪﺳﻲﻓﻀﺎیﺳﺒﺰ، انتشارات سپهر، تهران. 

11-                       مهندسین مشاور رویان، 1389، ضوابط طراحی فضاهای سبز شهری، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، شماره 203.

12-                       مهندسین مشاور آمایش محیط، 1372، اﺻﻮل و ﺿﻮاﺑﻂ ﻃﺮاﺣﯽ ﭘﺎرکﻫﺎی ﺷﻬﺮی، ﺳﺎزﻣﺎن ﭘﺎرکﻫﺎ و ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان.

13-            ربانی، رسول و دیگران، 1390، ﺗﺒﻴﻴﻦﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺧﺘﻲﻛﺎرﻛﺮدﭘﺎرکﻫﺎیﺷﻬﺮی (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪﻣﻮردیﭘﺎرکﻫﺎیﺷﻬﺮاﺻﻔﻬﺎن)، مجله مطالعات وﭘﮋوﻫﺶﻫﺎیﺷﻬﺮی وﻣﻨﻄﻘﻪای،شماره 10، صص 111-134.

14-                       ﺳﻌﻴﺪﻧﻴﺎ، احمد، 1389، کتاب سبز شهرداری (ﻓﻀﺎیﺳﺒﺰﺷﻬﺮی)، سازمان شهرداری های کشور، تهران.

15-            محمدی، جواد، 1381، تحلیل پراکندگی فضایی و مکان یابی فضای سبز شهری در منطقة ۲ شهرتبریز، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشگاه شهید بهشتی.

16-                       ﺑﺎﺑﺎﭘﻮر، هومن، 1387، بررﺳﻲ راهﻫﺎی ﻧﮕﻪ داﺷﺖ و ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﺑـﺎغﻫـﺎ و ﻓـﻀﺎﻫﺎی ﺳـﺒﺰ ﺷـﻬﺮی، ﻣﺠﻠـﻪ ﺷﻬﺮداریﻫﺎ، شماره 5.

17-  Roseland, M (Ed) (1997) Eco-city Dimensions: Healthy Communities, Healthy Planet. New Society Publishers, Gabriola Island, BC.

18-  Wong, T., B.,Yuen (2011), Eco-City Planning, Springer, Singapore, pp .50- 151

19-عباس زاده، غلامرضا و دیگران،1390،  اتحادیه شهرها، شهرهای قابل سکونت، فواید برنامه ریزی محیط زیست شهری، انتشارات صحاف.

20-            رزاقیان، فرزانه ودیگران، 1391، تحلیل اکولوژیکی پارک های شهری (مطالعه موردی: مشهد)، محیط شناسی، سال سی و هشتم، شماره 4، صص 155-168.

21-            کریم پور، سعید، 1386،  اکوپارک ها راهکاری جهت مدیریت منابع طبیعی، مجموعة مقالات دومین همایش ملی کشاورزی بوم شناختی ایران، گرگان.

22-                       ﻣﺠﻨﻮﻧﻴﺎن، هنریک، 1374، ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﭘﺎرکﻫﺎ، ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ و ﺗﻔﺮﺟﮕﺎهﻫﺎ، انتشارات ﺳﺎزﻣﺎن ﭘﺎرکﻫﺎ و ﻓﻀﺎیﺳﺒﺰ، تهران.

23-            مهندسین مشاور عمران سرزمین، 1380، ﺿﻮاﺑﻂ ﻃﺮاﺣﻲ فضای سبز ﺷﻬﺮی، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، مرکز مدارک علمی و انتشارات، تهران.

24-                       روحانی، غزاله، 1371، طراحی باغ و احداث فضای سبز، فرهنگ جامع، تهران.

25-            ادیبی سعدی نژاد، فاطمه، عظیمی، آزاده 1390، تبیین امنیت در محیط شهری بر مبنای پارامترهای کالبدی و طراحی (مورد شهر بابلسر)، فصل نامه آمایش محیط، شماره 15.

26-                       عابدی، سپیده، 1389، پارک شهری، فرصت مدنی یاتهدیدجامعه؟، ماه نامه منظر، شماره10.

27-                       قاسمی، موسی، 1391، مبلمان درمنظر شهری، ماه نامه اطلاع رسانی آموزشی، پژوهشی شهر و منظر، شماره23.

28-                       گیبونز، جوانا و برنارد اوبرهولستر، 1380، طراحی منظر در خیابان های شهری، سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران،

29-                       کیامیری، مهدی، 1390، ارائه خدمات به جانبازان و معلولان درمبلمان شهری، فصل نامه سازمان نظام مهندسی ساختمان، شماره 3.

30-            ﺗﻘــــﻮاﻳﻲ، مسعود، ﻣــﺮادی، گلشن و ﺻــﻔﺮآﺑﺎدی، اعظم، 1389، ﺑﺮرﺳﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ وﺿﻌﻴﺖ ﭘﺎرکﻫﺎی ﺷﻬﺮ اﺻﻔﻬﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ و ﺿﻮاﺑﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺮای دﺳﺘﺮﺳﻲﻣﻌﻠﻮﻻن وﺟﺎﻧﺒﺎزان، ﻣﺠﻠﻪ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰی ﻣﺤﻴﻄﻲ، شماره 2، صص 47-64.

31-            ﻛﺎﻣﻞﻧﻴﺎ، حامد و حقیر، سعید، 1388، اﻟﮕﻮﻫﺎی ﻃﺮاﺣﻲ ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ در ﺷﻬﺮ دوﺳﺘﺪارﻛﻮدک (ﻧﻤﻮﻧﻪﻣﻮردی : ﺷﻬﺮدوﺳﺘﺪارﻛﻮدک ﺑﻢ)،  باغ نظر، سال ششم، ﺷﻤﺎره 12، صص 77-88.

32-            پورجعفر، محمدرضا و دیگران، 1389، بررسی تحلیلی چگونگی بر انگیزش آفرینش گری کودکان در طراحی فضاها و محوطه های شهری با تاکید بر خلاقیت و طراحی کالبدی فضاهای بازی کودکان، دو فصل نامه مدیریت شهری، شماره 25.

33-                       سعیدنیا، احمد، 1383، کتاب سبز شهرداری: طراحی فضاها و مبلمان شهری، سازمان شهرداریهای کشور، تهران.

 

 



1*- (مسوول مکاتبات): استادیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

2- دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی طراحی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران.

[3]- کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری و کارشناس مرکز پژوهشی جغرافیایی و اجتماعی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

1- Assistant Professor of Geography and Urban Planning, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.

* (Corresponding Author)

2- MSc Student of Engineering of Environment Designing, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

[6]- MSc of Geography and Urban Planning, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.

1-      Munier, Nolberto (2006), Hand Book on Urban Sustainability, Springer, the Netherlands.

2-      Fargkou, Maria Christina(2009), Evaluation of Urban sustainability through a metabilic perspective, Ph.D. Thesis, Environmental Sciences, Universitat Autonoma de Barcelona.

3-      Harper, E. M. and Graedel, T. E. (2004), Industrial ecology: a teenager’s progress. Technology in Society 26: 433-445

4-   بهرام سلطانی، کامبیز، 1371، مجموعه مباحث و روش های شهرسازی: محیط زیست، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران وزارت مسکن و شهرسازی، تهران.

5-   شکویی، حسین، 1385، جغرافیای شهری، انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ اول.

6-      Shi, Long (2002), Suitability Analysis and Decision Making Using GIS, Spatial Modeling.

7-   ﺻﺎﻟﺤﻲﻓﺮد، محمد و دیگران، 1389، ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﺑﺮ اﺑﻌﺎد اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺳﺒﺰ ﺷﻬﺮی ﺑﺎ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ دﻳﺪﮔﺎه ﺷﻬﺮوﻧﺪان، ﻓﻀﺎی ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ، شماره 29.

8-  حاتمی نژاد، حسین و عمران زاده، بهزاد، 1389، بررسی، ارزیابی و پیشنهاد سرانه فضای سبز شهری: نمونه مورد کلان شهر مشهد، فصل نامه جغرافیا، سال هشتم، شماره 25، صص 67-85.

9-   دهخدا، علی اکبر، 1377، لغت نامه دهخدا- جلد4، انتشارات دانشگاه تهران.

10-                       ﺣﻜﻤﺘﻲ، جمشید، 1386، ﻣﻬﻨﺪﺳﻲﻓﻀﺎیﺳﺒﺰ، انتشارات سپهر، تهران. 

11-                       مهندسین مشاور رویان، 1389، ضوابط طراحی فضاهای سبز شهری، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، شماره 203.

12-                       مهندسین مشاور آمایش محیط، 1372، اﺻﻮل و ﺿﻮاﺑﻂ ﻃﺮاﺣﯽ ﭘﺎرکﻫﺎی ﺷﻬﺮی، ﺳﺎزﻣﺎن ﭘﺎرکﻫﺎ و ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان.

13-            ربانی، رسول و دیگران، 1390، ﺗﺒﻴﻴﻦﺟﺎﻣﻌﻪﺷﻨﺎﺧﺘﻲﻛﺎرﻛﺮدﭘﺎرکﻫﺎیﺷﻬﺮی (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪﻣﻮردیﭘﺎرکﻫﺎیﺷﻬﺮاﺻﻔﻬﺎن)، مجله مطالعات وﭘﮋوﻫﺶﻫﺎیﺷﻬﺮی وﻣﻨﻄﻘﻪای،شماره 10، صص 111-134.

14-                       ﺳﻌﻴﺪﻧﻴﺎ، احمد، 1389، کتاب سبز شهرداری (ﻓﻀﺎیﺳﺒﺰﺷﻬﺮی)، سازمان شهرداری های کشور، تهران.

15-            محمدی، جواد، 1381، تحلیل پراکندگی فضایی و مکان یابی فضای سبز شهری در منطقة ۲ شهرتبریز، پایان نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی شهری، دانشگاه شهید بهشتی.

16-                       ﺑﺎﺑﺎﭘﻮر، هومن، 1387، بررﺳﻲ راهﻫﺎی ﻧﮕﻪ داﺷﺖ و ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﺑـﺎغﻫـﺎ و ﻓـﻀﺎﻫﺎی ﺳـﺒﺰ ﺷـﻬﺮی، ﻣﺠﻠـﻪ ﺷﻬﺮداریﻫﺎ، شماره 5.

17-  Roseland, M (Ed) (1997) Eco-city Dimensions: Healthy Communities, Healthy Planet. New Society Publishers, Gabriola Island, BC.

18-  Wong, T., B.,Yuen (2011), Eco-City Planning, Springer, Singapore, pp .50- 151

19-عباس زاده، غلامرضا و دیگران،1390،  اتحادیه شهرها، شهرهای قابل سکونت، فواید برنامه ریزی محیط زیست شهری، انتشارات صحاف.

20-            رزاقیان، فرزانه ودیگران، 1391، تحلیل اکولوژیکی پارک های شهری (مطالعه موردی: مشهد)، محیط شناسی، سال سی و هشتم، شماره 4، صص 155-168.

21-            کریم پور، سعید، 1386،  اکوپارک ها راهکاری جهت مدیریت منابع طبیعی، مجموعة مقالات دومین همایش ملی کشاورزی بوم شناختی ایران، گرگان.

22-                       ﻣﺠﻨﻮﻧﻴﺎن، هنریک، 1374، ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﭘﺎرکﻫﺎ، ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ و ﺗﻔﺮﺟﮕﺎهﻫﺎ، انتشارات ﺳﺎزﻣﺎن ﭘﺎرکﻫﺎ و ﻓﻀﺎیﺳﺒﺰ، تهران.

23-            مهندسین مشاور عمران سرزمین، 1380، ﺿﻮاﺑﻂ ﻃﺮاﺣﻲ فضای سبز ﺷﻬﺮی، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، مرکز مدارک علمی و انتشارات، تهران.

24-                       روحانی، غزاله، 1371، طراحی باغ و احداث فضای سبز، فرهنگ جامع، تهران.

25-            ادیبی سعدی نژاد، فاطمه، عظیمی، آزاده 1390، تبیین امنیت در محیط شهری بر مبنای پارامترهای کالبدی و طراحی (مورد شهر بابلسر)، فصل نامه آمایش محیط، شماره 15.

26-                       عابدی، سپیده، 1389، پارک شهری، فرصت مدنی یاتهدیدجامعه؟، ماه نامه منظر، شماره10.

27-                       قاسمی، موسی، 1391، مبلمان درمنظر شهری، ماه نامه اطلاع رسانی آموزشی، پژوهشی شهر و منظر، شماره23.

28-                       گیبونز، جوانا و برنارد اوبرهولستر، 1380، طراحی منظر در خیابان های شهری، سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران،

29-                       کیامیری، مهدی، 1390، ارائه خدمات به جانبازان و معلولان درمبلمان شهری، فصل نامه سازمان نظام مهندسی ساختمان، شماره 3.

30-            ﺗﻘــــﻮاﻳﻲ، مسعود، ﻣــﺮادی، گلشن و ﺻــﻔﺮآﺑﺎدی، اعظم، 1389، ﺑﺮرﺳﻲ و ارزﻳﺎﺑﻲ وﺿﻌﻴﺖ ﭘﺎرکﻫﺎی ﺷﻬﺮ اﺻﻔﻬﺎن ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ و ﺿﻮاﺑﻂ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺮای دﺳﺘﺮﺳﻲﻣﻌﻠﻮﻻن وﺟﺎﻧﺒﺎزان، ﻣﺠﻠﻪ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰی ﻣﺤﻴﻄﻲ، شماره 2، صص 47-64.

31-            ﻛﺎﻣﻞﻧﻴﺎ، حامد و حقیر، سعید، 1388، اﻟﮕﻮﻫﺎی ﻃﺮاﺣﻲ ﻓﻀﺎی ﺳﺒﺰ در ﺷﻬﺮ دوﺳﺘﺪارﻛﻮدک (ﻧﻤﻮﻧﻪﻣﻮردی : ﺷﻬﺮدوﺳﺘﺪارﻛﻮدک ﺑﻢ)،  باغ نظر، سال ششم، ﺷﻤﺎره 12، صص 77-88.

32-            پورجعفر، محمدرضا و دیگران، 1389، بررسی تحلیلی چگونگی بر انگیزش آفرینش گری کودکان در طراحی فضاها و محوطه های شهری با تاکید بر خلاقیت و طراحی کالبدی فضاهای بازی کودکان، دو فصل نامه مدیریت شهری، شماره 25.

33-                       سعیدنیا، احمد، 1383، کتاب سبز شهرداری: طراحی فضاها و مبلمان شهری، سازمان شهرداریهای کشور، تهران.