بررسی اثر ورود دام بر تغییرات آشیان اکولوژیک آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) (مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع قراویز، کرمانشاه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، همدان، ایران.

2 استادیار گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران.

3 استاد گروه زیست شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

10.22034/jest.2017.11383

چکیده

زمینه و هدف: آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) در 14 کشور پراکنش دارد که حداقل در 12 کشور به حضور دام به‌عنوان یک عامل تخریب زیستگاه آهوان اشاره ‌شده است. منطقه شکارممنوع قراویز در استان کرمانشاه با ساختار تپه‌ماهوری یکی از بهترین زیستگاه‌های آهوی ایرانی در غرب کشور است که ورود دام‌های روستاییان و عشایر از مهم‌ترین مسایل پیش روی آن است. هدف این تحقیق مقایسه آشیان اکولوژیک پاییزه و زمستانه دام اهلی (گوسفند و بز) و آهوی ایرانی است.
روش بررسی: جهت مدل‌سازی زیستگاه آهو از نقاط حضور گونه و 14 متغیر محیطی شیب، جهت، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، تیپ پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، فاصله از جاده، فاصله از مناطق توسعه انسانی، فاصله از روستا، فاصله از پاسگاه‌های مرزی، فاصله از نقاط حضور دام، فاصله از چشمه و آبشخور، فاصله از آبراهه و فاصله از روستا و برای دام‌های منطقه نیز از نقاط حضور دام و 9 متغیر محیطی شیب، جهت، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، تیپ پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، فاصله از چشمه و آبشخور و فاصله از نقاط حضور آهو استفاده شد. مدل‌سازی به روش تجزیه‌ و تحلیل آشیان اکولوژیک (ENFA) در نرم‌افزار بایومپر انجام گرفت.
یافته‌ها: آهوان و دام‌ها در هر دو فصل به تراکم پوشش گیاهی کم و جهت‌های جنوبی گرایش داشتند. آهوان در هر دو فصل به تیپ پوشش گیاهی Poa bulbosa-Annual grasses و دام‌های منطقه در فصل پاییز و زمستان به ترتیب به تیپ‌های پوشش گیاهی Astragalus spp.–Amygdalus scoparia – Salsola rigida و Poa bulbosa-Annual grassesگرایش داشتند. ضریب همبستگی پیرسون نشان داد که بین مطلوبیت زیستگاه دام و آهوی ایرانی در دو فصل پاییز (8/0R=) و زمستان (65/0R=) همبستگی وجود دارد (05/0>P-value). زیستگاه مطلوب آهوان در فصل پاییز به مقدار بیشتری با دام مشترک است.
بحث و نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، حاشیه گرایی آشیان اکولوژیک آهوان از فصل پاییز (05/1) به زمستان (48/1) باریک می‌شود. درحالی‌که آشیان اکولوژیک دام‌ها از پاییز (927/0) به زمستان (836/0) وسیع‌تر می‌گردد. نتایج نشان می‌دهد فشار ناشی از ورود دام‌های روستاییان و عشایر در باریک شدن آشیان اکولوژیک آهوان تأثیرگذار بوده است.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره نوزدهم،ویژه نامه شماره 5 ، تابستان1396

 

بررسی اثر ورود دام بر تغییرات آشیان اکولوژیک آهوی ایرانی

 (Gazella subgutturosa subgutturosa)

(مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع قراویز، کرمانشاه)

 

پیمان کرمی [1]*

Peymankarami1988@gmail.com

یحیی اسماعیل‌پور[2]

مظفر شریفی[3]

تاریخ دریافت: 07/10/1393

تاریخ پذیرش:11/12/1393

 

چکیده

زمینه و هدف: آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) در 14 کشور پراکنش دارد که حداقل در 12 کشور به حضور دام به‌عنوان یک عامل تخریب زیستگاه آهوان اشاره ‌شده است. منطقه شکارممنوع قراویز در استان کرمانشاه با ساختار تپه‌ماهوری یکی از بهترین زیستگاه‌های آهوی ایرانی در غرب کشور است که ورود دام‌های روستاییان و عشایر از مهم‌ترین مسایل پیش روی آن است. هدف این تحقیق مقایسه آشیان اکولوژیک پاییزه و زمستانه دام اهلی (گوسفند و بز) و آهوی ایرانی است.

روش بررسی: جهت مدل‌سازی زیستگاه آهو از نقاط حضور گونه و 14 متغیر محیطی شیب، جهت، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، تیپ پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، فاصله از جاده، فاصله از مناطق توسعه انسانی، فاصله از روستا، فاصله از پاسگاه‌های مرزی، فاصله از نقاط حضور دام، فاصله از چشمه و آبشخور، فاصله از آبراهه و فاصله از روستا و برای دام‌های منطقه نیز از نقاط حضور دام و 9 متغیر محیطی شیب، جهت، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، تیپ پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، فاصله از چشمه و آبشخور و فاصله از نقاط حضور آهو استفاده شد. مدل‌سازی به روش تجزیه‌ و تحلیل آشیان اکولوژیک (ENFA) در نرم‌افزار بایومپر انجام گرفت.

یافته‌ها: آهوان و دام‌ها در هر دو فصل به تراکم پوشش گیاهی کم و جهت‌های جنوبی گرایش داشتند. آهوان در هر دو فصل به تیپ پوشش گیاهی Poa bulbosa-Annual grasses و دام‌های منطقه در فصل پاییز و زمستان به ترتیب به تیپ‌های پوشش گیاهی Astragalus spp.–Amygdalus scoparia – Salsola rigida و Poa bulbosa-Annual grassesگرایش داشتند. ضریب همبستگی پیرسون نشان داد که بین مطلوبیت زیستگاه دام و آهوی ایرانی در دو فصل پاییز (8/0R=) و زمستان (65/0R=) همبستگی وجود دارد (05/0>P-value). زیستگاه مطلوب آهوان در فصل پاییز به مقدار بیشتری با دام مشترک است.

بحث و نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، حاشیه گرایی آشیان اکولوژیک آهوان از فصل پاییز (05/1) به زمستان (48/1) باریک می‌شود. درحالی‌که آشیان اکولوژیک دام‌ها از پاییز (927/0) به زمستان (836/0) وسیع‌تر می‌گردد. نتایج نشان می‌دهد فشار ناشی از ورود دام‌های روستاییان و عشایر در باریک شدن آشیان اکولوژیک آهوان تأثیرگذار بوده است.

واژه­های کلیدی: آهوی ایرانی، آشیان اکولوژیک، مطلوبیت زیستگاه‌، دام اهلی، منطقه شکارممنوع قراویز.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 19, Special No.5, Summer 2017

 

 

 

 


Investigating the effects of livestock entry on ecological niche changes of the Persian Gazelle (Gazella subgutturosa subgutturosa) (Case study: Qaraviz no hunting area, Kermanshah)

 

Peyman karami[4]*

Peymankarami1988@gmail.com

Yahya Esmaeilpour [5]

Mozafar sharifi[6]

Abstract

Background and Objective: Persian Gazelle (Gazella subgutturosa subgutturosa) has been distributed in 14 countries. Among these countries, at least in 12 ones the presence of livestock has been mentioned as a factor of Gazelles habitat destruction. Qaraviz no hunting area in Kermanshah province, with the structure of hill and rising ground, is one of the best Persian Gazelle habitats in the west of Iran. The most important obstacle in this regard is entry of livestock of villagers and nomads into its habitat. The aim of this study is to compare the ecological niche of livestock (sheep and goat) and Persian Gazelle in autumn and winter.

Method: In order to model the Gazelle habitat, the presence of point the species and 12 environmental factors of slope, aspect, altitude, vegetation density index (NDVI), type of vegetation, distance from the river, distance from the road, distance from the areas of human activity, distance from the village, distance from the border stations, distance from the presence of livestock, and distance from spring and trough were used. Moreover, to model the habitat of the livestocks in the region, the presence point of livestock and 9 environmental factors of slope, direction, height, vegetation density index (NDVI), type of vegetation, distance from the river, distance from spring and trough and distance from the presence point of Gazelles were used. Modeling was carried out by ecological niche factor analyzing method performed in Biomapper software.

Findings: Gazelles and livestock in both seasons tended to the low-vegetation density and south direction. Gazelles in both seasons tended to the vegetation types of Poa bulbosa-Annual grass, while the livestock in the region in autumn and winter, tended to the vegetation types of Astragalus spp.-Amygdalus scoparia - Salsola rigida and Poa bulbosa-Annual grass, respectively. Pearson correlation coefficient showed that there is a correlation (P-Value<0.05) between habitat suitability for livestock and Gazelle in tow seasons of autumn (R=0.8) and winter (R=0.65). The suitable habitat of Gazelles in autumn season is shared in greater amount with the livestock.

Conclusion: Based on the results, marginality of ecological niche of Gazelles narrows from autumn (1.05) to winter (1.48), whereas the ecological niche of the livestocks widens from autumn (0.927) to winter (0.836). The results show that pressure from the entry of livestock of villagers and nomads has been effective on narrowing the Gazelles’ ecological niche.

Keywords: Persian Gazelle, Ecological niche, Habitat suitability, Livestock, Qaraviz no hunting area.

 

مقدمه

 

به دلیل آسیب‌پذیری و شکنندگی محیط‌های خشک بیابانی در برابر گسترش فعالیت‌های اقتصادی و ناتوانی این محیط‌ها در احیاء و ترمیم خود و حفظ ذخایر گیاهی و جانوری، این مناطق به ‌سادگی در معرض خطر انهدام قرار می‌گیرند به همین دلیل نیاز به توجه بیشتر دارند (1). معین‌الدین (1993) در بررسی خود تحت عنوان سیر اجمالی بر مدیریت مراتع کشور، عوامل افزایش جمعیت، کاهش سطح مراتع، تعداد زیاد دام، عدم رعایت تناسب بین تعداد دام و تولید، استفاده از بوته‌های مراتع به‌عنوان سوخت و استفاده از ماشین‌آلات مانند تراکتور برای مراتع را جزء مهم‌ترین عوامل تخریب دانسته است (2). با از بین رفتن زیستگاه، ناخواسته حیات‌وحش جانوری آن در معرض خطر قرار می‌گیرند، لذا لازم است برای حفظ ذخایر ژنتیکی و جانوری تدابیری اتخاذ گردد (3). یکی از مهم‌ترین تدابیر در حفظ حیات‌وحش هر منطقه وجود آب و غذای کافی برای حیات‌وحش است. دام‌های وحشی هر منطقه با محیط زندگی خود در طی سالیان دراز تطابق یافته‌اند، اما زمانی که انسان به همراه دام‌های خود وارد زیستگاه آن‌ها می‌شود، دام‌های اهلی را هم‌سفره حیات‌وحش می‌کند. در بسیاری از موارد مدیریت سوء باعث فشار چرایی بر حیات‌وحش می‌گردد، به‌طوری‌که پس از اتمام فصل چرا، علوفه باقی‌مانده قابل چرا مراتع بسیار کم می‌شود. در این حالت دام‌های اهلی توسط علوفه دستی تغذیه می‌شوند اما دام‌های وحشی که منبع تغذیه‌ای جز علوفه زیستگاه خود ندارند دچار مشکلات حاد می‌گردد و گاهی به مزارع پیرامون محل زندگی خود هجوم می‌برند (1). در بیشتر موارد آهو هنگام شب فعال است. آهوی ایرانی شب به مزارع کنار روستاها رفته و در آن مزارع چرا می‌کند و در هنگام روز از آن محل دور می‌شود (3). بنابراین در هر منطقه‌ای مدیریت باید به نوع حیات‌وحش توجه کند و ترجیح غذایی دام‌های اهلی و وحشی را برای تعیین ظرفیت بداند (4). نتایج بررسی کشورهایی که آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa) در آن پراکنش دارند نشان داد در کشورهای ترکیه (5،6)، سوریه (7)، عراق (8)، ایران (9،10)، آذربایجان (11)، پاکستان (12)، ازبکستان (13)، قزاقستان (14،15)، تاجیکستان (16)، قرقیزستان (17)، چین (18) و مغولستان (19) حضور دام‌های اهلی در زیستگاه‌ها آهوان به‌عنوان یک عامل مهم در تخریب آن مطرح هستند (20). در برخی موارد توسعه منابع آبی مورد استفاده حیات‌وحش در مناطق کویری و بیابانی منجر به هجوم دام‌های اهلی می‌شود که دارای پیامدهای منفی است که ازجمله این پیامدها می‌توان به تغییرات پوشش گیاهی حاشیه منابع آبی، تخریب خاک سطحی، ایجاد سطحی غیرطبیعی از فرسایش، چیرگی گیاهان غیر خوش‌خوراک و کاهش گیاهان خوش‌خوراک به دلیل چرای انتخابی اشاره کرد (21). علت اصلی تخریب خاک و پوشش گیاهی در مراتع دام است (22). از طرفی اسلامی و همکاران (1354) گزارش کرده‌اند که چون نشخوارکنندگان وحشی در بسیاری از مراتع کشور در تماس با نشخوارکنندگان اهلی هستند و در مراتع به‌صورت مشترک می‌چرند احتمال انتشار برخی از انگل‌ها وجود دارد (23). جمعیت آهوی ایرانی در غرب رشته‌کوه زاگرس در سه استان کرمانشاه، ایلام و خوزستان پراکنش دارند که بنا به گفته حیات غیب (2011) بعد از گذشت جنگ تحمیلی تنها استان کرمانشاه و در این استان نیز منطقه شکارممنوع قراویز موفق به احیاء جمعیت خود شده است (24). قیطوری و همکاران (1385) در تحقیقی با عنوان عوامل تخریب مراتع استان کرمانشاه تقریباً سی عامل فنی تخریب مراتع را در پنج گروه تقسیم کرده و درنهایت پس از تکمیل پرسش‌نامه بین کارشناسان به این نتیجه رسیدند که عواملی نظیر تبدیل کاربری منابع طبیعی، افزایش تعداد دام و چرای زودرس بیشترین تأثیر را در تخریب مراتع استان ایفا می‌کنند (25). Campos-Arceiz و همکاران (2004) در تحقیق خود رقابت غذایی بین دام و غزال مغولی (Procapra gutturosa) را در منطقه Omnogobi در جنوب مغولستان بررسی کردند. بر اساس نتایج آن‌ها، ترکیب گیاهی مورد استفاده غزال مغولی در مناطق گیاهان دولپه‌ای مشابه بوده است (6/64% برای غزال مغولی و 6/65% برای گوسفند و بز) که این شباهت در مورد الیاف چوبی موجود در گیاهان نیز وجود داشته است (9/35% برای غزال مغولی، 5/19% برای گوسفند و بز) درنتیجه همپوشانی غذایی بزرگی بین آهوی مغولی و دام وجود داشته است (26). Attum (2007) در بررسی خود تحت عنوان استفاده از چشم‌انداز به‌عنوان یکی از عوامل حفاظت از گونه‌های سم داردر عربستان، به این نتیجه رسید که آهوی کوهی (Gazella Gazella) به‌طور قابل‌توجهی در دره‌های وسیع که به جاده‌های بدون تردد وسایل نقلیه دسترسی داشته و از لحاظ مکانی با مناطق حضور دام همپوشانی دارند، یافت می‌شوند. استفاده از مناطق باز و دست ورزی شده توسط انسان، شکار به‌وسیله خودروها و رقابت غذایی با دام به‌عنوان عوامل تهدید این‌گونه معرفی شدند (27). Cunningham (2009) در بررسی خود تحت عنوان مشاهدات ترجیحات رژیم غذایی جنس نر گونه (Gazella subgutturosa marica) در نواحی مرکزی عربستان به این نتیجه رسید که بین این‌گونه و دام‌های موجود در منطقه (بز و شتر) رقابت غذایی وجود دارد (28). Wenxuan و همکاران (2012) در استپ‌های Xinjiang چین به بررسی هم‌پوشانی رژیم غذایی (Gazella subgutturosa) و دام در طول یک سال با استفاده از آنالیز microhistologica پرداختند و بر اساس نتایج آن‌ها دو تیره Chenopodiaceae و Poaceae غذاهای عمده آهوان بوده‌اند. بین دام و آهوان رقابت غذایی وجود داشت (29). در زمینه مطالعات داخلی نیز افتخاری و همکاران (1388) در بررسی خود به مقایسه گونه‌های مورد چرای دام و آهو در مراتع پشت کوه یزد پرداختند. بر اساس نتایج یافته‌های آن‌ها، هر دو دسته دام علاقه‌مند به چرا از جوانه‌های تازه روییده شده، برگ‌های تازه و به‌طورکلی قسمت‌های غیر خشبی بودند که در قسمت‌های خارجی گیاه قرار دارند(1). در مطالعه باقری راد و همکاران (2012) تأثیر چرای دام و آهو بر ویژگی‌های جوامع گیاهی مراتع پارک ملی گلستان بررسی شد که از طریق پاسخ متغیرهای گیاهی (تولید علوفه و ترکیب پوشش گیاهی) در 231 پلات یک مترمربعی انجام گرفت. نتایج نشان داد که آهوان در مناطقی با تولیدات بالا (200 کیلوگرم بر هکتار) و در صد پوشش انبوه (30 درصد) به چرا می‌پردازند و دام‌ها نیز در مناطقی با تولیدات 80 کیلوگرم بر هکتار و پوشش 13درصد به چرا می‌کنند (30). پیرامون مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه آهو نیز می‌توان به بررسی رمضان زاده و همکاران (1391) در پارک ملی سالوک اشاره کرد. بر اساس نتایج وی زیستگاه مطلوب در ارتفاع کمتر از 1390 متر و شیب‌های کمتر از 23%، عمدتاً مناطق دشتی و دور از جاده‌ها قابل توصیف است (31). قراویز به ‌عنوان منطقه شکارممنوع برخی از محدودیت‌های سایر مناطق چهارگانه را ندارد. از این‌رو با پاره‌ای از مشکلات روبه‌رو است که از مهم‌ترین آن‌ها ورود دام‌های عشایر و روستاییان پیرامون منطقه است. این نخستین تحقیق درخصوص بررسی رابطه بین دام و حیات‌وحش با روش بررسی مطلوبیت زیستگاه در کشور، محسوب می شود.

مواد و روش‌ها

منطقه مورد مطالعه

منطقه  شکار ممنوع قراویز بین شهرستان های سرپل ذهاب و قصر شیرین قرار گرفته است. موقعیت جغرافیایی آن "۵۵.۰۲'45°45 طول شرقی و "۳۹.۲۱'۳۰°34عرض شمالی با ارتفاع متوسط 430 متر و بیشترین ارتفاع 816 متر از سطح دریای آزاد در قسمت شمال دارای رودخانه دایمی قوره تو بوده و به صورت تپه ماهورهای اطراف یک دشت دیده می‌شود. وسعت منطقه 3600 هکتار تخمین زده می شود (شکل 1). آهوان منطقه تیراندازی و شکارممنوع قراویز دارای پراکنشی فراتر از مرزهای منطقه هستند. لذا به ‌منظور پوشش کامل گستره پراکنش آهوان، مرز محدوده مطالعاتی در این بررسی برابر حد نهایی پراکنش آهوان در نظر گرفته شد. مرز مطالعاتی جدید دارای موقعیت"39.39'47°45 طول شرقی و "۳5.60'۳1°34 عرض شمالی با مساحتی معادل 97/39879 هکتار با حداکثر ارتفاع 1482 و حداقل ارتفاع 355 متر از سطح دریای آزاد در حوضه های آبخیز جگیران و الوند با بارش متوسط 500-400 میلی متر و متوسط دمای 20-5/17 درجه سانتی گراد واقع در اقلیم نیمه خشک معتدل می‌باشد که از شمال به ارتفاعات بمو در بخش ازگله از غرب به کشور عراق، از جنوب به ارتفاعات بازی دراز و از شرق نیز به کوه نوح محدود می شود(20). گونه‌های گیاهی منطقه عمدتاً از خانواده گرامینه و گیاهان خانواده نخود یا نو اسفناجیان ازجمله یولاف، جو وحشی، گل مینا، گل گندم، فرفیون، درمنه، نی جگن و بید می‌باشند (20).


 


شکل 1- موقعیت منطقه تیراندازی و شکارممنوع قراویز در ایران و استان کرمانشاه

Figure 1- Location of Qaraviz no hunting area in the Iran and the Kermanshah province

روش کار

 

به‌منظور مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) و دام‌های موجود در منطقه (گوسفند و بز) از روش تجزیه‌وتحلیل عامل‌های آشیان اکولوژیک (ENFA) در نرم‌افزار Biomapper استفاده شد. نقاط حضور آهو و دام در طول این بررسی در دو فصل پاییز و زمستان سال 1392 ثبت شدند.

نقاط حضور آهو و دام‌های اهلی (گوسفند و بز)

به‌منظور ثبت نقاط حضور آهوان، ابتدا تعداد 36 ترانسکت با عرض 5/2 متر درمجموع به طول 170 کیلومتر در منطقه مستقر و هرماه نیز پیمایش شدند. علاوه بر مشاهده مستقیم، نمایه‌های گونه مانند سرگین و محل استراحت نیز به ‌وسیله سیستم مختصات یاب جهانی[7] ثبت گردیدند. شباهت گروه‌های سرگین آهوان در منطقه به سرگین دام به‌واسطه تفاوت‌های ظاهری به کمک محیط‌بانان قابل‌تشخیص بود. به ترتیب تعداد 94 و 53 نقطه حضور برای فصول پاییز و زمستان در مشاهدات میدانی ثبت شدند.

ثبت نقاط حضور دام از طریق مشاهدات مستقیم، مناطق اسکان عشایر و بررسی سرگین انجام گرفت. با توجه به وسعت مرز در نظر گرفته‌شده نقاط حضور دام در خارج از محدوده پراکنش آهوان فراوان بود و در مناطقی که آهوان در حالت طبیعی پراکنش نداشتند نقاط حضور دام ثبت شد که اکثر این مناطق در محدوده شمال شرقی و جنوبی مرز جدید قرار داشت. به ترتیب تعداد 100 و 116 نقطه حضور برای فصول پاییز و زمستان برای گوسفند و بز اهلی ثبت گردید.

متغیرهای مورد استفاده در مدل

به‌منظور مدل‌سازی زیستگاه آهو از نقاط حضور گونه به‌عنوان متغیر وابسته و 14 متغیر محیط به‌عنوان متغیرهای تأثیرگذار استفاده شد. متغیرهای مورداستفاده در تحلیل با توجه به ویژگی‌های بوم‌شناختی آهوان و شناسایی متغیرهای تأثیرگذار بر روی این‌گونه در مطالعات میدانی و پژوهش‌های انجام‌گرفته در زمینه مطالعات زیستگاهی این‌گونه (1،3،10،29،30،31) انتخاب گردیدند که شامل شیب، جهت، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، تیپ پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، فاصله از جاده، فاصله از مناطق توسعه انسانی، فاصله از روستا، فاصله از پاسگاه‌های مرزی، فاصله از نقاط حضور دام، فاصله از چشمه و آبشخور، فاصله از آبراهه و فاصله از روستا بودند.

به‌منظور مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه دام نیز از متغیر نقاط حضور دام‌های عشایر و روستاییان به‌عنوان متغیر وابسته و از متغیرهای شیب، جهت، ارتفاع، تراکم پوشش گیاهی، تیپ پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، فاصله از چشمه و آبشخور و فاصله از نقاط حضور آهو به‌عنوان متغیر مستقل استفاده شد. با توجه به اهلی بودن دام و نیز حضور چوپان به همراه گله در زمان چرا به تبع برخی عوامل محیطی بدون تأثیر برشمرده می‌شوند. لذا در انتخاب متغیرهای تأثیرگذار بر روی زیستگاه دام از برخی متغیرها صرف‌نظر شد.

آماده‌سازی و اجرای تحلیل (ENFA) و منطق بولین

لایه‌های اطلاعاتی تمام متغیرها پس از رقومی سازی در نرم‌افزار Arc GIS10.2 به نقشه رستری تبدیل شدند. ابتدا همبستگی

 

داده‌ها از طریق ماتریس همبستگی[8] موردبررسی قرار گرفت و چون همبستگی بالای 8/0 در هیچ‌کدام از ماتریس داده‌ها بین متغیرها مشاهده نشد، لذا متغیری از تحلیل حذف نگردید. سپس لایه‌ها از طریق آزمون Boc-cox نرمال گردیدند. درنهایت لایه‌های آماده‌شده در تحلیل ENFA مورداستفاده قرار گرفتند. به‌منظور مشخص شدن میزان همبستگی بین نقشه‌های مطلوبیت زیستگاه از ضریب همبستگی پیرسون در سطح معناداری 05/0 در نرم‌افزار Statistica8.0 استفاده شد. مساحت زیستگاه‌های مشترک بین دو گونه قبل و بعد از اعمال حد آستانه مطلوبیت بررسی گردید. عملیات منطقی در تابع روی‌هم گذری بر پایه جبر بولین هستند و معمولاً برای تفکیک مناطقی که دارای مجموعه‌ای از شرایط و ویژگی‌های موردنظر می‌باشند کاربرد دارند (32). درنهایت به‌منظور بررسی سطح مشترک و مستخلف زیستگاه‌ها ابتدا نقشه‌های مطلوبیت با توجه به حد آستانه به نقشه بولین تبدیل شد. سپس از طریق روی‌هم گذاری از نوع منطقی با استفاده از دستورات AND و XOR در نرم‌افزار IDRISI 3.2 محدوده مشترک و مستخلف  زیستگاه‌ها مشخص گردید.


یافته‌ها

عدد حاشیه گرایی نشان‌دهنده فاصله میانگین مجموعه عوامل محیطی از میانگین عوامل محیطی در نقاط حضور جاندار است. در واقع این عدد هر چه از یک بیشتر باشد نشان‌دهنده تمایل گونه به زیستن در زیستگاه‌های خاص است. عدد تخصص گرایی[9] از یک تا بی‌نهایت متغیر است بنابراین از عامل دیگر به نام تحمل‌پذیری برای تفسیر داده‌ها استفاده می‌شود (33). تحمل‌پذیری عاملی است که ترجیح گونه را نسبت به متغیرهای محیطی بررسی می‌کند و دارای دامنه‌ای بین صفر تا یک است و تحمل گرایی در این مطالعه بیانگر آن است که گونه تمایل به زیستن در دامنه متوسطی از شرایط را دارد. مقدار کل شاخص‌های حاشیه گرایی، تخصص گرایی و تحمل‌پذیری آهوی ایرانی و دام‌های اهلی در منطقه شکارممنوع قراویز محاسبه گردید (جدول 1).


جدول1- مقادیر شاخص‌های حاشیه گرایی، تخصص گرایی و تحمل‌پذیری دام و آهوی ایرانی در فصول پاییز و زمستان

Table 1- Indices of marginalization, specialization and tolerance of livestock and Gazella subgutturosa subgutturosa in autumn and winter seasons


فصل مورد بررسی

حاشیه گرایی

تخصص گرایی

تحمل پذیری

 

آهوی ایرانی

پاییز

054/1

66/1

602/0

زمستان

480/1

994/2

334/0

 

دام اهلی (گوسفند و بز)

پاییز

927/0

824/1

548/0

زمستان

836/0

774/1

564/0

 

 

نتایج حاصل از ماتریس امتیازات برای 3 عامل اول و تأثیرگذار بر روی مطلوبیت زیستگاه آهو در فصول پاییز و زمستان به ترتیب در جدول (2) ذکرشده است. ستون اول در ماتریس امتیازی متغیرهای مستقل فصول پاییز و زمستان بیانگر 100% حاشیه گرایی و به ترتیب 25% و 46% تخصص گرایی می‌باشند.

 

 

جدول2-  ماتریس امتیازات فصل پاییز و زمستان آهوی ایرانی در منطقه شکارممنوع قراویز

Table 2- Score Matrix of autumn and winter seasons of Gazella subgutturosa subgutturosa in the Qaraviz no hunting area

زمستان

پاییز

S3

S2

Marginality(%46)

S3

S2

Marginality(%46)

ردیف

46/0

09/0

02/0

18/0

06/0-

03/0

آبراهه

28/0-

40/0-

52/0

13/0-

34/0

29/0-

عشایر

14/0-

53/0-

04/0

02/0

02/0-

41/0-

دام

24/0-

01/0

13/0-

33/0-

20/0-

05/0

جاده

1/0

2/0-

55/0-

03/0

33/0-

26/0-

پاسگاه مرزی

50/0

11/0

60/0

66/0

05/0

18/0

رودخانه

22/0-

12/0

07/0-

03/0

05/0-

07/0

روستا

24/0

52/0-

04/0

24/0

002/0

6/0-

چشمه

13/0

31/0-

07/0-

11/0

02/0-

35/0-

توسعه انسانی

20/0

11/0

05/0

20/0

19/0-

29/0

تیپ پوشش

01/0

02/0-

07/0

09/0-

02/0

21/0-

جهت

62/0-

08/0

10/0-

45/0-

81/0

08/0

ارتفاع

06/0

04/0

03/0

03/0

09/0-

04/0

تراکم پوشش گیاهی

005/0

13/0

009/0-

24/0

08/0-

05/0

شیب

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جداول(3) ماتریس امتیازات مطلوبیت زیستگاه دام را برای فصول پاییز و زمستان نشان می‌دهد. ستون اول در ماتریس امتیازی متغیرهای مستقل فصول پاییز و زمستان بیانگر 100% حاشیه گرایی و به ترتیب 29% و 37% تخصص گرایی می‌باشند.

 

جدول3- ماتریس امتیازات فصل پاییز و زمستان دام در منطقه شکارممنوع قراویز

Table 3- Score Matrix of autumn and winter seasons of livestock in the Qaraviz no hunting area

زمستان

پاییز

S3

S2

Marginality(%37)

S3

S2

Marginality(%29)

ردیف

00/0

72/0-

07/0

13/0-

10/0

68/0-

فاصله از آهو

09/0-

01/0

06/0-

15/0

04/0

07/0-

فاصله از جاده

16/0

15/0

19/0

16/0

22/0

17/0

فاصله از رودخانه

01/0

65/0-

04/0

21/0

03/0

68/0-

فاصله از چشمه

82/0

03/0-

06/0-

71/0

07/0-

02/0-

تیپ پوشش گیاهی

07/0

12/0-

06/0-

1/0

009/0

12/0-

جهت

46/0-

05/0-

93/0-

46/0-

86/0-

10/0-

ارتفاع

01/0-

09/0

06/0-

07/0

11/0

05/0-

تراکم پوشش گیاهی

23/0-

005/0-

23/0

38/0-

41/0

05/0-

شیب

 

 

به‌منظور نقشه سازی مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی و دام‌های موجود در منطقه شکارممنوع قراویز از چهار الگوریتم موجود در نرم‌افزار استفاده شد. سپس با استفاده از مقادیر حاصل از شاخص بویس در هر دو فصل و برای هر دو گونه از الگوریتم هارمونیک بهره برداری گردید (جدول 4).

 

 

جدول4-  شاخص بویس  در مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه

Table 4 - Boyce index values in habitat suitability modeling

فصل مورد بررسی

Algorithm

Boyce Index ± SD

AUC

 

مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی

 

پاییز

هارمونیک

14/0 ± 86/0

83/0

زمستان

هارمونیک

22/0 ± 77/0

86/0

 

مطلوبیت زیستگاه دام اهلی

 

پاییز

هارمونیک

42/0 ± 53/0

73/0

زمستان

هارمونیک

32/0 ± 61/0

77/0

 

 

درنهایت نقشه‌های مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی و دام اهلی بر اساس اطلاعات حاصل از عصای شکسته مک آرتور در نرم‌افزار Biomapper در دو فصل پاییز و زمستان محاسبه گردید (به ترتیب اشکال 2 و 3).

 

 

 


شکل2- مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی در دو فصل پاییز(چپ) و زمستان(راست) در منطقه شکارممنوع قراویز

Figure 2- Habitat suitability of Gazella subgutturosa subgutturosa in autumn (lift)and winter (right)

 

 

شکل3- مطلوبیت زیستگاه دام در فصول پاییز(چپ) و زمستان(راست) در منطقه شکارممنوع قراویز

Figure 3 - Habitat suitability of livestock in autumn (lift)and winter (right)

 

 

ضریب همبستگی پیرسون بین نقشه‌های مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی و دام‌های منطقه در دو فصل پاییز و زمستان برابر ۸/۰ و 65/0 بود که نشان‌دهنده هم‌بستگی مثبت بین زیستگاه‌های مذکور است (P-value<0/05). پس از به دست آمدن نقشه مطلوبیت زیستگاه و بدون اعمال حد آستانه شاخص بویس مشخص گردید مساحتی بالغ ‌بر ۱۱/۲۸۱۶۴ هکتار در فصل پاییز و مساحتی معادل ۲۵/۱۸۰۲۷ هکتار در فصل زمستان جزء زیستگاه مطلوب دام بوده است که در هر دو فصل 100 درصد زیستگاه‌های مطلوب آهو را شامل می‌شدند (شکل4).


 


 


شکل4- انطباق زیستگاه مشترک پاییزه(چپ) و زمستانه(راست) دام و آهوی ایرانی در منطقه قراویز بدون اعمال حد آستانه

Figure 4- Adaptation of The common habitat suitability of Gazella subgutturosa subgutturosa and livestock in the autumn (left) and winter (right) in the Qaraviz no hunting area without applying the threshold

 

 

به‌منظور تهیه نقشه بولین (صفر و یک) از مطلوبیت زیستگاه از حد آستانه موجود در شاخص بویس در نرم‌افزار Biomapper استفاده گردید که این مقادیر برای آهوی ایرانی در دو فصل پاییز و زمستان به ترتیب برابر 17 و 15 و برای دام نیز به ترتیب برابر 20 و 22 بوده است. نتایج حاصل از انطباق محدوده مطلوب زیستگاه با استفاده از منطق AND بیانگر وجود زیستگاه مطلوب بین دو گونه بالغ بر 71/8795 هکتار در فصل پاییز و مساحتی معادل 10/2762 هکتار در فصل زمستان بود (شکل 5).


 


شکل 5- محدوده اشتراک زیستگاه مطلوب دام و آهو بر اساس منطق AND در فصل پاییز(چپ) و زمستان(راست)

Figure 5- Habitat sharing range of livestock and Gazella subgutturosa subgutturosa based on AND logic in the autumn (left) and winter (right)

 

 

نتایج حاصل از اعمال منطق XOR بر روی نقشه‌های مطلوبیت زیستگاه دام و آهوی ایرانی بیانگر احاطه کامل زیستگاه آهوان
قراویز توسط دام‌های اهلی منطقه است (شکل 6).

 

 

 

 

شکل6-  محدوده اختلاف زیستگاه مطلوب دام و آهو بر اساس منطق XOR در فصل پاییز(چپ) و زمستان(راست)

Figure 6- Habitat difference range of livestock and Gazella subgutturosa subgutturosa based on XOR logic in the autumn (left) and winter (right)

 


اعتبار سنجی مدل با استفاده از رویکرد آماری ROC

به‌منظور اعتبار سنجی مدل‌های مطلوبیت زیستگاه از رویکرد آماری ROC در نرم‌افزار ادریسی استفاده شد. مقادیر AUC بین 7/0 تا 8/0 بیانگر یک مدل خوب، بین 8/0 تا 9/0 مدل عالی و AUC بیشتر از 9/0 بیانگر پیش‌بینی بسیار عالی مدل است (34). مقادیر AUC آن برای مدل مطلوبیت زیستگاه آهو به ترتیب در فصول پاییز و زمستان برابر 83/0 و 86/0 و برای مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه دام در فصول پاییز و زمستان برابر 73/0 و 77/0 بود.

 

بحث و نتیجه‌گیری

بر اساس نتایج، زیستگاه مطلوب آهوان در فصل پاییز به‌طور میانگین در فاصله 328 متری از آبراهه، فاصله 5769 متری از عشایر، فاصله 1101 متری از دام، فاصله 2090 متری از جاده، فاصله 5536 متری از پاسگاه‌های مرزی، فاصله 2326 متری از رودخانه، فاصله 1669 متری از روستا، فاصله 1775‌ متری از چشمه و آبشخور، فاصله 3458 متری از مراکز توسعه انسانی، ارتفاع 591 متری و شیب 16/13 درصد و در فصل زمستان در فاصله 390 متری از آبراهه، فاصله 3000 متری از عشایر، فاصله 485 متری از دام، فاصله 1680 متری از جاده، فاصله 4189

 

متری از پاسگاه‌های مرزی، فاصله 2173 متری از رودخانه، فاصله 1900 متری از روستا، فاصله 1288 متری از چشمه، فاصله 2448 متری از مراکز توسعه انسانی، ارتفاع 588 متری و شیب 66/13 درصد قابل تعریف است. در هر دو فصل نیز آهوان به تراکم کم پوشش گیاهی، جهت جنوبی و تیپ پوشش گیاهی Poa bulbosa-Annual grasses گرایش داشتند. زیستگاه مطلوب دام در منطقه به‌طور متوسط در فصل پاییز در فاصله 728 متری از نقاط حضور آهوان، 1496 متری از جاده، 1014 متری رودخانه، 1773 متری چشمه و آبشخور، تیپ پوشش گیاهی Astragalus spp.–Amygdalus scoparia – Salsola rigida، جهت جنوبی، ارتفاع 548 متری، تراکم کم پوشش گیاهی و شیب 10 درصد قابل ‌تعریف است. زیستگاه مطلوب گونه در فصل زمستان در فاصله 1679 متری از آهوان، 1841 متری از جاده، 2144 متری از رودخانه، 2147 متری از چشمه و آبشخور، تیپ پوشش گیاهی Poa bulbosa-Annual grasses، جهت جنوبی، ارتفاع 563 متری، تراکم کم پوشش گیاهی و شیب 11 درصد قابل توصیف می‌باشد. پس از فصل برداشت باقی‌مانده محصولات کشاورزی زمین‌های اطراف منطقه جهت تألیف دام‌های روستاییان استفاده می‌شود که آهوان نیز جزء استفاده‌کنندگان این محصولات برشمرده می‌شوند. در بررسی‌های میدانی سرگین، آهوان در این مزارع به‌خوبی به کمک محیط‌بانان قابل‌تشخیص بودند که نشان از استفاده‌شان از این اراضی و محصولات باقی‌مانده در آن داشت. با توجه به گرمسیری بودن منطقه، معمولاً کشاورزی در این منطقه به نسبت دیگر مناطق استان سریع‌تر انجام می‌گیرد و در فصل زمستان فعالیت‌های کشاورزی منطقه آغاز می‌شود. از طرفی هم‌زمان با آغاز فعالیت‌های کشاورزی، روستاییان دام‌های خود را جهت تألیف به زمین‌های کشاورزی پیرامون منطقه نبرده و معمولاً تألیف دام در تپه‌ماهورها و مراتع قراویز انجام می‌شود که خود منجر به وارد آمدن فشار به مراتع منطقه می‌شود. مهم‌ترین پارامترهای تأثیرگذار بر مطلوبیت زیستگاه پاییز آهوی ایرانی در منطقه، کاهش فاصله از چشمه، کاهش فاصله از دام و کاهش فاصله از مراکز توسعه انسانی می‌باشند که در کل بیانگر تمایل آهوان برای حضور در مزارع پیرامون منطقه است. ماتریس امتیازات مطلوبیت زیستگاه دام در فصل پاییز بیانگر اهمیت کاهش فاصله از آبشخور و کاهش فاصله از نقاط حضور آهوان است که نشان‌دهنده استفاده این دو از زیستگاه‌های مشترک می‌باشد. بررسی ماتریس امتیازات در فصل زمستان بیانگر تمایل دام به کاهش ارتفاع نقاط حضور در منطقه و افزایش شیب است که نتایج، فشار وارده از سوی روستاییان و عشایر در جهت تألیف دام در مناطقی با ارتفاع بالا را نشان می‌دهد. از طرفی در این فصل هر دو دسته یعنی آهوان و دام‌های اهلی به یک تیپ پوشش گیاهی گرایش داشتند. در بررسی افتخاری و همکاران (1388) در مراتع استپی پشت کوه یزد نتایج بیانگر گزینش هر دو دسته دام و آهوان به گونه‌هایی مانند Artemisia sieberi، Scariola orientalis، Bromus tectorumوStipa barbataبود (1).در بررسی باقری راد و همکاران (2012) در پارک ملی گلستان مشخص شد که آهوان در زیستگاه‌های با حجم بالای زی‌توده و تاج پوشش نسبت به دام‌های اهلی زندگی می‌کنند و در زمان حضور دام در منطقه برخی گیاهان غیر خوش‌خوراک در اثر چرای آن‌ها غالب شده‌اند که نشان‌دهنده سیر قهقرایی بوده است (30). در بررسی Wenxuan و همکاران (2012) در استپ‌های Xinjiang چین مشخص شد که در فصل زمستان بین دام‌های اهلی و آهوان رقابت بالایی شکل می‌گیرد و میزان همپوشانی رژیم غذایی آن‌ها به مقدار 77/0 است. درنهایت به‌منظور کاهش رقابت ناشی از چرای یکسان پیشنهاد کاهش تعداد دام در منطقه داده شد (29). بررسی نتایج حاصل از تجزیه ‌و تحلیل آشیان اکولوژیک دو گونه در منطقه نشان داد که عدد حاشیه گرایی برای آهوان در هر دو فصل مورد بررسی بیشتر از یک بوده که نشان‌دهنده تمایل گونه برای زیستن در شرایط خاص است، درحالی‌که مقدار شاخص حاشیه گرایی دام در دو فصل کمتر از یک می‌باشد. بررسی عدد حاشیه گرایی در مطلوبیت زیستگاه دام موجود نشان‌دهنده حاشیه گرایی کمتر در فصل زمستان برای دام‌ها است. به ‌عبارتی ‌دیگر از فصل پاییز به زمستان حاشیه گرایی کاهش پیداکرده و تحمل‌پذیری افزایش می‌یابد از طرفی روی‌هم گذری نقشه‌ها بر اساس منطق XOR بیانگر وجود اختلاف فراوان بین مساحت زیستگاه مطلوب دام و آهو در منطقه شکارممنوع قراویز است. در فصل پاییز محدوده‌ای معادل 21/5374 هکتار از زیستگاه مطلوب دام، زیستگاه مطلوب آهوان را در برگرفته است این مساحت در فصل زمستان برابر 22/7043 هکتار است که خود به‌وضوح بیانگر اشغال محدوده وسیع‌تری از زیستگاه مطلوب آهوان توسط دام‌های اهلی و نیز توجیه‌کننده رقابت و درنتیجه مهاجرت‌های موقت آهوان به کشور عراق از طریق مرزهای غربی منطقه به‌خصوص در فصل زمستان است (20). به‌عنوان یک نتیجه می‌توان گفت که آشیان اکولوژیک آهوان از فصل پاییز به ‌واسطه افزایش فشار چرایی دام رو به باریکی گذاشته است و رقابت زیستگاهی و به‌تبع آن رقابت غذایی بین آهوان و دام‌های منطقه وجود دارد. نتایج حاصل از این بررسی با یافته‌های افتخاری و همکاران (1388) در مراتع پشت کوه یزد، Campos-Arceiz و همکاران (2004) در منطقه Omnogobi در جنوب مغولستان (26)، Attum (2007) در عربستان (26) Cunningham (2009) در نواحی مرکزی عربستان (28) و Wenxuan و همکاران (2012) در استپ‌های Xinjiang چین (29) هم‌خوانی دارد. در بررسی رمضان زاده و همکاران (1391) در پارک ملی سالوک در هر دو فصل پاییز و بهار میزان حاشیه گرایی آهوان به نسبت آهوان قراویز کمتر (به ترتیب 8/0 و 76/0) و میزان تحمل‌پذیری گونه نیز در فصل پاییز مشابه یافته‌های این تحقیق بوده است (165/0)، ولی در بهار مقادیر این شاخص 401/0 برآورد شده است (31). نتایج حاصل از این تحقیق می‌تواند به‌خوبی شرایط نامساعد حضور دام‌های روستاییان و عشایر را در منطقه تبیین کند. در بررسی که توسط قیطوری و همکاران (1385) بر روی عوامل تخریب مراتع استان کرمانشاه انجام‌گرفته بود، عوامل مؤثر در تخریب مراتع استان را تبدیل کاربری اراضی، افزایش تعداد دام و چرای زودرس عنوان کرده‌اند (25) که نتایج حاصل از این تحقیق در منطقه قراویز با یافته‌های آن‌ها همخوانی دارد.

منابع

1-   افتخاری. علیرضا، فرحپور. مهدی، ارزانی. حسین و عبدالهی. جلال، 1388، بررسی و مقایسه گونه‌های مورد چرای دام‌های اهلی (گوسفند و بز) و وحشی (آهو) در مراتع استپی منطقه پشت کوه یزد، مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال سیزدهم، شماره چهل هفتم. صص 379-367.

2-      Moineddin, H. 1993. Over view on rangelands management (range management projects), Journal of forest and rangeland, 17: 39-50.

3-   احمدی. فاطمه، 1388، بررسی خصوصیات مرفولوژیکی و تولید مثلی آهوی ایرانی در حصار، گزارش طرح تحقیقاتی، مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان اصفهان

4-      باغستانی. ناصر، 1380، جزوه درسی مقطع کارشناسی ارشد مرتعداری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد میبد.

5-      Çobanoğlu, A.E., 2010. Identification of Demographic Structure and Population Viability Analysis of Gazella subgutturosa in Şanlıurfa. Ms Thesis, Middle East Technical University, Ankara, Turkey.

6-      Turan N., 1977. Ceylan (Gazella subgutturosa) Neslinin Korunması ve Geliştirilmesine Dair Rapor. Ministry of Forestry, Ankara.

7-      Kingswood, S.C., Cowan, P.J., and Clayton, D.A., 2001. Kuwait, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 84 - 87.

8-      Al-Robaae, K., and Kingswood, S.C., 2001. Iraq, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 88 - 92.

9-      Hemami, M.R., and Groves, C.P. 2001. Iran, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 114-118.

10-  Nowzari, H., Behrouzi Rad, B., Hemami, M.R., 2007. Habitat use by Persian gazelle (Gazella subgutturosa subgutturosa) in Bamoo National park during autumn and winter, Acta Zoologica Mexicana, 23, pp. 109–121.

11-  Burmester, A.C., 2005. Socio-Economic Situation and Land Use Conflicts in Shirvan National Park Region, Azerbaijan, 167 pages.

12-  Sheikh, K.M., and Molur, S., 2004. (Eds.) Status and Red List of Pakistan’s Mammals Based on the Conservation Assessment and Management Plan, IUCN, Pakistan, 312 pages.

13-  Marmazinskaya, N.V., and Mardanov, B.K., 2001. Uzbekistan. In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 141-145.

14-  Bekenov, A.B., Blank, D.A., Grachev Y.A., and Plakhov, K.N., 2001. Kazakhstan, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge. pp, 134 – 140.

15-  Czudek, R., 2006. Wildlife issues and development prospects in West and Central Asia, Thematic study for the Forestry Outlook Study for Africa. The wildlife management working papers of Food and Agriculture Organization. 65 pages.

16-  Abdusalyamov, I.A., 2001. Tajikistan, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge. pp, 148 - 149.

17-  17-Toktosunov, A.T., and Mallon D.P., 2001. Kyrgyzstan, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 146 - 147.

18-  Jiang, Z., and Sung W., 2001. China, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 168 - 177.

19-  Lhagvasuren, B., Dulamtseren, S., and Amgalan, L., 2001. Mongolia, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 159 - 168.

20- کرمی. پیمان،1393، مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) در منطقه شکار ممنوع قراویز با استفاده از روش تجزیه و تحلیل آشیان اکولوژیک (ENFA)»، پایان نامه کارشناسی ارشد محیط زیست. دانشگاه هرمزگان، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی،121 صفحه.

21-  James, C. D., J. Landsberg, and S. R. Morton. 1999. Provision of watering points in the Australian arid zone: a review of effects on biota. Journal of Arid Environments 41:87-121.

22-  Keya, G.A. 1998. Herbaceous layer production and utilization by herbivores under different

23-  Ecological coaditions in an arid savanna of Kenya. Agric. Ecosyst. Environ. 69, 55-67

24- اسلامی. علی، نیک بین. سیمین و رهبری. ص،1335، کرم های ریوی گوسفند وحشی (Ovis ammon orientalis) و آهو (Gazella subgutturosa) در ایران، نامه دانشکده دام پزشکی، شماره 35 ،صص 15-11.

25-  Hayatgheib, D., Karami, M., Farahmand, H. Mehrabani-yeganeh, H Farhadinia, M.S.2011. Morphological study and comparison of western and eastern goitered gazelle (Gazellasubgutturosa: Gueldenstaedt, 1780) Populations in Iran. Int. J. Environ. Res., 5(1):225-232, Winter 2011 ISSN: 1735-6865.115.

26- قیطوری. محمد، انصاری. ناصر، سندگل. عباسعلی و حشمتی. مسیب، 1385، عوامل موثر در تخریب مراتع استان کرمانشاه، فصلنامه علمی – پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد 13، شماره 4، صص 323-314.

27-  Campos-Arceiz, A., Takatsukı, S., and Lhagvasuren, B., 2004. Food overlap between Mongolian gazelles and livestock in Omnogobi, southern Mongolia. Ecological Research, 19, pp. 455–460.

28-  27-Attum, O., 2007. Can landscape use be among the factors that potentially make some ungulates species more difficult to conserve? Journal of Arid Environments, 69, pp. 410–419.

29-  Cunningham, P.L., 2009. Observations of the seasonal dietary preference of Gazella subgutturosa marica Thomas, 1897(Cetartiodactyla: Bovidae) along foraging trails of central Saudi Arabia. Journal of Theratened Taxa, 1(9), pp. 445-449.

30-  Wenxuan, XU., Canjun, XIA., Jie,LIN., Weikang, YANG., David A, BLANK., Jianfang, QIAO1 and Wei,LIU.2012. Diet of Gazella subgutturosa (Güldenstaedt, 1780) and food overlap with domestic sheep in Xinjiang, China. Folia Zool. 61 (1): 54–60.

31-  Bagherirad, E., Amirkhani, M., Mesdaghi, M and Norhayati, A.2012. A Comparative Study of the Effects of Gazelle and Livestock Grazing on the Plant Community Characteristics on the Steppe Habitat of Golestan National Park, Iran,International Researcher Volume No.1 Issue No. 1

32- رمضانی زاده. سپیده، منصوری. جمشید، دهدار درگاهی. محمد و شمس اسفند آباد. بهمن،1391، ارزیابی زیستگاه آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) در پارک ملی سالوک با استفاده از روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی (ENFA) ، اولین کنفرانس ملی راهکار های دستیابی به توسعه پایدار در بخش‌های کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست، 8 صفحه.

33- مخدوم. مجید، درویش صفت. علی اصغر، جعفر زاده. هورفر و مخدوم. عبدالرضا،1390، ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم،303 صفحه.

34- ملکی نجف آبادی. سعیده، همامی. محمورضا، ماهینی. عبدالرسول و راهداری. وحید، 1389، استفاده از سامانه­های اطلاعات جغرافیایی جهت مدیریت زیستگاه حیات وحش: مطالعه موردی قوچ و میش اصفهانی (Ovis orientalis isfahanica) در پناهگاه حیات وحش موته، نشریه محیط زیست طبیعی، مجله منابع طبیعی ایران، دوره 63، شمار 3، صص 279 تا 290.

35-   Giovanelli, J.G.R.; De Siqueira, M.F.; Haddad, C.F.B.; Alexandrino, J.2010. Modeling a spatially restricted distribution in the Neotropics: how the size of calibration area affects the performance of five presence-only methods, Ecological Modelling. 221, 215–224.



1*-  (مسوول مکاتبات): کارشناسی ارشد گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، همدان، ایران.

2- استادیار گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران.

[3]- استاد گروه زیست شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

1-MSc, Department of Environmental Sciences, Faculty of Natural Resources and the Environment Sciences, Malayer University, Malayer, Hamedan, Iran.* (Corresponding Author)

2- Assistant Professor, Department of Range and Watershed, Faculty of Agriculture and Natural Resources, University of Hormozgan, Bandar Abbas, Iran.

3- Professor, Department of Biology, Faculty of Sciences, Razi University, Kermanshah, Iran.

1-Global Positioning System

1- Correlation matrix

2- Specialization Factor

1-   افتخاری. علیرضا، فرحپور. مهدی، ارزانی. حسین و عبدالهی. جلال، 1388، بررسی و مقایسه گونه‌های مورد چرای دام‌های اهلی (گوسفند و بز) و وحشی (آهو) در مراتع استپی منطقه پشت کوه یزد، مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال سیزدهم، شماره چهل هفتم. صص 379-367.

2-      Moineddin, H. 1993. Over view on rangelands management (range management projects), Journal of forest and rangeland, 17: 39-50.

3-   احمدی. فاطمه، 1388، بررسی خصوصیات مرفولوژیکی و تولید مثلی آهوی ایرانی در حصار، گزارش طرح تحقیقاتی، مرکز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام استان اصفهان

4-      باغستانی. ناصر، 1380، جزوه درسی مقطع کارشناسی ارشد مرتعداری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد میبد.

5-      Çobanoğlu, A.E., 2010. Identification of Demographic Structure and Population Viability Analysis of Gazella subgutturosa in Şanlıurfa. Ms Thesis, Middle East Technical University, Ankara, Turkey.

6-      Turan N., 1977. Ceylan (Gazella subgutturosa) Neslinin Korunması ve Geliştirilmesine Dair Rapor. Ministry of Forestry, Ankara.

7-      Kingswood, S.C., Cowan, P.J., and Clayton, D.A., 2001. Kuwait, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 84 - 87.

8-      Al-Robaae, K., and Kingswood, S.C., 2001. Iraq, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 88 - 92.

9-      Hemami, M.R., and Groves, C.P. 2001. Iran, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 114-118.

10-  Nowzari, H., Behrouzi Rad, B., Hemami, M.R., 2007. Habitat use by Persian gazelle (Gazella subgutturosa subgutturosa) in Bamoo National park during autumn and winter, Acta Zoologica Mexicana, 23, pp. 109–121.

11-  Burmester, A.C., 2005. Socio-Economic Situation and Land Use Conflicts in Shirvan National Park Region, Azerbaijan, 167 pages.

12-  Sheikh, K.M., and Molur, S., 2004. (Eds.) Status and Red List of Pakistan’s Mammals Based on the Conservation Assessment and Management Plan, IUCN, Pakistan, 312 pages.

13-  Marmazinskaya, N.V., and Mardanov, B.K., 2001. Uzbekistan. In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 141-145.

14-  Bekenov, A.B., Blank, D.A., Grachev Y.A., and Plakhov, K.N., 2001. Kazakhstan, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge. pp, 134 – 140.

15-  Czudek, R., 2006. Wildlife issues and development prospects in West and Central Asia, Thematic study for the Forestry Outlook Study for Africa. The wildlife management working papers of Food and Agriculture Organization. 65 pages.

16-  Abdusalyamov, I.A., 2001. Tajikistan, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge. pp, 148 - 149.

17-  17-Toktosunov, A.T., and Mallon D.P., 2001. Kyrgyzstan, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 146 - 147.

18-  Jiang, Z., and Sung W., 2001. China, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 168 - 177.

19-  Lhagvasuren, B., Dulamtseren, S., and Amgalan, L., 2001. Mongolia, In: Mallon, D.P. and Kingswood, S.C. (eds.), Antelopes. Part 4: North Africa, the Middle East and Asia, Global Survey and Regional Action Plans. IUCN/SSC Antelope Specialist Group, IUCN, Gland and Cambridge, pp. 159 - 168.

20- کرمی. پیمان،1393، مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) در منطقه شکار ممنوع قراویز با استفاده از روش تجزیه و تحلیل آشیان اکولوژیک (ENFA)»، پایان نامه کارشناسی ارشد محیط زیست. دانشگاه هرمزگان، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی،121 صفحه.

21-  James, C. D., J. Landsberg, and S. R. Morton. 1999. Provision of watering points in the Australian arid zone: a review of effects on biota. Journal of Arid Environments 41:87-121.

22-  Keya, G.A. 1998. Herbaceous layer production and utilization by herbivores under different

23-  Ecological coaditions in an arid savanna of Kenya. Agric. Ecosyst. Environ. 69, 55-67

24- اسلامی. علی، نیک بین. سیمین و رهبری. ص،1335، کرم های ریوی گوسفند وحشی (Ovis ammon orientalis) و آهو (Gazella subgutturosa) در ایران، نامه دانشکده دام پزشکی، شماره 35 ،صص 15-11.

25-  Hayatgheib, D., Karami, M., Farahmand, H. Mehrabani-yeganeh, H Farhadinia, M.S.2011. Morphological study and comparison of western and eastern goitered gazelle (Gazellasubgutturosa: Gueldenstaedt, 1780) Populations in Iran. Int. J. Environ. Res., 5(1):225-232, Winter 2011 ISSN: 1735-6865.115.

26- قیطوری. محمد، انصاری. ناصر، سندگل. عباسعلی و حشمتی. مسیب، 1385، عوامل موثر در تخریب مراتع استان کرمانشاه، فصلنامه علمی – پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان ایران، جلد 13، شماره 4، صص 323-314.

27-  Campos-Arceiz, A., Takatsukı, S., and Lhagvasuren, B., 2004. Food overlap between Mongolian gazelles and livestock in Omnogobi, southern Mongolia. Ecological Research, 19, pp. 455–460.

28-  27-Attum, O., 2007. Can landscape use be among the factors that potentially make some ungulates species more difficult to conserve? Journal of Arid Environments, 69, pp. 410–419.

29-  Cunningham, P.L., 2009. Observations of the seasonal dietary preference of Gazella subgutturosa marica Thomas, 1897(Cetartiodactyla: Bovidae) along foraging trails of central Saudi Arabia. Journal of Theratened Taxa, 1(9), pp. 445-449.

30-  Wenxuan, XU., Canjun, XIA., Jie,LIN., Weikang, YANG., David A, BLANK., Jianfang, QIAO1 and Wei,LIU.2012. Diet of Gazella subgutturosa (Güldenstaedt, 1780) and food overlap with domestic sheep in Xinjiang, China. Folia Zool. 61 (1): 54–60.

31-  Bagherirad, E., Amirkhani, M., Mesdaghi, M and Norhayati, A.2012. A Comparative Study of the Effects of Gazelle and Livestock Grazing on the Plant Community Characteristics on the Steppe Habitat of Golestan National Park, Iran,International Researcher Volume No.1 Issue No. 1

32- رمضانی زاده. سپیده، منصوری. جمشید، دهدار درگاهی. محمد و شمس اسفند آباد. بهمن،1391، ارزیابی زیستگاه آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa subgutturosa) در پارک ملی سالوک با استفاده از روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی (ENFA) ، اولین کنفرانس ملی راهکار های دستیابی به توسعه پایدار در بخش‌های کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست، 8 صفحه.

33- مخدوم. مجید، درویش صفت. علی اصغر، جعفر زاده. هورفر و مخدوم. عبدالرضا،1390، ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم،303 صفحه.

34- ملکی نجف آبادی. سعیده، همامی. محمورضا، ماهینی. عبدالرسول و راهداری. وحید، 1389، استفاده از سامانه­های اطلاعات جغرافیایی جهت مدیریت زیستگاه حیات وحش: مطالعه موردی قوچ و میش اصفهانی (Ovis orientalis isfahanica) در پناهگاه حیات وحش موته، نشریه محیط زیست طبیعی، مجله منابع طبیعی ایران، دوره 63، شمار 3، صص 279 تا 290.

35-   Giovanelli, J.G.R.; De Siqueira, M.F.; Haddad, C.F.B.; Alexandrino, J.2010. Modeling a spatially restricted distribution in the Neotropics: how the size of calibration area affects the performance of five presence-only methods, Ecological Modelling. 221, 215–224.