تحلیل معیارهای موثر در شناسایی مناطق مستعد توسعه طبیعت‌گردی در مناطق بیابانی(مطالعه موردی: شهرستان ورامین، استان تهران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 *- (مسوول مکاتبات): دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت محیط‌زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات تهران، تهران، ایران

2 استادیار مدیریت محیط زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات تهران، تهران، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: صنعت گردشگری یکی از بخش­های اقتصادی است که در صورت سرمایه­گذاری مناسب، سود آن از بسیاری از بخش­های اقتصادی دیگر بیشتر است. گردشگری و شاخه­های مختلف آن بویژه طبیعت­گردی و ژئو گردشگری در جهان امروز نقش متنوعی در زمینه­های گوناگون فرهنگی، اجتماعی و همچنین بخش اقتصادی بازی می­کنند. شناسایی و معرفی معیارهای موثر در توسعه طبیعت­گردی مناطق بیابانی هدف این مطالعه می­باشد.
روش بررسی: در این مطالعه عوامل و معیارهای موثر در معرفی مناطق دارای قوت برای جذب گردشگر در دو گروه طبقه­بندی شدند. این دو گروه­ شامل معیارهای مربوط به ویژگی­های محیطی و اقلیمی و همچنین معیارهای مربوط به زیرساخت­های رفاهی خدماتی است. هر یک از این معیارها دارای زیرمعیارهایی می­باشند.
یافته ها: در این مطالعه با استفاده از سیستم­های تصمیم­گیری چند­معیاره و سیستم­ اطلاعات جغرافیایی (GIS[1]) زیرمعیارها و معیارهای شناسایی شده در رابطه با هدف وزن­دهی و تلفیق شدند.
نتیجه گیری: . طبق نتایج این بررسی منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل بالایی برای توسعه طبیعت­گردی می­باشد. 



[1] - Geographic Information System

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره هجدهم، ویژه نامه شماره3، زمستان 1395

 

تحلیل معیارهای موثر در شناسایی مناطق مستعد توسعه طبیعت­گردی در مناطق بیابانی(مطالعه موردی: شهرستان ورامین، استان تهران)

 

رُشیده امیریان[1]*

r.amirian@srbiau.ac.ir

جمال قدوسی [2]

علی محمدی2

تاریخ دریافت: 29/04/1393

تاریخ پذیرش:25/08/1393

 

چکیده

زمینه و هدف: صنعت گردشگری یکی از بخش­های اقتصادی است که در صورت سرمایه­گذاری مناسب، سود آن از بسیاری از بخش­های اقتصادی دیگر بیشتر است. گردشگری و شاخه­های مختلف آن بویژه طبیعت­گردی و ژئو گردشگری در جهان امروز نقش متنوعی در زمینه­های گوناگون فرهنگی، اجتماعی و همچنین بخش اقتصادی بازی می­کنند. شناسایی و معرفی معیارهای موثر در توسعه طبیعت­گردی مناطق بیابانی هدف این مطالعه می­باشد.

روش بررسی: در این مطالعه عوامل و معیارهای موثر در معرفی مناطق دارای قوت برای جذب گردشگر در دو گروه طبقه­بندی شدند. این دو گروه­ شامل معیارهای مربوط به ویژگی­های محیطی و اقلیمی و همچنین معیارهای مربوط به زیرساخت­های رفاهی خدماتی است. هر یک از این معیارها دارای زیرمعیارهایی می­باشند.

یافته ها: در این مطالعه با استفاده از سیستم­های تصمیم­گیری چند­معیاره و سیستم­ اطلاعات جغرافیایی (GIS[3]) زیرمعیارها و معیارهای شناسایی شده در رابطه با هدف وزن­دهی و تلفیق شدند.

نتیجه گیری: . طبق نتایج این بررسی منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل بالایی برای توسعه طبیعت­گردی می­باشد. 

واژه­های کلیدی: طبیعت­گردی، بیابان، GIS، تصمیم­گیری چندمعیاری، ورامین.

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, Special No.2, Winter 2016

 

 

 

 

 


Analyzing the Criteria Influencing Identification of Suitable Regions for Ecotourism Development in Desert Areas

 (Case study: Varamin County, Tehran province)

 

Roshaideh Amirian[4]*

r.amirian@srbiau.ac.ir  

Jamal Ghodusi[5]

Ali Mohammadi2

 

Abstract

Background and Objective: Tourism is one of the key economic sectorsbenefit would be more than other economic sectors, if appropriate investment is done. Tourism and its different branches, especially ecotourism and geotourism play an important role in different aspects of cultural, social and economic sectors in the world. The aim of this study was to identifiy the criteria influencing ecotourism development in desert areas.

Method: In this studythe criteria effective on introducing the potential areas to attract tourists were classified into two groups. These two groups included the critera related to environmental and climatic characteristics and to recreational services infrastructures. Each criteria included some sub-criteria.

Results: In this study, using a multi-criteria decision systems and geographic information systems (GIS), the identified criteria and sub-​criteria related to the target area were weighted and combined.

Conclusion: According to the obtianed results, the study area has a high potential for ecotourism development.

 

Keywords: Ecotourism, Deserts, GIS, Multi criteria decision, Varamin.

 

 

 

 

مقدمه

 

یکی از نیازهای اصلی انسان، وابستگی او به محیط اطراف است. طبیعت­گردی و تفریح و تفرج در سرزمین­های در خور دیدن به آن پایه رسیده که امروزه از طبیعت­گردی به­عنوان صنعت طبیعت­گردی یاد می­کنند، صنعتی که ضمن تامین آسایش و تفریح موجبات درآمد و تمول مالی را نیز فراهم می­آورد (1و2). طبیعت­گردی به عنوان یک موضوع زیربنایی در مدیریت منابع­طبیعی و محیط­زیست در قالب اکوسیستم­های مورد نظر مانند جنگل، مرتع، بیابان از یک طرف و فرصتی مناسب در صنعت گردشگری از طرف دیگر مطرح گردیده و مورد توجه قرار گرفته است. واژه طبیعت­گردی کوتاه شده اصطلاح Ecological Tourism  است و پدیده­ای نسبتاً تازه در صنعت گردشگری است که تنها بخشی از کل این صنعت را تشکیل می­دهد (3). طبیعت­گریان به دلیل دلبستگی به طبیعت با حداقل امکانات و تجهیزات به گشت و گذار و تفرج در طبیعت می­پردازند و از مواهب الهی موجود در عرصه­های طبیعی و مناظر زیبا، متنوع و آرام­بخش بهره­مند می­گردند (4). در مبحث گردشگری (توریسم) جاذبه­ها و جلوه­های طبیعی از ارزشی دوچندان برخوردارند و از این جهت یکی از مهم­ترین اشکال آن طبیعت­گردی (گردشگری طبیعی) را شکل می­دهند. گروه بزرگی از گردشگران جهان تنها برای دیدار از مناطق طبیعی و دست نخورده جهان سفر می­کنند و به تماشای گیاهان و پرندگان و جانوران و بالاخص بیابان­ها می­پردازند. به این گونه از گردشگران که در اصل به دیدار از زیست بوم و طبیعت می­پردازند، نام اکوتوریست یا بوم­گرد داده شده است (5). طبیعت­گردی از طیف گسترده­ای از گزینه­های ویژه تشکیل شده است، و از بازدید علمی گرفته تا بازدیدی اتفاقی در منطقه­ای طبیعی به­عنوان فعالیت آخر هفته یا بخشی جنبی از مسافرتی کلی و طولانی را شامل می­شود (6). چشم­اندازها و مناظر زیبای طبیعت مانند سواحل دریاها، دریاچه­ها، تالاب­ها، جزایر، بیشه­زارها و نقاط سرسبز و خرم، گیاهان­وحشی، جنگل­ها و پارک­های ملی، نواحی تفرجگاهی، مناطق کوهستانی و ییلاقی، قوت­های ورزشی تفریحی مانند غارپیمایی، کوه­نوردی، کوه­پیمایی، کاوش زمین­شناسی، پیاده­روی در طبیعت، شنا، قایق­رانی، ماهی­گیری و استفاده از غذاهای دریایی، جاذبه­های موثر در درمان مانند چشمه­های آب­معدنی و حتی مناطق بیابانی و کویری از کانون­ها و جاذبه­های گردشگر­پذیر این نوع از گردشگری به­شمار می­آیند (7). مناطق بیابانی به­دلیل وجود منابع کافی و پتانسیل­های انسانی و طبیعی علاوه بر تقویت طبیعت­گردی باعث تعادل در رشد اقتصادی منابع پیرامون آن شده و با ایجاد قطب­های توسعه گردشگری به تکمیل سایر قطب­های اقتصادی موجود می­پردازد. طبیعت­گردی پایدار باید با محیط­زیست سازگار باشد و به تخریب منابع­طبیعی و کاهش آن­ها منجر نشود و منافع بلند­مدت جامعه محلی را از طریق محافظت مستمر از منابع­طبیعی تامین کند. به این ترتیب در طبیعت­گردی پایدار علاوه بر حفظ محیط­زیست و تحقق هدف­های اجتماعی و اقتصادی، به اخلاقیات و مسایل ارزشی نیز  توجه می­شود (8). در مطالعات صورت گرفته در مورد با طبیعت­گردی در بیابان، آذرنیوند و همکاران (1385) در تحقیقی اقدام به ارایه برخی از قوت­های گردشگری در مناطق بیابانی و خشک کشور و برخی از زمینه­های سرمایه­گذاری و رویکردهای کلی پرداخته­اند (9). محمدزاده لاریجانی و رنجبر­نجف­آبادی (1390)، با استناد به نتایج  پژوهش خود گزارش کرده­اند که با استفاده از قوت­های موجود، به منظور تحرک در بخش صنعت گردشگری در راستای توسعه اقتصادی، اجتماعی و حفظ میراث­­زمین، می­توان فعالیت­های جدی را آغاز نمود. تحقق این امر نیازمند برنامه­ریزی و توجه به بیابان به­عنوان یک منبع طبیعت­گردی می­باشد (10). سپهر و صفرآبادی (1391)، در تحقیقی به این نتیجه رسیده­اند که طبیعت­گردی قوت مستعد نواحی بیابانی برای دستیابی به توسعه پایدار است و در حال تبدیل­شدن به یکی از مهم­ترین مولفه­های توسعه اقتصادی منابع بیابانی است (11). سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) با توان تجزیه و تحلیل فضایی ابزاری توانمند به منظورشناسایی پهنه­ها به­منظور توسعه فعالیت­های مختلف است. با استفاده از قوت­های مربوط به سیستم­های اطلاعات جغرافیایی امکان برنامه­ریزی مکانی در مورد با سایر فعالیت­ها وجود دارد. این ابزار در شناسایی و پهنه­بندی نوع استفاده و تعیین کاربری در سطح سیماهای طبیعی کاملا منحصر به فرد می­باشد(12).  همچنین سیستم­های تصمیم­گیری چند معیاری به­عنوان ابزاری مکمل سیستم اطلاعات جغرافیایی عمل می­کنند. Zhou و همکاران (2006)،  با بررسی 256 مطالعه گوناگون در زمینه تحلیل تصمیم، پی­بردند که روش­های تصمیم­گیری­های چند­معیاره MCDM: Multi Criteria Decision Making  ، معمول­ترین روش­های تحلیل تصمیم می­باشد (13). با توجه به این نکته که کشور ایران در تقسیم­بندی اقلیم جهانی در پهنه­های خشک و نیمه­خشک قرار گرفته است، همچنین سطوح قابل توجهی از آن را مناطق بیابانی تشکیل می­دهند، بنابراین شناسایی و اولویت­بندی این مناطق برای توسعه طبیعت­گردی یکی از راه­کارهای اساسی به منظور دستیابی به توسعه پایدار و همچنین بهبود وضعیت اقتصادی ساکنان این مناطق است که این امر موجب کم­شدن فشارهای وارده از جانب مردم محلی بر اکوسیستم­های ضعیف بیابانی می­شود (14). در چند سال اخیر روند گسترش بیابان­ها به­عنوان یکی از اساسی­ترین معضلات زیست­محیطی در مجامع علمی و بخش­های اجرایی کشور مطرح بوده است بنابراین هدف از این تحقیق، شناسایی و پهنه­بندی مناطق مستعد توسعه طبیعت­گردی در اکوسیستم­های بیابانی با استفاده از قوت­های سیستم اطلاعات جغرافیایی و سیستم­های تصمیم­گیری چندمعیاری در منطقه شهرستان ورامین است.

مواد روش­ها

محدوده مورد مطالعه

شهرستان ورامین از مناطق جغرافیایی قدیمی استان تهران است که در پهنه­بندی مناطق رویشی ایران در بخش ایرانی­تورانی قرار گرفته و از نظر اقلیم جز مناطق خشک ایران محسوب می­شود. پوشش غالب این منطقه شامل گیاهان مناطق­خشک و همچنین گیاهان یک­ساله است. این منطقه در عرض شمالی جغرافیایی 51 دقیقه و34 درجه تا عرض شمالی جغرافیایی 27 دقیقه و 35 درجه و از طول شرقی جغرافیایی 27 دقیقه و51 درجه تا طول شرقی جغرافیایی 02 دقیقه و52 درجه قرار دارد. همچنین در ارتفاع914 متر از سطح دریا قراردارد، مساحت این شهرستان 1725 کیلومترمربع در 30 کیلومتری تهران واقع شده و مرکز آن شهر ورامین است و شامل 3 بخش، 3 شهر، 6 دهستان و 167 آبادی است، شهرها به ‌نام­های: ورامین، جوادآباد و قرچک می­باشد (15)(شکل 1).

 

 

 

شکل1- نقشه موقعیت مکانی منطقه تحقیق

Figure 1- Location map of the study area


روش بررسی

 

این تحقیق به لحاظ هدف کاربردی، از نظر تجزیه و تحلیل داده­ها مقایسه­ای و از نظر جمع­آوری داده­ها و اطلاعات، پیمایشی می­باشد. ابزار گرد­آوری اطلاعات، یک نمونه پرسشنامه برای کارشناسان (30نفری) است که توسط محققان پس از بررسی جامعه و ادبیات نظری تحقیق، تدوین شده است همچنین در این تحقیق از داده­های ثانویه که از آمار و ارقام موجود در ادارات، سازمان­ها، همچنین مطالعات انجام یافته و مقالات مربوط گرد­آوری شد.

الف- شناسایی معیارها و زیرمعیار­های موثر در طبیعت­گردی مناطق بیابانی: در این مطالعه بر اساس مرور منابع و نظرات کارشناسی تعداد دو معیار اصلی و 14  زیر معیار مرتبط با هدف شناسایی شد. معیارهای شناسایی شده در این مطالعه شامل: عوامل محیطی – اقلیمی و زیرساخت­های رفاهی خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی است. علی­رغم این که طبیعت­گردی یک نوع گردشگری غیر­متمرکز محسوب می­شود و چندان به­وجود زیرساخت­های رفاهی خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی وابسته نمی­باشد ولی طبق نظر اکثر کارشناسان وجود این زیر ساخت­ها در منطقه باعث رونق بیش­تر جذب توریست شده و سایر گردشگران با اهداف مختلف به سمت این منطقه جذب می­شوند. 

 

 

جدول1- معیارها، شاخص­ها و زیرشاخص­های شناسایی شده در این مطالعه

Table 1 criteria and sub-criteria identified in this study

هدف

معیار

زیر معیار

شناسایی مناطق مسعتد توسعه طبیعت­گردی در مناطق بیابانی

ویژگی­های محیطی و اقلیمی

واحد اراضی

پوشش گیاهی

کاربری اراضی

اقلیم

زیر ساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی
(معیارهای فاصله­ای)

فاصله از قنات

فاصله از رودخانه

فاصله از مراکز اقامتی

فاصله از مراکز بهداشتی

فاصله از مراکز رفاهی

فاصله از مراکز جمعیتی

فاصله از راه­ها

فاصله از جلوه­های تاریخی مذهبی

فاصله از مراکز تجاری

 


ب- نقشه­سازی معیار­ها و زیر معیار­های شناسایی شده

1- معیار ویژگی­های محیطی و اقلیمی: داده­های مورد استفاده به منظور تهیه نقشه­های مربوط به این گروه معیار شامل: نقشه توپوگرافی با مقیاس 1:25000، تصاویر سنجنده TM ماهواره لندست 5 برای تهیه نقشه کاربری و تراکم پوشش گیاهی و آمار و اطلاعات 30 ساله ایستگاه­های هواشناسی در محدوده تحقیق، می­باشد. در این مطالعه به منظور مشخص کردن مرز محدوده تحقیق، همچنین شناسایی موقعیت برخی از پدیده­ها مانند رودخانه از نقشه توپوگرافی با مقیاس 1:25000 استفاده شد. در ادامه اطلاعات مربوط به 5 ایستگاه هواشناسی منطقه جمع­آوری شده و با استفاده از گرادیان ارتفاع –

 

بارش و ارتفاع – دما و همچنین استفاده از نقشه توپوگرافی نقشه اقلیم منطقه تحقیق تهیه گردید. در این پژوهش نقشه­های مربوط به واحد اراضی، پوشش گیاهی و کاربری با استفاده از تجزیه تحلیل رقومی و بصری تصاویر سنجده TM ماهواره لندست 5 مربوط به تابستان 2013 استخراج شد در این مورد با استفاده از تجزیه و تحلیل بصری نقشه واحد اراضی تهیه و سپس به منظور تهیه نقشه پوشش گیاهی از شاخص NDVI استفاده شد و در نهایت با استفاده از الگوریتم­های طبقه­بندی نظارت شده اطلاعات مربوط به کاربری اراضی در محدوده تحقیق استخراج شد. پس از جمع­آوری داده­های مربوط نقشه­های مربوط به زیرمعیارهای این گروه معیار در محیط نرم افزار Arc GIS تهیه شد (شکل 3).

2-  معیار زیر ساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای): به منظور تهیه نقشه زیرمعیارهای مربوط به این گروه معیار با استفاده از دستگاه سامانه موقعیت یاب جهانی (GPS)، موقیعت مکانی زیر معیارهای مربوط برداشت و سپس با استفاده از توابع فاصله یابی (Cost Distance) در محیط نرم­افزار Arc GIS، فاصله هر یک از زیر معیارها نسبت به منطقه مورد مطالعه محاسبه شد. در واقع نقشه­های حاصل ارزش فاصله نسبت به زیر معیارهای شناسایی شده در این گروه معیار را نشان می­دهد (شکل 4، 5 و 6).

ج- استانداردسازی زیر معیار­های شناسایی شده به منظور دستیابی به معیارها:

در این پژوهش به منظور هم واحد نمودن واحد­های زیرمعیار­های کمی و کیفی از استاندارد سازی فازی استفاده شد. استاندارد سازی فازی در دامنه عددی 1-0 انجام یافت. به این معنا که عدد 0 دارای کم­ترین شایستگی و 1 دارای بیش­ترین شایستگی برای مکان­های توسعه طبیعت­گردی می­باشد. با استفاده از سه تابع عضویت خطی- کاهنده و تابع­گسسته (جدول 1) زیرمعیارهای شناسایی شده برای هر یک از معیارها فازی شدند (16).

د- اولویت­بندی، وزن­دهی و تلفیق زیر معیار­ها و معیارهای هدف

فرآیند تصمیم­گیری با چندین معیار کمی و کیفی با مشکلات فروانی روبه­رو است. فرآیند تحلیل سلسله مراتبی(AHP) یکی از جامع­ترین سیستم های طراحی شده برای تصمیم­گیری با معیارهای چندگانه است که با استفاده از آن می­توان، فرآیند تصمیم­گیری را فرموله کرد، معیارهای کمی و کیفی مختلف در نظر گرفت، گزینه­های تصمیم­گیری را وارد مسأله کرد و حساسیت روی معیارها و زیرمعیارها را تحلیل کرد (17). در این تحقیق به منظور اولویت­بندی و وزن­دهی معیارهای شناسایی شده از این تکنیک استفاده شد. زیر معیارها در گروه معیار مربوطه با توجه به نظرات کارشناسی به صورت دو به دو مقایسه شد و سپس اهمیت دو معیار اصلی نسبت به هدف ارزیابی شد. در این مطالعه تعداد 30 پرسشنامه طراحی شد و نظرات کارشناسان محیط­زیست، مدیریت مناطق بیابانی و توسعه روستایی در مورد با اولویت­بندی معیارها و زیر معیارها جمع­آوری شد. در ادامه این تحقیق بر اساس وزن­های به دست آمده از مقایسه­های زوجی با استفاده از روش­های ترکیب خطی وزن­دار زیر شاخص­های در گروه معیار تلفیق شد و در نهایت دو معیار هدف بر اساس وزنی که نسبت به هدف دارند با یکدیگر تلفیق می­شوند.

ه- اولویت­بندی پهنه­های مستعد توسعه طبیعت­گردی

در پایان ارزش­های مربوط به نقشه­ نهایی حاصل از تلفیق معیارهای اصلی بر اساس هیستوگرام دامنه ارزشی در چهار طبقه تقسیم شد به گونه­ای که هر چه ارزش­ها بیش­تر باشد، منطقه برای توسعه طبیعت­گردی بیش­تری خواهد داشت.

یافته­ها

1- وزن­دهی معیارها و زیرمعیارها

ضریب وزنی هر یک از معیارها و زیرمعیارهای اصلی بیان­کننده میزان اهمیت آن در فرایند تصمیم­گیری است. بدین ترتیب با استفاه از روش مقایسه زوجی معیارها و زیرمعیارهای اصلی هدف وزن­دهی و اولویت بندی شدند. در این مطالعه وزن­دهی براساس نظرات کارشناسی انجام یافت. نتایج به دست آمده از مقایسه زوجی دو معیار اصلی نشان داد معیار ویژگی­های محیطی و اقلیمی دارای اهمیت بیش­تری نسبت به معیار زیر ساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای) است (شکل 2). نتایج مربوط به بررسی زیرمعیارها در گروه معیار ویزگی­های محیطی اقلیمی نشان داد زیر معیار اقلیم دارای بیش­ترین وزن و زیر معیار واحد اراضی کم­ترین وزن را از این معیار دارا می­باشد. بررسی درجه اهمیت زیرمعیارها در گروه معیار زیر ساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای) نشان داد زیر معیارهای مربوط به فاصله از راه (دسترسی) و فاصله از مراکز بهداشتی درمانی دارای بیش­ترین وزن و همچنین زیرمعیارهای مربوط به فاصله از مراکز جمعیتی و فاصله از اماکن تاریخی مذهبی دارای کم­ترین درجه اهمیت در این گروه معیار می­باشند (شکل 2).

 

 

 

شکل 2- معیارها (وزن معیارها) نسبت به هدف بررسی درجه اهمیت زیرمعیارها (وزن زیرمعیارها) نسبت به گروه معیار اصلی

Figure 2-Criterion (weight standards) to evaluate the degree of importance of sub-criteria (sub-criteria weight) compared to the main benchmark

 


2- استانداردسازی و زیرمعیار­های شناسایی شده به منظور دستیابی به معیارها

جدول 2 نتایج مربوط به استانداد سازی زیر معیارهای شناسایی شده برای هر یک از معیارها را نشان می­دهد. بر این اساس زیرمعیارهای مربوط به معیار ویژگی­های محیطی و اقلیمی با استفاده از تابع عضویت گسسته و زیرمعیارهای مربوط به معیار زیرساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای) با استفاده از تابع عضویت خطی کاهنده فازی شدند. پس از تعریف نوع تابع عضویت برای هر یک از گروه­ معیارها با استفاده از اعداد فازی به دست آمده نقشه­های مربوط به زیر معیار­ها فازی شدند. ارزش­های مربوط به نقشه فازی شده در دامنه­ای از 0 تا 1 می­باشد. با فاصله گرفتن از صفر و نزدیک شدن به عدد یک مطلوبت زیرمعیار بیش­تر می­شود. شکل­های 3، 4، 5 و 6 نتایج مربوط به استاندارد سازی نقشه­های مربوط به زیرمعیارهای شناسایی شده در این مطالعه را نشان می­دهد.  

 

 


جدول 2- نوع توابع فازی استفاده شده برای زیرمعیارها در گروه معیار

Table 2- Type fuzzy criteria used for sub-groups


زیرمعیار

مطلوبیت

نوع تابع

واحد اراضی

کوه­های نسبتا مرتفع 8/0-  تپه ماهور 6/0- تپه ماسه­ای 5/0 – اراضی دشتی 4/0

گسسته

پوشش گیاهی

تراکم زیاد 8/0 – تراکم متوسط 6/0- تراکم کم 4/0 – تراکم خیلی کم 2/0

گسسته

کاربری

اراضی طبیعی (مرتع – شنزار) 8/0- اراضی کشاورزی 3/0- محدوده­های شهری 2/0- صنعتی 1/0

گسسته

نوسانات اقلیمی

خیلی کم 8/0- کم 6/0- متوسط 4/0- زیاد 2/0

گسسته

فاصله از قنات

0 معادل یک و 30  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از رودخانه

0 معادل یک و 10  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از مراکز اقامتی

0 معادل یک و 50  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از مراکز بهداشتی

0 معادل یک و 50  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از مراکز رفاهی

0 معادل یک و 50  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از مراکز جمعیتی

0 معادل یک و 18  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از راه­ها

0 معادل یک و 9  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از جلوه­های تاریخی مذهبی

0 معادل یک و 20  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

فاصله از مراکز تجاری

0 معادل یک و 21  کیلومتر معادل صفر

کاهنده

 

 

شکل 3- زیرمعیارهای استاندارد شده با توابع فازی (زیر معیارهای مربوط به معیار اصلی ویژگی­ها محیطی و اقلیمی)

از بالا راست به چپ، 1- زیرمعیار واحد اراضی 2- زیرمعیار پوشش گیاهی 3- زیرمعیار کاربری 4- زیرمعیار اقلیم

Fig 3- sub standard with fuzzy functions (the main benchmark criteria related to environmental and climatic characteristics) from top left to right, 1. Sub unit of land2. Sub vegetation3. User sub

4. Sub region


 

شکل 4- زیرمعیارهای استاندارد شده با توابع فازی (معیار زیرساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای) از راست به چپ، 1- زیرمعیار فاصله از مراکز اقامتی 2- زیرمعیار فاصله از رودخانه

 3- زیرمعیار فاصله از قنات

Figure 4- Standard sub with fuzzy functions (standard infrastructure and social services and cultural attractions (distance criteria) from right to left,1. The sub distance from residential centers2. The sub on the river3. The sub-criteria are of the aqueduct

 

 

شکل 5- زیرمعیارهای استاندارد شده با توابع فازی (معیار زیرساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای) از راست به چپ، 1- زیرمعیار فاصله از مراکز جمعیتی 2- زیرمعیار فاصله از مراکز رفاهی 3- زیرمعیار فاصله از مراکز بهداشتی درمانی

Figure 5- Fuzzy sub standard functions (standard infrastructure and social services and cultural attractions (distance criteria) from right to left, 1. The sub distance from population centers 2. The sub-criteria are the welfare centers 3. The sub-criteria are the health centers

 

شکل 6- زیرمعیارهای استاندارد شده با توابع فازی (معیار زیرساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای)) از راست به چپ، 1- زیرمعیار فاصله از مراکز تجاری 2- زیرمعیار فاصله از جلوه­های تاریخی مذهبی 3- زیرمعیار فاصله از شبکه راه­ها

Figure 6- Sub standard with fuzzy functions (standard infrastructure and social services and cultural attractions (distance criteria)) from right to left, 1. The distance from the commercial sub2. The sub-criteria are the effects of religious history3. Sub distance from the road network

 


3- تلفیق زیرمعیارها و معیارهای شناسایی شده برای دستیابی به هدف

در این بخش از مطالعه در گام اول زیرمعیارهای شناسایی شده برای هر یک از گروه­های معیار با توجه به وزن­ها به دست آمده از مقایسه زوجی بین زیرمعیارها با یکدیگر تلفیق شده است. نقشه نهایی نشان دهده میزان مطلوبیت برای آن معیار می­باشد. شکل 7 نشان دهنده نقشه میزان مطلوبیت (نسبت به هدف) برای دو معیار شناسایی شده می­باشد. پس از آن دو معیار مورد نظر بر اساس وزن­های به دست آمده از مقایسه زوجی با یکدیگر تلفیق شده نقشه نهایی میزان مطلوبیت منطقه نسبت به هدف را نشان می­دهد (شکل 8). با توجه به این که با استناد به نقشه حاصل از تلفیق معیارهای اصلی نمی­توان مکان­هایی را که دارای قوت مناسبی جهت توسعه طبیعت­گردی هستند، را شناسایی کرد در نتیجه این نقشه باید طبقه­بندی شود، طبقه­بندی نقشه نهایی مکان­های مناسب جهت توسعه طبیعت­گردی در محدوده مورد مطالعه را نشان می­دهد بر اساس نتایج حدود 68642 هکتار از سطح منطقه دارای قوت بالایی برای توسعه طبیعت­گردی می­باشد این سطح حدوداً 36 % از سطح محدوده تحقیق را در بر گرفته است (شکل 8).


 

 

 

شکل 7- مطلوبیت معیارها نسبت به هدف (از سمت راست به چپ 1- معیار اصلی ویژگی­های محیطی و اقلیمی  2- معیار زیرساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای))

Figure 7. Utility ratio target (from right to left1. The main measure of environmental and climatic features 2. The criteria and social services infrastructure and cultural attractions (distance criteria))

 

شکل 8- مطلوبیت منطقه تحقیق به منظور توسعه طبیعت­گردی (از سمت راست به چپ 1- نقشه مربوط به تلفیق معیارهای اصلی 2- طبقه­بندی نقشه حاصل از تلفیق معیارها (طبقه­بندی و اولویت­بندی منطقه مورد مطالعه برای توسعه طبیعت­گردی)

Figure 8. Utility area of research to develop ecotourism (from right to left 1. Map of the integration of the main criteria2. The classified map obtained from integrating standards (classification and prioritization study area for the development of ecotourism)

 


 

 


بحث و نتیجه گیری

 

پس از کلیه بررسی­های صورت گرفته در این تحقیق که شامل شناخت کامل منطقه و داده­های حاصل از پرسشنامه­ها بود، ترتیب اولویت معیارهای موثر در جدب گردشگر در این منطقه مورد بررسی قرار گرفت. در نتیجه برنامه­ریزی برای جذب گردشگر در این منطقه باید براساس اولویت­بندی معیارها و زیر معیارهای یپیشنهاد شده صورت گیرد. در این مطالعه از روش تصمیم­گیری چند معیاری برای گزینش و وزن­دهی معیارها و زیرمعیارها استفاده شد این روش­ها برای مکان­یابی و تصمیم­گیری­های مدیریتی در حوزه محیط­زیست، منابع طبیعی و صنعت توسط   Hasanzadeh و همکاران (2012)،  Danekar و همکاران ( 2012)،  Alhyaryو همکاران (2010)، Danekar & Haddadinia (2009) و  Baz و همکاران (2008) نیز به­کار گرفته شده و اثر بخشی خود را به این منظور نشان داده است (14و18و19و20و21). همان­طور که در اغلب پروژه­های مربوط به تصمیم­گیری­های چند معیاری مشاهده می­شود، معیارهای تصمیم­گیری هم کمی و هم کیفی می­باشند و به علاوه در بسیاری از موارد، معیارهای تصمیم­گیری هم واحد نیز نیستند. در این مطالعه برای هم واحد نمودن واحد­های معیارهای کمی و همچنین برای تهیه نقشه از معیارهای کیفی از استاندارد سازی فازی استفاده شد. در مقایسه زوجی بین معیارهای پیشنهادی بیش­ترین وزن به معیار ویژگی­ها محیطی و اقلیمی تعلق می­گیرد. این موضوع نشان می­دهد که عامل محیط و اقلیم کلیدی­ترین فاکتور در مبحث طبیعت­گردی می­باشد. جعفری (1386) در پژوهشی فاکتورهای محیطی و اقلیمی را یکی از مهم­ترین معیارها برای جذب گردشگر معرفی می­کند. در مورد زیرمعیارهای مربوط به معیار ویژگی­های محیطی و اقلیمی بیش­ترین وزن مربوط به معیار نوسانات اقلیمی و پوشش گیاهی می­باشد. این نکته نیز به وضوح نقش فاکتورهای محیطی و اقلیمی در جذب گردشگر را مطرح می­کند (22). دومین معیار شناسایی شده در این تحقیق معیار زیرساخت­های خدماتی و جاذبه­های فرهنگی و اجتماعی (معیارهای فاصله­ای) است. در این تحقیق معیار بر اساس 9 زیر معیار نقشه­سازی شد. در بین زیر معیارها در این گروه معیار بیش­ترین وزن مربوط به زیرمعیار فاصله راه­ها و پس از آن مراکز بهداشتی می­باشد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان­دهنده توان منطقه تحقیق از نظر توسعه طبیعت­گردی می­باشد. در اکثر مطالعات انجام یافته در مورد بررسی قوت توسعه طبیعت­گردی، اکثراً معیارهای مربوط به اقلیم و طبیعت منطقه معرفی شده و برنامه­ریزی برای مکان­یابی مناطق مستعد  توسعه طبیعت­گردی بر اساس این معیارها انجام گرفته است، در حالی که مطالعه حاضر یک مطالعه جامع می­باشد در این مطالعه نقش عوامل انسانی و غیر طبیعی نیز به عنوان فاکتورهای مطلوب برای جذب گردشگر و توسعه طبیعت­گردی معرفی شده است. پس از طبقه­بندی نقشه حاصل از تلفیق معیارها اهمیت منطقه برای توسعه طبیعت­گردی مشخص می­شود. با توجه به این­که طبقه مطلوب سهم قابل توجهی از منطقه تحقیق را در بر گرفته است، در نتیجه این منطقه از نظر جذب گردشگر و توسعه اکوتورسیم پتانسیل بالایی دارد و می­تواند به عنوان منطقه گردشگری معرفی شود.

تشکر و قدردانی

نویسندگان مقاله از جناب آقای مهندس فریدون طاهری سرتشنیزی کارشناس ارشد جنگل­داری. که در تهیه این مقاله اینجانبان را یاری نمودند، بسیار سپاس­گزاری می نماید.

منابع

1-      خالصی، ف، 1386. «مدل توسعه گردشگری شهرستان روانسر بر اساس عملکرد عوامل ژئوتوریستی»، بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین.

2-   پاهکیده، ا، کریمی، ج، 1391. «بررسی توان­ها و قابلیت­های گردشگری منطقه اورامانات با استفاده از GIS » ، اولین همایش ملی جغرافیا و گردشگری در هزاره سوم.

3-      Nyaupane, G.P. and B. Thapa, 2004, Evaluation of Ecotorism: A Comparative Assessment in the Annapurna Conservation Area Project, Nepal, Journal of Ecotourism 3.

4-      موسوی­پور، صدیقه، 1385، «بررسی اقتصادی طرح توسعه اکوتوریسم در پارک ملی کویر در استان سمنان»، پایان­نامه کارشناسی ­ارشد علوم، دانشگاه شیراز،دانشکده کشاورزی، مدیریت مناطق بیابانی.

5-      میر سنجری، مهرداد، 1385، «راهبرد اکوتوریسم (گردشگری طبیعت) بر پایه توسعه پایدار»، جنگل. و مرتع ، شماره 71.

6-      کریم­پناه، رفیق، 1384. «تجزیه و تحلیل اکوتوریسم و نقش آن درتوسعه منطقه کردستان»، پایان نامه در علوم کارشناسی­ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، آموزش و پرورش از جغرافیای طبیعی.

7-      فصلنامه سازمان محیط­زیست، 1372، «نقش گردشگری و پارک­های ملی در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور»، جلد5، شماره 1.

8-      زاهدی، شمس­السادات، 1382. «چالش­های توسعه پایدار از منظر اکوتوریسم»، مجله مدرس: علوم انسانی، دوره 7، شماره 3.

9-      آذر­نیوند، ح، نصری، م، نجفی، ع، 1385. «اکوتوریسم و جاذبه­های طبیعی در جلب گردشگران در مناطق کویری»، همایش علمی منطقه­ای معماری کویر.

10-  محمد­زاده­ لاریجانی، ف، رنجبر­نجف­آبادی، ز، 1390. «فرصت­ها و محدودیت­های توسعه اکوتوریسم در مناطق بیابانی و کویری ایران»، همایش ملی بوم­های بیابانی، گردشگری و هنرهای محیطی.

11-  سپهر، عادل، صفرآبادی، اعظم، 1391. «تحلیل شاخص­های اثرگذار بر توسعه اکوتوریسم در مناطق بیابانی ایران»، پژوهش­های جغرافیای انسانی، دوره 45 شماره 4 زمستان 92، صفحه 154-137.

12-  گندمکار، امیر، 1389. «کاربردGIS در پهنه­بندی شاخص TCI استان اصفهان»، مرکز گردشگری علمی-پژوهشی دانشجویان ایران.

13-  Zhou, P & B.W, A & K.L, Poh (2006), "Decision analysis I energy and environmental modeling", National university of Singapore.

14-  Hasanzadeh, M., Danehkar A., Pak A., 2012. Application of Delphi Method for Criteria Selection in Site Survey of Oil Jetties in Iran. Environment and Natural Resources Research 2, 119-128.

15-  سایت مرکز آمار ایران، 1389.

16-  Moeinaddini, M,. Khorasani, N,. Danehkar, A,. Darvishsefat, A. A.& zienalyan, M. 2010. Siting MSW landfill using weighted linear combination and analytical hierarchy process (AHP) methodology in GIS environment (case study: Karaj). Waste Management 30 (2010) 912–920.

17-  زند بصیری، مهدی، 1393. تصمیم­گیری­های چندمعیاری و جایگاه آنها در مدیریت منابع طبیعی. انتشارات شاپور خواست. خرم آباد. 231.

18-  Danekar, A., Asadullahi, Z., Alizadeh Shabani, A., Javanshir, A., 2012. Nature-based tourism plan to the wetlands Choghakhour using spatial multi-criteria evaluation. Journal of Natural Environment 65, 53-66.

19-  Alhyary, F., Danekar, A., Sharifipor. R., 2010. Identification of conservation areas in the Mesopotamian city through spatial multi-criteria evaluation. Quarterly Journal of Geology and Environmental Engineering 13, 65-78.

20-  Danekar, A., Haddadinia, S., 2009. Weighting and Ranking criteria for planning hiking in the desert and semi-desert ecosystems of the Delphi method. Journal of Development and Management of Natural Resources 2, 21-32.

21-  Baz, I., Geymen, A., Nogay. S. 2008. Development and application of GIS-based analysis/synthesis modeling techniques for urban planning of Istanbul Metropolitan Area, Advances in Engineering Softwarem 40, 128–140.

22- جعفری، ح، «جایگاه ایران در اقتصاد جهانی گردشگری و راهکارهای ارتقأ آن»، مجموعه مقالات اولین همایش منطقه ای جغرافیا، گردشگری، توسعه پایدار، دانشگاه آزاد اسلامشهر، 1386.


 



1*- (مسوول مکاتبات): دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت محیط­زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات تهران، تهران، ایران.

2- استادیار مدیریت محیط زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم تحقیقات تهران، تهران، ایران.

[3] - Geographic Information System

1- M.S. Student of Environmental Management, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Tehran, Iran.* ( Corresponding Author)

2- Associate Professor of Environmental Management, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Tehran, Iran.

1-      خالصی، ف، 1386. «مدل توسعه گردشگری شهرستان روانسر بر اساس عملکرد عوامل ژئوتوریستی»، بیست و ششمین گردهمایی علوم زمین.

2-   پاهکیده، ا، کریمی، ج، 1391. «بررسی توان­ها و قابلیت­های گردشگری منطقه اورامانات با استفاده از GIS » ، اولین همایش ملی جغرافیا و گردشگری در هزاره سوم.

3-      Nyaupane, G.P. and B. Thapa, 2004, Evaluation of Ecotorism: A Comparative Assessment in the Annapurna Conservation Area Project, Nepal, Journal of Ecotourism 3.

4-      موسوی­پور، صدیقه، 1385، «بررسی اقتصادی طرح توسعه اکوتوریسم در پارک ملی کویر در استان سمنان»، پایان­نامه کارشناسی ­ارشد علوم، دانشگاه شیراز،دانشکده کشاورزی، مدیریت مناطق بیابانی.

5-      میر سنجری، مهرداد، 1385، «راهبرد اکوتوریسم (گردشگری طبیعت) بر پایه توسعه پایدار»، جنگل. و مرتع ، شماره 71.

6-      کریم­پناه، رفیق، 1384. «تجزیه و تحلیل اکوتوریسم و نقش آن درتوسعه منطقه کردستان»، پایان نامه در علوم کارشناسی­ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، آموزش و پرورش از جغرافیای طبیعی.

7-      فصلنامه سازمان محیط­زیست، 1372، «نقش گردشگری و پارک­های ملی در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور»، جلد5، شماره 1.

8-      زاهدی، شمس­السادات، 1382. «چالش­های توسعه پایدار از منظر اکوتوریسم»، مجله مدرس: علوم انسانی، دوره 7، شماره 3.

9-      آذر­نیوند، ح، نصری، م، نجفی، ع، 1385. «اکوتوریسم و جاذبه­های طبیعی در جلب گردشگران در مناطق کویری»، همایش علمی منطقه­ای معماری کویر.

10-  محمد­زاده­ لاریجانی، ف، رنجبر­نجف­آبادی، ز، 1390. «فرصت­ها و محدودیت­های توسعه اکوتوریسم در مناطق بیابانی و کویری ایران»، همایش ملی بوم­های بیابانی، گردشگری و هنرهای محیطی.

11-  سپهر، عادل، صفرآبادی، اعظم، 1391. «تحلیل شاخص­های اثرگذار بر توسعه اکوتوریسم در مناطق بیابانی ایران»، پژوهش­های جغرافیای انسانی، دوره 45 شماره 4 زمستان 92، صفحه 154-137.

12-  گندمکار، امیر، 1389. «کاربردGIS در پهنه­بندی شاخص TCI استان اصفهان»، مرکز گردشگری علمی-پژوهشی دانشجویان ایران.

13-  Zhou, P & B.W, A & K.L, Poh (2006), "Decision analysis I energy and environmental modeling", National university of Singapore.

14-  Hasanzadeh, M., Danehkar A., Pak A., 2012. Application of Delphi Method for Criteria Selection in Site Survey of Oil Jetties in Iran. Environment and Natural Resources Research 2, 119-128.

15-  سایت مرکز آمار ایران، 1389.

16-  Moeinaddini, M,. Khorasani, N,. Danehkar, A,. Darvishsefat, A. A.& zienalyan, M. 2010. Siting MSW landfill using weighted linear combination and analytical hierarchy process (AHP) methodology in GIS environment (case study: Karaj). Waste Management 30 (2010) 912–920.

17-  زند بصیری، مهدی، 1393. تصمیم­گیری­های چندمعیاری و جایگاه آنها در مدیریت منابع طبیعی. انتشارات شاپور خواست. خرم آباد. 231.

18-  Danekar, A., Asadullahi, Z., Alizadeh Shabani, A., Javanshir, A., 2012. Nature-based tourism plan to the wetlands Choghakhour using spatial multi-criteria evaluation. Journal of Natural Environment 65, 53-66.

19-  Alhyary, F., Danekar, A., Sharifipor. R., 2010. Identification of conservation areas in the Mesopotamian city through spatial multi-criteria evaluation. Quarterly Journal of Geology and Environmental Engineering 13, 65-78.

20-  Danekar, A., Haddadinia, S., 2009. Weighting and Ranking criteria for planning hiking in the desert and semi-desert ecosystems of the Delphi method. Journal of Development and Management of Natural Resources 2, 21-32.

21-  Baz, I., Geymen, A., Nogay. S. 2008. Development and application of GIS-based analysis/synthesis modeling techniques for urban planning of Istanbul Metropolitan Area, Advances in Engineering Softwarem 40, 128–140.

22- جعفری، ح، «جایگاه ایران در اقتصاد جهانی گردشگری و راهکارهای ارتقأ آن»، مجموعه مقالات اولین همایش منطقه ای جغرافیا، گردشگری، توسعه پایدار، دانشگاه آزاد اسلامشهر، 1386.