بررسی تجمع زیستی فلزات در رسوبات و عضله ماهیان رودخانه دز در سال ۱۳۹۳

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر* (مسوول مکاتبات)

2 دانشجوی دکتری دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران

10.22034/jest.2018.14335.2300

چکیده

زمینه و هدف: ضرورت سنجش عناصر در آب­زیان به دو مبحث مدیریت زیست­بوم­ها و سلامت غذایی انسان­ها­ باز می­گردد. در پژوهش حاضر غلظت عناصر Cu, Pb, Zn و Cd در رسوبات و بافت عضله چهار گونه ماهی بومی رودخانه­ دز مورد بررسی قرار گرفت تا آلودگی فلزات و ارتباط آن با عامل وضعیت (CF) و عامل تغلیظ زیستی BCF)) مطالعه گردد.
روش بررسی: پس از زیست­سنجی نمونه­های ماهی، هضم نمونه­ها با ترکیب یک به چهار اسیدنیتریک به اسیدپرکلریک انجام و غلظت عناصر با دستگاه جذب­اتمی اندازه­گیری گردید.
یافته­ها: میانگین غلظت فلزات در رسوبات و بافت عضله به­ترتیب روند کاهشی کادمیوم<سرب<مس<روی و سرب<کادمیوم<مس<روی را نشان می­دهد. تحلیل آماری نتایج بیان­گر بیش­ترین هم­بستگی بین تجمع فلزات و CF در گونه­ تویینی و بیش­ترین بارگیری آلودگی آن با محاسبه شاخص MPI می­باشد. BCF حاصل نیز نشان دهنده روند کاهشی جذب فلزات کادمیوم، روی، مس و سرب از محیط است. از سویی مقادیر CF، از حدود مناسب معرفی شده برای ماهیان آب­های آزاد کم­تر به دست آمد. هم­چنین مقایسه غلظت فلز روی در رسوبات از استاندارد جهانی CaISQG و سطح قابل تحمل IAEA-407 بالاتر و در بافت عضله، غلظت روی و کادمیوم به ترتیب از استانداردهای UK(MAFF) و NHMRC بالاتر می­باشد که نشان دهنده سطوح خطرناک آن­ها برای سلامتی انسان است.
بحث و نتیجه­گیری: به نظر می­رسد شرایط منطقه­ مورد مطالعه از رودخانه­ دز در مقایسه با آب­های آزاد برای ماهیان نامساعد بوده و بالا بودن غلظت کادمیوم در نمونه­های مورد مطالعه را می­توان ناشی از پساب­ زمین­های کشاورزی مشرف به رودخانه دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و یکم، شماره شش، شهریورماه 98

                                        

 

بررسی تجمع زیستی فلزات در رسوبات و عضله ماهیان رودخانه دز در سال ۱۳۹۳

 

 

 

ثمر مرتضوی[1] *

 mortazavi.s@gmail.com

پریسا نوروزی فرد[2]

تاریخ دریافت:18/9/94

تاریخ پذیرش:8/2/95

 

چکیده

زمینه و هدف: ضرورت سنجش عناصر در آب­زیان به دو مبحث مدیریت زیست­بوم­ها و سلامت غذایی انسان­ها­ باز می­گردد. در پژوهش حاضر غلظت عناصر Cu, Pb, Zn و Cd در رسوبات و بافت عضله چهار گونه ماهی بومی رودخانه­ دز مورد بررسی قرار گرفت تا آلودگی فلزات و ارتباط آن با عامل وضعیت (CF) و عامل تغلیظ زیستی BCF)) مطالعه گردد.

روش بررسی: پس از زیست­سنجی نمونه­های ماهی، هضم نمونه­ها با ترکیب یک به چهار اسیدنیتریک به اسیدپرکلریک انجام و غلظت عناصر با دستگاه جذب­اتمی اندازه­گیری گردید.

یافته­ها: میانگین غلظت فلزات در رسوبات و بافت عضله به­ترتیب روند کاهشی کادمیوم<سرب<مس<روی و سرب<کادمیوم<مس<روی را نشان می­دهد. تحلیل آماری نتایج بیان­گر بیش­ترین هم­بستگی بین تجمع فلزات و CF در گونه­ تویینی و بیش­ترین بارگیری آلودگی آن با محاسبه شاخص MPI می­باشد. BCF حاصل نیز نشان دهنده روند کاهشی جذب فلزات کادمیوم، روی، مس و سرب از محیط است. از سویی مقادیر CF، از حدود مناسب معرفی شده برای ماهیان آب­های آزاد کم­تر به دست آمد. هم­چنین مقایسه غلظت فلز روی در رسوبات از استاندارد جهانی CaISQG و سطح قابل تحمل IAEA-407 بالاتر و در بافت عضله، غلظت روی و کادمیوم به ترتیب از استانداردهای UK(MAFF) و NHMRC بالاتر می­باشد که نشان دهنده سطوح خطرناک آن­ها برای سلامتی انسان است.

بحث و نتیجه­گیری: به نظر می­رسد شرایط منطقه­ مورد مطالعه از رودخانه­ دز در مقایسه با آب­های آزاد برای ماهیان نامساعد بوده و بالا بودن غلظت کادمیوم در نمونه­های مورد مطالعه را می­توان ناشی از پساب­ زمین­های کشاورزی مشرف به رودخانه دانست.

 

واژه­های کلیدی: رودخانه دز، فلزات، عامل وضعیت، عامل تغلیظ زیستی.

 

 

 

 

 

J. Env. Sci. Tech., Vol 21, No.6,August, 2019

 

 

 

 

 


Investigation of Metals Bioaccumulation in Sediment and Fish Muscle of Dez River in 1393

 

Samar Mortazavi [3] *

mortazavi.s@gmail.com

ParisaNorozi Fard [4]

 

Admission Date:April 27, 2016

 

Date Received: December 9, 2015

 

Abstract

Background and Objectives: The necessity of measuring elements in aquatic life comes from two aspects of ecological management and human nutritional health. In the present study, concentrations of Cu, Pb, Zn and Cd in sediments and muscle tissue of four native fish species of Dez River were studied to study metal contamination and its relationship with status factor (CF) and bioconcentration factor BCF).

Materials and Methods: After bioassay of fish samples, digestion of the samples was performed by combining one to four nitric acids with perchloric acid and the concentration of the elements was measured by an absorbent apparatus.On the other hand, CF values ​​were lower than the thresholds introduced for salmonids. Also comparisons of Zn concentrations in sediments are higher than the world standard CaISQG and tolerable IAEA-407 levels and in muscle tissue, Zn and Cd concentrations are higher than UK standards (MAFF) and NHMRC, respectively, indicating dangerous levels. They are for human health.

Fidings: The mean concentrations of metals in sediments and muscle tissue showed a decreasing trend for Cd, Pb, Cu, Zn and Pb, Cd, Cu, respectively. Statistical analysis of the results showed the highest correlation between the accumulation of metals and CF in the twin species and the highest loading of its contamination by calculating the MPI index. The resulting BCF also shows a decreasing trend in the uptake of cadmium, zinc, copper and lead from the environment.

Discussion & Conclusion: It seemsthat the conditions of the study area from Dez River are unfavorable for fish compared to free waters and high cadmium concentration in studied samples can be due to effluent. The farmland overlooks the river.

 

Keywords: Dez River, Metals, Condition Factor, Biodegradation Factor.

 

مقدمه


تحولات ایجاد شده در  صنعت کشاورزی و ارتقاء سطح زندگی بشر در دهه­های اخیر، کاربرد فلزات را در زمینه­های مختلف اجتناب­ناپذیر نموده است (1 و 2). از آن­جایی­که میزان ورود فلزات به محیط زیست، بیش­تر از مقداری است که توسط فرآیندهای طبیعی برداشت می­شوند، بنابراین تجمع فلزات در محیط مورد توجه می­باشد. سیستم­های آبی دریافت کننده­ی نهایی این فلزات هستند (3)؛ به همین دلیل با افزایش تجمع فلزات نگرانی­هایی در کاهش کیفیت محیط زیست و موجودات زنده ساکن در آن وجود دارد (4). به­منظور شناسایی آلودگی­های یک محیط از شاخص­ها و نمایه­های زیستی استفاده می­شود. در این راستا ماهیان ­هم می­توانند به­ عنوان یکی از شاخص­های مهم در برآورد سطوح آلودگی فلزات در زیست­بوم­های آبی به ­شمار ­روند (5). با وجودی­که ماهیان به­طور مداوم در معرض فلزات موجود در آب­های آلوده قرار دارند، دریافت فلزات توسط آن­ها در زیست­بوم­های آبی آلوده متفاوت است (6). عواملی مانند مکان زیست، رفتار تغذیه­ای، سطح غذایی، سن، اندازه، زمان ماندگاری فلزات و فعالیت­های تنظیمی هوموستازی بدن بر جذب آلاینده­ها از جمله فلزات تاثیر گذار می­باشند (7)؛ هم­چنین رسوبات نیز به­عنوان جایگاه نهایی آلاینده­ها در محیط­های آبی و نیز محل تغذیه بسیاری از کف­زیان در جذب و انتقال آلاینده­ها به سطوح غذایی بالاتر نقش به سزایی دارند (8).

مطالعات متعددی در زمینه­ی بررسی تجمع فلزات در ماهیان انجام شده است. از جمله در ایران می­توان به مطالعه بافت­های عضله، کبد و آب­شش ماهی بیاه (Liza abu) در رودخانه­های دز و بهمن­شیر (9)، بافت­های عضله و کبد ماهی شیربت (Barbus grypus) در رودخانه دز (10)، بافت­های عضله، کبد و آب­شش ماهی بیاح (Liza abu) در رودخانه­ی دز (1)، بافت­های عضله و کبد ماهی لوتک (Cyprinion macrostomus) در روخانه­ی کارون (11)، بافت عضله ماهی شوریده (Otolithes rubber) در بندر ماه­شهر (12) و بافت عضله ماهیان مصرفی شهرستان خرم­شهر از جمله ماهی شوریده (Otolithes rubber) و ماهی حلوا سفید (Pampus argenteus) (13) در ایران اشاره نمود. در خارج از کشور نیز در ترکیه، پنج گونه ماهی مختلف و نمونه­های رسوب از روخانه Yeşcilırmak (14)، در اسپانیا رسوبات دریایی و بافت ماهی  Cathoropsspixiiدر دریای Lots و نقاطCaroi  وLisas  (15)، در چین بافت هفت گونه ماهی و ارتباط بین غلظت فلزات و اندازه ماهی در رودخانه Yangtze (16) و در خلیج Manila فیلیپین نیز تجمع زیستی سرب و تأثیر آن بر تغییرات بافت شناسی، در عضله پنج گونه ماهی، مورد مطالعه قرار  گرفته است (4).

محاسبه عامل وضعیت (CF[5])

از جمله عامل­های کلی سلامتی، عامل وضعیتمی­باشد که برای بررسی شرایط عمومی ماهیمورد استفاده قرار می­گیرد. این نمایه بیان­گر توانایی موجود در برابر تحمل استرس­های محیطی است.CFیک عامل کلی است که اثرات کلی آلودگی در ماهی را نشان می­دهد، هزینه کم و سادگی آن باعث شده به­عنوان ابزاری با ارزش کاربرد گسترده­ای یابد (17). عامل وضعیت که توسط Schreck and Moyle در سال 1990 ارایه شده، مطابق رابطه­ی (1) محاسبه می­شود (18):

 

رابطه (1)

وزن

 

CF=

 3 (طول)

محاسبه شاخص آلودگی فلزات (MPI[6])

شاخص آلودگی فلزات به منظور مقایسه سطوح کلی تجمع فلزات در بافت­های گوناگون ماهیان مختلف به کار می­­رود. مقادیر MPI برای هر گونه که توسط Usero et al.  در سال 1997مطرح گردید، با استفاده از رابطه­ای (2) محاسبه می­شود:

رابطه (2)

MPI = (Cf1× Cf2×…×Cfn)1/n

 که در آن Cfn غلظت فلز n در نمونه است (20).

 

 

عامل تغلیظ زیستی (BCF[7])

عامل تغلیظ زیستی (BCF) برای بررسی ارتباط بین فلزات سنگین در رسوبات و موجودات زنده به کار می­رود. میانگین غلظت فلزات سنگین رسوبات برای بررسی تغلیظ زیستی استفاده شده بود. BCF مطابق رابطه­ (3) محاسبه می­شود:

رابطه (3)

BCF=Cbiota/Csediment 

که Cbiota غلظت کلی فلــزات در هـــر رده موجــود زنده (mg kg−1) و Csediment غلظت کلی در رسوبات (mg kg−1) می­باشد (20).

در پژوهش حاضر منطقه­ی مورد مطالعه رودخانه‌ی دز بوده که یکی از رودخانه‌های پر آب کشور و از شاخه‌های اصلی تشکیل دهنده‌ی کارون بزرگ می‌باشد. این رودخانه به­دلیل مجاورت با محیط انسانی، از آلودگی­های ناشی از ریختن زباله­های شهری متأثر گردیده که آثار زیان­باری را در محیط زیست آن ایجاد نموده است. علاوه بر این فاضلاب شهرستان دزفول نیز، به حوضه­ی آب­ریز کارون- دز وارد می­گردد. از این رو کنترل، کاهش بار آلودگی و ممانعت از به هم خوردن زنجیره غذایی در این بوم سازگان حایز اهمیت می­باشد. از آن­جا که نیازهای اکولوژیکی و اندازه موجودات آب­زی در تجمع آلاینده­ها تأثیرگذار می­باشد و هم­چنین تجمع فلزات اغلب در بافت­های دارای فعالیت متابولیکی بالا مانند کبد، کلیه­ و عضله­ رخ می­دهد (بافت عضله به علت نقش مهم آن در رژیم غذایی انسان، از
اهمیت بیش­تری برخوردار است (21)، لذا درک روابط بین اندازه­ی موجودات و غلظت فلزات ضروری و غیر ضروری اهمیت بیش­تری می­یابد. در همین راستا، سنجش غلظت فلزات (مس، سرب، روی و کادمیوم) در بافت عضله­ی چهار گونه ماهی بومی در رودخانه­ی دز به منظور مقایسه با استانداردهای سلامت عمومی و حفاظت از محیط زیست آبی و نیز بررسی وجود و یا عدم وجود ارتباط بین عامل وضعیت و غلظت فلزات (Cu, Pb, Zn و Cd) از اهداف اصلی این مطالعه می­باشند.

 

روش بررسی

رودخانه­ی دز از استان لرستان سرچشمه گرفته و با طی مسافتی به طول تقریبی 186 کیلومتر و گذر از شهرستان دزفول به رودخانه­ی کارون ریخته و در نهایت به خلیج فارس منتهی می­گردد. استان خوزستان در نیمه­ی غربی کشور ایران قرار گرفته که شهرستان دزفول در شمال آن واقع شده است. منطقه­ی مورد مطالعه در محدوده­ی خروجی رودخانه از شهرستان دزفول و در موقعیت جغرافیایی ”24¢22°48 طول شرقی و”44¢21°32 عرض شمالی واقع شده است.

مطالعات میدانی و بازدید از منطقه از مهر ماه سال 1392 آغاز گردید و نمونه­گیری در دی ماه سال 1392 صورت گرفت. جامعه­ی آماری مورد بررسی شامل 80 عدد ماهی از چهار گونه­ بومی رودخانه (20 تکرار برای هر گونه) مطابق جدول (1) بوده که توسط ماهی­گیرهای محلی (در نقطه­ای که محل تجمع اکثر ماهی­گیرها برای صید و فروش ماهی در بازار است) صید گردیده است.

 

 

 

جدول 1- نام علمی و سایر اطلاعات گونه­های مورد بررسی

Table 1. Scientific and local name of the fish species

نام علمی

نام خانواده

نام فارسی

نام محلی

Capoeta trutta

(Heckel, 1843)

Cyprinidae

تویینی

بُتک

Luciobarbus pectoralis

(Heckel, 1843)

Cyprinidae

برزم معمولی

بِرزُم

Chondrostoma regium

(Heckel, 1843)

Cyprinidae

نازک، حیف نان

شِیس

Carasobarbus luteus

(Heckel, 1843)

Cyprinidae

حمری

زَنگور، زنبور

 

نمونه­های رسوب نیز از همان مکان با پنج تکرار از لایه‌ی سطحی (صفر تا پنج سانتی­متر) با استفاده از گرب در مناطق عمیق و به طور دستی توسط بیلچه پلاستیکی برداشت ‌گردید. پس از ثبت موقعیت­ ایستگاه توسط GPS و کدگذاری، نمونه‌ها در یخدان محتوی یخ نگه‌داری و به آزمایش­گاه منتقل شد. در آزمایش­گاه بعد از زیست­سنجی اولیه ماهی­ها شامل اندازه­گیری وزن و طول کل، نمونه­ها در فریزر با دمای 20- درجه سانتی­گراد نگه­داری شدند تا مرحله­ انجماد را پشت سر گذارند. قبل از کالبد شکافی، ابتدا نمونه­ها با آب مقطر شست و شو داده شد تا پوشش لزج و ذرات خارجی جذب کننده فلزات از سطح بدن دفع گردد. تمام نمونه­های عضله از عمق پوست و از قسمت راست بدن ماهیان به دست آمد. نمونه­های بافت در دمای 65 درجه سانتی­گراد تا رسیدن به وزن ثابت نگه­داری شدند (8). پس از خشک شدن، نمونه­ها در هاون کوبیده و نمونه­های رسوب از الک عبور داده شدند. به منظور هضم نمونه­ها ابتدا یک گرم از نمونه خشک شده رسوب یا بافت ماهی توسط ترکیبی از اسید نیتریک و اسید پرکلریک به نسبت چهار به یک بر روی دستگاه هضم کننده[8] ابتدا در دمای پایین (40 درجه) به مدت یک ساعت و سپس در دمای 140 درجه به مدت سه ساعت هضم گردید. سپس نمونه­ها با آب مقطر دوبار تقطیر به حجم رسانده شدند و توسط کاغذ صافی واتمن شماره یک فیلتر گردیدند (22). جهت اطمینان از دقت عملیات هضم و رفع خطای ناشی از آماده­سازی نمونه و عدم تأثیر مواد مصرفی بر غلظت فلزات، در هر نوبت از عملیات هضم، یک نمونه­ی شاهد[9] در نظر گرفته شد. غلظت فلزات در نمونه­ها توسط دستگاه جذب اتمی مدل ContrAA 700 analytic jena مشخص گردید. در این مرحله غلظت فلزات مورد نظر در نمونه­های شاهد نیز اندازه­گیری و از مقادیر به دست آمده برای نمونه­ها کسر گردید.     به­­منظور انجام آنالیزهای آماری، نرمال بودن داده­ها  با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 21 و آزمون Shapiro-Wilk، مورد بررسی قرار گرفت. پس از بررسی نرمال بودن داده­ها (05/0p>)، با استفاده از روش آنالیز واریانس یک­طرفه (ANOVA) مشخصه­های آمار توصیفی به دست آورده شد. با به کارگیری آزمون لون (Levene test)، همگن یا ناهمگن بودن گروه­ها بررسی و از آن­جایی­که گروه­های ما ناهمگن بودند جهت تعیین اختلاف بین گروه­ها، از آزمون Dunnett T3 استفاده شد. هم­چنین به­منظور تعیین وجود و یا عدم وجود ارتباط بین مقادیر غلظت در رسوبات و بافت عضله از آزمون غیر پارامتریک اسپیرمن و تعیین ارتباط بین غلظت فلز در عضله و عامل وضعیت و نیز ارتباط بین غلظت فلزات با یک­دیگر از ضریب هم­بستگی پیرسون استفاده شد. به منظور مقایسه مقادیر غلظت فلزات در بافت عضله با استانداردهای موجود و یا حدود قابل تحمل از آزمون آماری Independent Sample T-test استفاده گردید. برای رسم نمودارها نرم افزار Excel  نسخه 2007 به کار گرفته شد.

 

 


یافته­ها

 

در جدول (2) میانگین طول، وزن و مقادیر به دست آمده از عامل وضعیت ارایه شده است. این عامل که از ارتباط بین طول و وزن هر گونه به دست می­آید، می­تواند بیان­گر شرایط محیطی محل زیست گونه و میزان حساسیت و تأثیرپذیری گونه از شرایط محیطی باشد. همان­طور که مشاهده می­گردد مقادیر عامل وضعیت در گونه­های مورد مطالعه دارای روند کاهشی حمری، تویینی، برزم معمولی و نازک می­باشد.

 

جدول 2- معرفی گونه­های مورد بررسی و میانگین طول، وزن و مقادیر عامل وضعیت

Table 2. Results of species biometry (length, weight) and condition factor values

نام علمی

میانگین وزن (gr)

میانگین طول (cm)

عامل CF

Capoeta trutta

107/85

8/20

945/0

Luciobarbus pectoralis

109/100

5/22

878/0

Chondrostoma regium

35/79

9/20

869/0

Carasobarbus luteus

52/62

1/16

498/1

               * از هر نمونه ماهی 20 تکرار مورد بررسی قرار گرفت.

 

 

بررسی آماری نتایج به دست آمده به کمک آنالیز واریانس یک طرفه نشان داد بین غلظت فلز مس در عضله­ی گونه­ی برزم با تویینی و نازک از نظر آماری اختلاف معنی­داری در سطح 95% وجود دارد (05/0p<). در رابطه با غلظت فلز سرب در عضله بین گونه­ی تویینی با برزم و حمری و نیز بین گونه­ی برزم با نازک و حمری اختلاف معنی­داری در سطح 95% وجود دارد (05/0p<). نتایج آماری اختلاف معنی­داری را از غلظت فلز روی در بین گونه­های مختلف نشان نمی­دهد (05/0p>)؛ اما در رابطه با غلظت فلز کادمیوم بین همه گونه ها به جز تویینی با برزم اختلاف معنی­داری در سطح 95% وجود دارد (05/0p<).

در شکل­های (1، 2، 3 و4) به ترتیب نمودارهای مربوط به غلظت فلزات مس، سرب، روی و کادمیوم در عضله ماهیان مورد مطالعه آورده شده است.

 

 

شکل 1- نمودار غلظت فلز مس در عضله

Figure 1. Cu concentration in muscle

c

 

b

 

a

 

 

شکل 2- نمودار غلظت فلز سرب در عضله

Figure 2. Pb concentration in muscle

 

a

 

a

 

شکل 3- نمودار غلظت فلز روی در عضله

Figure 3. Zn concentration in muscle

 

b

 

a

 

 

  شکل 4- نمودار غلظت فلز کادمیوم درعضله

Figure 4. Cd concentration in muscle

 

 

جدول 3- غلظت فلزات در رسوبات (میانگین± انحراف معیار) بر حسب میکروگرم بر گرم وزن خشک

Standard deviation) (µg/g dry weight) ± Table 3. Heavy metal concentration in sediments (mean

 

فلز مس

فلز  سرب

فلز روی

فلز کادمیوم

میانگین غلظت فلز در رسوبات

24/1±992/16

958/0±975/3

175/26±29/132

037/0±141/0

 

 

 

 

 

 

هم­بستگی بین غلظت فلزات در بافت عضله گونه­های مختلف ماهی

مطابق نتایج حاصل از جدول (4) بین غلظت فلز سرب در گونه نازک و مس در برزم، هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 95 درصد (641/0 = r)، بین غلظت فلز روی در گونه تویینی و مس در تویینی هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 95 درصد (706/0 = r)، بین غلظت فلز روی در گونه نازک و سرب در تویینی هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 95 درصد (730/0 = r)، بین غلظت فلز روی در گونه حمری و مس در حمری هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 99 درصد (968/0 = r)، بین غلظت فلز کادمیوم در گونه تویینی و مس در تویینی هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 95 درصد (648/0 = r)، بین غلظت فلز کادمیوم در گونه تویینی و سرب در نازک هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 99 درصد (782 = r)، بین غلظت فلز کادمیوم در گونه تویینی و روی در تویینی هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 99 درصد (854/0 = r)، بین غلظت فلز کادمیوم در گونه نازک و سرب در تویینی هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 95 درصد (656/0 = r)، بین غلظت فلز کادمیوم در گونه برزم و روی در برزم هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 99 درصد (842/0 = r)، بین غلظت فلز کادمیوم در گونه نازک و روی در نازک هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 99 درصد (914/0 = r) و بین غلظت فلز کادمیوم در گونه حمری و سرب در برزم هم­بستگی مثبت و معنی­داری با احتمال 95 درصد (633/0 = r) وجود دارد.

 

 

 

 


نتایج بررسی وجود و یا عدم وجود ارتباط بین غلظت فلزات در گونه­های مختلف با عامل وضعیت هر گونه مطابق جدول (5) ارایه شده است.

 

 

جدول 5- مقادیر سطح معنی­داری و ضریب هم­بستگی پیرسون بین غلظت فلزات و عامل وضعیت

Table 5. Significant level and correlation factor between heavy metal concentration and condition factor

 

گونه

مس

سرب

روی

کادمیوم

تویینی

سطح معنی داری

ضریب هم­بستگی

044/0

504/0

000/0

001/0

*646/0

240/0

**959/0

**892/0

برزم

سطح معنی داری

ضریب هم­بستگی

529/0

839/0

000/0

014/0

227/0

075/0-

**957/0

*744/0

نازک

سطح معنی داری

ضریب هم­بستگی

264/0

767/0

000/0

003/0

391/0

108/0-

**965/0

**828/0

حمری

سطح معنی داری

ضریب هم­بستگی

000/0

421/0

000/0

476/0

**951/0

287/0

**973/0

256/0

**هم­بستگی سطح 99 %،  * هم­بستگی سطح 95 %

           

 

مطابق جدول (6) مقادیر به دست آمده از محاسبه شاخص آلودگی فلزات یا شاخص بارگیری آلودگی نشان داده شده است:

 

                             

 

 

جدول 6- شاخص آلودگی فلزات

Table 6. Heavy metal pollution index

گونه ماهی

Carasobarbus luteus

Chondrostoma regium

Luciobarbus pectoralis

Capoeta trutta

مقادیر شاخص MPI

861/0

591/0

817/0

953/0

 

 


بحث و نتیجه­گیری

داده های ماهی

مقادیر به دست آمده از میانگین کلی غلظت فلزات در بافت عضله بیان­گر روند کاهشی زیر می­باشد (جدول 7):

مس< روی < کادمیوم< سرب

فلزات پس از ورود به گردش خون در اندام­های بدن توزیع می­شوند. میزان این انتشار در اندام­ها به عواملی مانند نیاز غذایی بدن ماهی به عنصر مورد نظر (مس و روی)، تمایل سیستم دفاعی به دفع فلز (کادمیوم و سرب) و تغییراتی که بر فلز وارد شده در سلول­ها روی می­دهد، بستگی دارد. کادمیوم و سرب از جمله عناصری هستند که احتمالاً ماهیان قادر به تنظیم آن بوده و با اتصال به متالوپروتین­ها به شکل متالوتیونین از طریق موکوس آب­شش­ها دفع می­گردند (8). الگوی تجمع فلزات در گونه­های مختلف به صورت زیر است (شکل­های 1 ، 2 ، 3 و4):

Capoeta trutta , Luciobarbus pectoralis:مس< روی < کادمیوم< سرب

Chondrostoma regium, Carasobarbus luteus:  مس< روی < سرب< کادمیوم

     تشابه در روند تجمع فلزات احتمالاً به دلیل نحوه­ی ­زیست مشابه بین گونه­های خانواده­ی کپور ماهیان است. از آن­جایی که خانواده­ی کپور ماهیان همه چیز خوار بوده و بالغین اساساً از بی­مهرگان، مواد خرده ریز بستر، مواد گیاهی و تخم ماهی تغذیه می­کنند، چنین به­ نظر می­رسد برای موجود همه چیزخوار تفاوتی در توزیع منابع غذایی وجود ندارد که سبب ایجاد اختلاف سطح گردد (23). با وجود این تفاوت­های جزیی در تجمع فلزات سرب و کادمیوم در گونه­های مختلف، احتمالاً ناشی از تفاوت­های فردی-گونه­ای، فیزیولوژیکی- متابولیکی و نحوه­ی زندگی این گونه­ها می­باشد (25). بیش­تر بودن مقادیر غلظت سرب نسبت به کادمیوم در گونه­های نازک و حمری با مطالعات دادالهی سهراب و همکاران در سال 1387 (25) و محمدی و همکاران در سال 1389 (10) بر روی ماهی شیربت مطابقت دارد.

     به­منظور مقایسه میانگین غلظت فلزات مورد مطالعه در بافت عضله با استانداردهای مختلف، در جدول (7) مقادیر غلظت فلزات در این مطالعه و مقادیر استانداردهای جهانی فلزات آورده شده است.

 

 

جدول 7- مقایسه غلظت فلزات در بافت عضله­ ماهی با آستانه­ی استانداردهای بین­المللی (میکروگرم بر گرم وزن خشک)

Table 7. Comparison of heavy metals concentration in muscle fish to International standards (µg/g dry weight)

منبع

فلز کادمیوم

فلز روی

فلز سرب

فلز مس

 

(26)

2/0

1000

5/0

10

WHO[10]

(27)

1

-

5

-

FDA[11]

(28)

05/0

150

5/1

10

NHMRC[12]

(29)

2/0

50

2

20

UK (MAFF)[13]

-

065/0±116/0

1/16±53/58

046/0±105/0

091/0±771/0

مطالعه حاضر

 


نتایج حاصل از آزمون­ آماری  Independent Sample T-testنشان داد، بین غلظت این فلزات با استانداردهای تعریف شده اختلاف معنی­داری (05/ 0p<) وجود دارد که مقایسه­ی میانگین مقادیر به دست آمده از این مطالعه با استانداردهای جهانی نشان می­دهد که غلظت فلز مس و سرب از حد استانداردهای مختلف پایین­تر بوده اما غلظت فلز روی از استاندارد جهانی وزارت کشاورزی، شیلات و غذای انگلستان و نیز غلظت فلز کادمیوم از استاندارد انجمن بهداشت ملی و تحقیقات پزشکی استرالیا بالاتر می­باشند. این نتایج مطالعات عسکری ساری و همکاران (1390) بر روی ماهی بیاه رودخانه کارون و بهمن­شیر (30)، مطالعه­ عسکری ساری و همکاران در سال (1390) بر روی ماهی بیاه رودخانه دز و بهمن­شیر در رابطه با فلز کادمیوم (9)، مطالعات ولایت زاده و طبیب زاده (1390) بر روی ماهی لوتک از رودخانه کارون، در رابطه با فلزات سرب و کادمیوم (11)، مطالعات خیرو و دادالهی سهراب (1389) بر روی ماهی شیربت در اروندرود در رابطه با فلزات کادمیوم و مس (8)، مطالعات بندانی و همکاران (1389) بر روی ماهی کپور در سواحل استان (23) و مطالعات زلقی و همکاران (1390) بر روی ماهی برزم در رودخانه کارون در رابطه با فلز سرب (31) مطابقت دارد.

در حالت­های خاص موجودات آب­زی قادرند غلظت­های بالایی از این فلزات را در خود جای دهند بدون این­که ظاهراً به خود آن­ها آسیبی وارد آید. ولی مصرف آن­ها توسط انسان می­تواند باعث اختلال در سلامتی و حتی مسمومیت گردد. مساله­ اساسی مقادیر قابل تحمل فلزات توسط انسان می­باشد. اعضای پایین­تر زنجیره­ی غذایی مانند پلانکتون­ها می­توانند فلزات را در خود محبوس سازند. زمانی که پلانکتون­ها توسط اعضای بالاتر زنجیره غذایی خورده می­شوند این فلزات به آن­ها منتقل می­شود. به این ترتیب مقادیر فلزات از طریق بزرگ­نمای زیستی افزایش می­یابد. جدول (8) مقادیر قابل تحمل فلزات را در بافت ماهی نشان می­دهد.


جدول 8- مقادیر قابل تحمل فلزات مورد مطالعه در ماهی (میکروگرم بر گرم وزن خشک)

Table 8. Tolerable amounts of heavy metals in fish (µg/g dry weight)

منبع

فلز کادمیوم

فلز روی

فلز سرب

فلز مس

 

(32)

3/0

-

3/0

-

UNEP

(15)

19/0

1/67

12/0

28/3

IAEA-407

(33)

05/0

-

2/0

20

TFC

(34)

05/0

-

2/0

-

Directive 2005/78/EC

 

 

نتایج حاصل از آزمون­ آماری  Independent Sample T-testنشان داد، بین غلظت این فلزات با مقادیر قابل تحمل، اختلاف معنی­داری (05/ 0p<) وجود دارد که مقایسه­ی مقادیر به دست آمده از غلظت فلزات مورد مطالعه در گونه­های مختلف ماهی بیان می­کند سطوح فلزات مس، سرب و روی از مقادیر قابل تحمل ارایه شده کم­تر بوده اما مقادیر به دست آمده از غلظت فلز کادمیوم در گونه­ها­ی تویینی و برزم معمولی از مقادیر ارایه شده توسط TFC و EC بالاتر می­باشد. این موضوع بیان­گر وضعیت آلودگی درحال رسیدن به سطوح خطرناک برای سلامتی انسان می­باشد. نتایج حاصل از مطالعات Öztürk et al. در سال 2009  نشانه بالاتر بودن غلظت­های به دست آمده برای فلزات سرب و کادمیوم از سطح  قابل تحمل می­باشد که در رابطه با فلز کادمیوم با نتایج مطالعه­ی حاضر مطابقت دارد (5). نتایج حاصل از مطالعات Mohammed و همکاران در سال 2012 بیان­گر بالاتر بودن غلظت فلزات مس و سرب از مقادیر قابل تحمل آژانس بین المللی انرژی اتمی می­باشد که با نتایج مطالعه­ی حاضر مطابقت ندارد (15).

در جدول (9) جهت مقایسه نتایج پژوهش حاضر، مقادیر به دست آمده از سایر مطالعات بر روی عضله­ی ماهیان که اکثر آن­ها از خانواده­ی کپور ماهیان بوده و یا در رودخانه­ی دز یافت می­شوند، آورده شده است.

 

 

جدول 9- مقادیر به دست آمده از سایر مطالعات بر روی تجمع فلزات در عضله ماهی (میکروگرم بر گرم وزن خشک)

Table 9. Heavy metals concentration in muscle fish of some study (µg/g dry weight)

گونه

مس

سرب

روی

کادمیوم

مکان

منبع

Cyprinus carpio

-

079/0

276/2

039/0

سواحل گلستان

(23)

Barbus grypus

-

2944/1

-

0997/1

رودخانه دز

(10)

Liza abu

7/0

-

33/0

-

رودخانه دز

(1)

Barbus grypus

68/2

42/16

-

83/2

اروندرود

(8)

Cyprinion macrostomus

-

222/0

-

111/0

رودخانه کارون

(11)

Liza abu

-

903/0

-

348/0

رودخانه دز

(9)

Liza abu

-

930/0

-

434/0

رودخانه بهمن­شیر

(9)

Otolithes rubber

-

89/1

-

58/0

خرم­شهر

(13)

Pampus argenteus

-

52/1

-

48/0

خرم­شهر

(13)

Hypophthalmichthys molitrix

771/0

529/0

39/3

062/0

Yangtze River

(16)

Ctenopharyngodon idellus

834/0

21/0

8/2

0457/0

Yangtze River

(16)

Carassius auratus

934/0

811/0

445/6

132/0

Yangtze River

(16)

Cyprinus carpio

99/0

43/0

0/5

096/0

Yangtze River

(16)

Cathorops spixii

1/20

89/0

439

-

Caroni

(15)

Cathorops spixii

7/18

44/0

265

05/0

Point Lisas

(15)

 

 

مقایسه­ میانگین غلظت به دست آمده از این مطالعه در اکثر موارد از مقادیر به دست آمده در سایر مطالعات کم­تر بوده، به­ جز در رابطه با غلظت فلز روی که از غلظت این فلز در اکثر مطالعات بیش­تر می­باشد. هر گونه تغییر در روند جذب و تجمع عناصر در ماهی می­تواند به دلیل تأثیرگذاری عوامل مختلف از قبیل نوع عنصر، گونه­ی ماهی، جنسیت، وزن، سن آب­زی (ماهیان جوان قدرت جذب بالایی دارند)، عادات غذایی، خصوصیات فیزیولوژیک ماهی، خصوصیات اکولوژیک و شرایط محیطی، خواص فیزیکوشیمیایی محیط از قبیل سختی آب، درجه حرارت، مواد مغذی باشد (8).


هم­بستگی بین غلظت فلزات در بافت عضله گونه­های مختلف ماهی

مطابق جدول (4) همان طور که مشاهده می­گردد، بیش­ترین هم­بستگی بین فلز کادمیوم و روی و نیز کادمیوم و سرب می­باشد. این امر می­تواند مربوط به ساختار زمین­شناسی باشد که به طور معمول سنگ معدن روی غنی از روی است و نیز ماهیت این دو فلز کادمیوم و روی که در جدول تناوبی در یک گروه قرار می­گیرند. از سوی دیگر بالا بودن مقدار عامل تغلیظ زیستی در دو فلز روی و کادمیوم می­تواند توانایی بالای انتقال و تحرک این دو فلز در طول زنجیره غذایی باشد که این امر هم­بستگی و رفتار مشابه این دو فلز را می­تواند تا حدودی توجیه­پذیر سازد. از سویی هم­بستگی بین مس و روی در گونه حمری می­تواند به ماهیت نزدیک به هم و نیز مغذی بودن آن­ها برای ماهی مرتبط باشد.

 

شاخص­های(CF) و (MPI) در ماهی

تجزیه و تحلیل عامل وضعیت در این مطالعه نشان می­دهد، گونه­های مختلف ماهی شرایط مناسبی از نظر سلامتی و تحمل استرس های محیطی دارا نیستند؛ زیرا مقادیر CF به دست آمده برای آن­ها خارج از محدوده­ای قرار گرفته که به عنوان دامنه مناسب برای ماهیان آب­های آزاد معرفی شده است (8/4- 9/2). این مساله می­تواند نتیجه تأثیر عوامل محیطی بوده و به این حقیقت اشاره دارد که شرایط منطقه­ی مورد مطالعه از رودخانه­ی دز در مقایسه با بستر آب­های آزاد برای ماهی­ها نامساعد می­باشد (35).اما نتایج بررسی ارتباط بین غلظت فلزات در گونه­های مختلف با عامل وضعیت (جدول 5) بیان­گر وجود هم­بستگی مثبت و معنی دار بین تجمع فلزات و مقادیر به دست آمده از (CF) در اکثر موارد می­باشد. این هم­بستگی در رابطه با فلز روی و کادمیوم در گونه­های مختلف محسوس­تر بوده و در گونه­ی تویینی هم­بستگی بین تجمع فلز و عامل وضعیت چشم­گیرتر است.

براساس نتایج حاصل و محاسبه شاخص MPI، می­توان مدل زیر را از شاخص آلودگی فلزات ارایه داد (جدول 6):

مقدار این شاخص در گونه­های مورد بررسی اختلاف چندانی با یک­دیگر ندارد. این احتمال مطرح است که به علت همه­چیزخوار بودن خانواده کپور ماهیان، تفاوت چندانی در توزیع منابع غذایی وجود ندارد که منجر به اختلاف چشم­گیری شود. با وجود این، گونه تویینی نسبت به سایر گونه­ها توانایی بیش­تری در بارگیری آلودگی  دارد. مقدار عامل وضعیت در این گونه­ نسبت به گونه­های برزم و نازک بالاتر بوده و از نظر رژیم غذایی، به تغذیه از جلبک­های سبز و حشرات آب­زی تمایل دارد. هم­چنین در این گونه غلظت کادمیوم بیش­تر از سرب بوده که مطابق نتایج ارایه شده در جدول (11) عامل تغلیظ زیستی در این تحقیق، کادمیوم بیش­تر از سایر فلزات از محیط اطراف جذب موجود زنده می­شود. این  مسایل می­تواند استدلالی بر بالا بودن شاخص بارگیری آلودگی این گونه نسبت به سایر گونه­ها باشد.

در مقایسه بعد از تویینی، گونه­ی حمری دارای بیش­ترین مقدار عامل وضعیت بوده که می­تواند نمایان­گر مقاوم­تر بودن گونه نسبت به استرس­های محیطی باشد، اما تمایل بیش­تر آن به گیاه­خواری می­تواند منجر به تجمع کم­تر فلزات نسبت به گونه­ی تویینی شود. از طرفی در این گونه تجمع سرب بیش­تر از کادمیوم است و فلز سرب از نظر عامل تجمع بیولوژیکی دارای کم­ترین مقدار می­باشد.

گونه­های نازک و برزم نیز دارای مقادیر عامل وضعیت نسبتاً مشابهی هستند، اما از نظر شاخص بارگیری آلودگی، گونه­ی برزم دارای توانایی بیش­تری در تجمع فلزات است که در این گونه نیز تجمع فلز کادمیوم بیش­تر از سرب است. در کل می توان اختلاف بین مقادیر شاخص بارگیری آلودگی را به تفاوت­های بین گونه­ای نسبت داد.

داده­های رسوب

میانگین غلظت در رسوبات با اختلاف چشم­گیری از میانگین­های غلظت در بافت عضله بیش­تر است که با نتایج Mendil and Uluozlii در سال 2006 مطابقت دارد (36). در رابطه با غلظت فلزات در رسوبات روند کاهشی زیر برقرار است (جدول 3):

مس< روی < سرب< کادمیوم

همان­طور که مشاهده می­گردد، روند کاهشی غلظت فلزات در رسوبات و بافت عضله گونه­های نازک و حمری کاملاً مشابه است، اما در تجمع فلزات کادمیوم و سرب با گونه­های برزم و تویینی اختلاف جزیی وجود دارد. در جدول (10) غلظت فلزات در رسوبات این مطالعه در مقایسه با رسوبات دیگر مناطق آورده شده است.


 

جدول 10- مقایسه مقادیر غلظت فلزات مورد مطالعه در رسوبات با مطالعات دیگر (میکرو گرم بر گرم وزن خشک)

Table 10. Comparison of sediment heavy metal concentration with other studies (µg/g dry weight)

مکان

Cu

Pb

Zn

Cd

منابع

Hindon River, India

1/195-42/9

1/59-07/5

0/85-98/3

47/3-15/1

(37)

Tigris River, Turkey

9/1941

9/393

4/530

4/2

(38)

Tigris River, Turkey

76/1257

45/380

84/509

02/3

(39)

اروند رود

21/25

07/47

-

50/7

(8)

رودخانه دز

992/16

975/3

29/132

141/0

مطالعه حاضر

 

 


در اکثر مطالعات انجام شده منابع آلاینده­ بیش­تر ناشی از فاضلاب­های صنعتی، تردد کشتی­های تجاری، نفت­کش­ها، وقوع آتشفشان­ها و ..... می باشد. این در حالی است که رودخانه­ی دز محیطی نسبتاً بکر و دست­نخورده­تر است، لذا نتایج حاصل از این مطالعه­ از مقادیر به دست آمده در سایر مطالعات کم­تر می­باشد.

ماهی، رسوب و عامل(BCF)

مطابق جدول (11) مقادیر حاصل از محاسبه­ی عامل تغلیظ زیستی و میانگین غلظت به دست آمده از رسوبات این مطالعه در مقایسه با راهنمای کیفیت رسوب کانادا و سطوح قابل تحمل آژانس بین­المللی انرژی اتمی آورده شده است:

 

جدول 11- مقادیر عامل تغلیظ زیستی و مقایسه میانگین غلظت فلزات در رسوبات با مقادیر قابل تحمل و استاندارد کشور کانادا (16)

Table 11. Bio concentration factor and Comparison of sediment heavy metal concentration with tolerable amount and Canadian standard

فلزات

BCF

CaISQG[14]

سطح قابل تحمل  IAEA[15]-407

میانگین غلظت فلزات در مطالعه حاضر

Cu

045/0

7/18

8/30

24/1±992/16

Pb

026/0

2/30

26

958/0±975/3

Zn

442/0

124

101

175/26±29/132

Cd

822/0

7/0

15/0

037/0±141/0

 

 

مقایسه­ی میانگین غلظت فلزات در رسوبات با سطح قابل تحمل IAEA و راهنمای کیفیت رسوب کانادا، بیان­گر پایین­تر بودن میانگین غلظت فلز مس، سرب و کادمیوم و بالاتر بودن میانگین غلظت فلز روی در رسوبات این مطالعه می­باشد. در این مطالعه غلظت فلز روی هم در رسوبات و هم در بافت عضله دارای بیش­ترین مقدار بوده و از سطح استانداردهای جهانی مربوط به بافت خوراکی ماهیان بالاتر می­باشد که با نتایج قوتی و همکاران (1390) هم­خوانی دارد (2). از آن­جایی­که روی در طبیعت به ندرت به صورت یون­های آزاد وجود دارد و اغلب در ترکیب با سایر عناصر معدنی یافت می­شود، در غلظت­های بالاتر از نیاز زیستی برای آب­زیان سمی می­باشد. افزایش سطوح روی در زیست­بوم­های آبی می­تواند بر اثر تخلیه­ی پساب­های صنعتی، تخلیه و رسوب روی از طریق اتمسفر، فاضلاب­های محلی، مواد زاید فعالیت­های معدنی، مصرف آفت­کش­ها و ... باشد (2).

نتایج حاصل از محاسبه عامل تغلیظ زیستی از روند کاهشی زیر برخوردار است که بالا بودن مقادیر این عامل بیان­گر جذب بیش­تر این فلزات از محیط می­باشد.

مقادیر عامل تغلیظ زیستی: <مس <روی < کادمیوم سرب

به­منظور بررسی ارتباط بین غلظت عناصر مورد مطالعه در رسوبات و بافت عضله، تحلیل آماری داده­ها با به کارگیری ضریب هم­بستگی اسپیرمن صورت گرفت و نتایج نشان داد که هیچ­گونه ارتباطی میان آن­ها وجود ندارد (05/0p>) که با نتایج خیرو و دادالهی سهراب (1389) در رابطه با فلزات مس، سرب و کادمیوم مطابقت دارد (8).

در نهایت می­توان گفت نتایج این تحقیق نشان دهنده بالا بودن مقادیر دو عنصر کادمیوم و روی در بافت عضله ماهیان مورد مطالعه در مقایسه با استاندارد بین­المللی می­باشد. در این مطالعه باقیمانده­ی فلزات تنها در بافت عضله ماهیان، مورد بررسی قرار گرفت. این در حالی است که میزان تجمع و ذخیره­ی فلزات در بافت عضله بسیار ناچیز و به مراتب کم­تر از سایر بافت­ها از جمله بافت کبد، کلیه و آب­شش­ها
می­باشد و احتمال حضور باقی­مانده­ی فلزات در کبد و کلیه­ی این ماهیان بسیار بالا است. از سویی ورود تدریجی فلزات به محیط آبی منجر به تجمع این مواد در بستر شده که تنها بخشی از آن از طریق چرخه­ی غذایی در بدن ماهی ذخیره می­گردد و سایر موجودات آب­زی اعم از بنتوز­ها، گیاهان و پلانکتون­ها نیز از خطرات فلزات در امان نیستند. میزان بالای غلظت کادمیوم در نمونه­های مورد مطالعه را می­توان به
مهم­ترین منبع آلاینده­ی رودخانه یعنی پساب­های کشاورزی ناشی از کوددهی بیش از حد مزارع کشاورزی مشرف به رودخانه ارتباط داد. کودهای فسفاته در امر کشاورزی با مقادیر بیش از حد کادمیوم می­تواند نقش موثری در افزایش کادمیوم در آب، رسوبات بستر، گیاهان و نهایتاً اندام­های موجودات آب­زی رودخانه داشته باشد. از دیگر عوامل مؤثر در افزایش بار آلودگی خصوصاً در پایین دست این رودخانه می­توان به تخلیه پساب­های صنعتی، کشاورزی، بیمارستانی و شهری اشاره نمود. بنابراین جلوگیری از تخلیه مستقیم پساب به رودخانه دز و مجهز نمودن صنایع مختلف به سیستم تصفیه فاضلاب، استفاده از کودهای فسفاته استاندارد با درصد کادمیوم پایین در امور کشاورزی، عدم استفاده­ی بی­رویه از سموم و آفت­کش­ها، شناسایی منابع آلاینده­ی احتمالی و ... می­تواند کاهش چشم­گیری در میزان بار آلودگی ناشی از این فلزات داشته باشد.

 

Reference

  1. Beheshti, M., Askari Sari, A., Khodadadi, M., Velayate Zadeh, M., 2010, Measurement and comparison of concentrations of heavy metals (Cu, Fe, Zn, Mn) in different species of Liza abu in Dez River of Khuzestan Province. Journal of Wetland, Islamic Azad University of Ahvaz. 6, 79-71.  (In Persian)
  2. Ghovati, N., Mohammadi, S., Mohammadi, V., 2011, Comparison of hardness and alkalinity changes with heavy metal poisoning in common carp (Cyprinus carpio). Journal of Islamic Azad University Wetland of Ahvaz Branch. 8, 28-21. In Persian
  3. Bagheri, H., Sharmad, T., Khairabadi, V., Bastami Darvish, K., Bagheri, Z., 2011, Measurement and evaluation of heavy metal pollution in Gorganrood River sediments. Journal of Oceanography. 5, 39-35. (In Persian)
  4. Sia Su, Glenn L., Ramos, Gliceria B., Sia Su, Maria Lilibeth L., 2013. Bioaccumulation and histopathological alteration of total lead in selected fishes from Manila Bay, Philippines. Biological Sciences 20, 353-355.
  5. Özturk, M., Özözen, G., Minareci, O., Minareci, E., 2009. Determination of heavy metals in fish, water and sediments of Avsar Dam lake in Turkey. Environmental Health Science Engineering 6(2), 73-80.
  6. Dogan M. and Yilmaz A.B., 2007. Heavy metals in water and in tissues of Himri (Carasobarbus luteus) from Orontes (Asi) River Turkey. Environmental Monitoring and Assessment 53, 161-163.
  7. Askari Sari, A., 2009, Investigation of heavy elements (lead, mercury and cadmium) in native freshwater fish of Barbus graypus and Liza abu in Karun and Karkheh rivers in winter, Journal of Marine Biology. 4, 107-95. (In Persian)
  8. Kheiro, N and Dadollahi S, A., 2010, Heavy metal concentrations in sediments and shrimp (Barbus grypus) in Arvandrood. Journal of Environmental Science and Technology. 12(2) 131-123. (In Persian)
  9. Askari Sari, A., Velayate Zadeh, M., Khodadadi, M., Kazemian, M, 2011, Mercury, Lead and Cadmium levels in the lizards of Diza and Bahmanshir rivers, Journal of School of Public Health and Institute of Public Health Research. 9(3), 1-12. (In Persian)
  10. Mohammadi, M., Askari Sari, A., Khodadadi, M., 2009. Cadmium and Lead levels in muscle and liver of Barbus grypus in Dez River. Journal of Wetland, Ahvaz Islamic Azad University. 1(4), 96-91. (In Persian)
  11. Velayate Zadeh, M., Tabibzadeh, M., 2011, Study and comparison of Mercury, Cadmium and Lead heavy metal accumulation in muscle and liver of Cyprinion macrostomus. Journal of Food Science and Technology.1, 27-32. (In Persian)
  12. Khorasani, N., Hussein, S, M., Pourbagher, H., Hosseini, S, V., Aflaki, F., 2013, Measurement of some heavy metals in Otolithes ruber: a case study of Mahshahr Port. Journal of Natural Environment. 66(2), 190-181. (In Persian)
  13. Khazaee, S, H., Ahmadi Alkoubi, Z., Shahriari, M., 2013, Evaluation of Lead, Nickel and Cadmium concentrations in consumed fishes of Khorramshahr. Jundishapur Journal of Medical Science. 85, 418-409. (In Persian)
  14. Mendil, D., Ünal, Ö. F., Tüzen, M., Solak, M., 2010. Determination of trace metals in different fish species and sediments from the River Yeşilırmak in Tokat, Turkey. Food and Chemical Toxicology 48, 1383-1392.
  15. Mohammed, A., May, T., Echols, K., Walther, M., Manoo, A., Maraj, D., et al., 2012. Metals in sediments and fish from Sea Lots and Point Lisas Harbors, Trinidad and Tobago. Marine pollution bulletin 64, 169-173.
  16. Yi, Y.J., Zhang, S.H., 2012. The relationships between fish heavy metal concentrations and fish size in the upper and middle reach of Yangtze River, Procedia. Environmental Sciences. 13, 1699-1707.
  17. Omar, W. A., Zaghloul, Kh. H., Abdel-Khalek, A. A., Abo-Hegab S., 2012. Genotoxic effectes of metal pollution in two fish species, Oreochromis niloticus and Mugil cephalus, from highly degraded aquatic habitats. Mutation Research. 746 (1), 7-14.
  18. Schreck, C. B., Moyle, P. B., 1990. Methods for fish Biology, American Fisheries Society, Bethesda, MD, USA.
  19. Usero, J., Gonzalez-Regalado, E., Gracia, I., 1997. Trace metal in the bivalve mollusks Ruditapes decussates and Ruditapes philippinarum from the Atlantic coast of southern Spain. Environment International. 23, 291-298.
  20. Zare., M., Hamidian, A, H., Pourbagher, H., Ashrafi, S., Vaziri, L., 2012, Green Algae: biological indicator of heavy metal pollution in the Salt River, Robat Karim. Journal of Natural Environment, Iranian Journal of Natural Resources. 65(2), 204-193. (In Persian)
  21. Mendoza-Carranza, M., Sepúlveda-Lozada, A., Dias-Ferreira, C., 2016. Distribution and bioconcentration of heavy metals in a tropical aquatic food web: A case study of a tropical estuarine lagoon in SE Mexico Violette Geissen. Environmental Pollution. 210, 155-165.
  22. Yap, C.K., Ismail, A., Cheng, W.H., Tan, S.G., 2006. Crystalline style and tissue redistribution in Perna viridis as indicators of Cu and Pb bioavailabilities and contamination in coastal waters. Ecotoxicology and Environmental Safety. 63, 413-423.
  23. . Bandani, G, A., Rostami, kh., Yalgi, H., Shekarzadeh, M., Nazari, H, 2010, Heavy metal levels (lead, cadmium, chromium and zinc) in muscle and liver of carp (Cyprinus carpio) offshore of Golestan province. Iranian Fisheries Journal.19(4), 10-1. (In Persian)
  24. Pashahirad, S., Saeedi, H., Abtahi, B., Keyabi, B, 2010, Evaluation of some heavy metal’s accumulation in the soft and crustal texture of edible bivalves (Amiantis umbonella) in Bandar Abbas coast, Persian Gulf. Journal of Animal Environment. 2, 9- 22. In Persian
  25. Dadelahi, Sohrab, A., Nabavi, M, B., Khiru, N., 2008, Relationship between some biomaterial characteristics with heavy metal accumulation in muscle tissue and gill of Barbus grypus in Arvand River. Iranian Fisheries Journal. 17(4), 27-27. (In Persian)
  26. WHO, 1985. Review of potentially harmful substances- cadmium, lead and tin. WHO, Geneva. (Repotrs and Studies No. 22. MO/ FAO/ UNESCO/ WMO/ WHO/ IAEA/ UN/ UNEP Joint Group of Experts on the Scientific Aspects of Marine Pollution).
  27. Chen, Y.C. and Chen, M.H., 2001. Heavy metal concentration in nine species of fishes caught in coastal- waters off Ann-Ping, S.W. Taiwan. Food and Drug Analysis 9, 107-114.
  28. Darmono, D. and Denton, G.R.W., 1990. Heavy metal concentration in the banana prawn Penaeus merguiensis and leader prawn P. monodon in the Townsvile region of Australia. Environmental Contamination and Toxicology 44, 479-486.
  29. MAFF., 1995. Monitoring and surveillance of non-radioactive contaminants in the aquatic environment and activities regulating the disposal of wastes at sea, 1993. Aquatic Environment Monitoring Report No. 44. Direcorate of Fisheries Research, Lowestoft.
  30. Askari Sari, A., Velayatzadeh, M., Beheshti, M., Khodadadi, M., 2011, Heavy metals accumulation of mercury, lead and cadmium in the tissues of Liza abu in Karun and Bahmanshir Rivers, Khuzestan province. Iranian Journal of Fisheries. 2, 140-131. (In Persian)
  31. Zalaghi, F., Haieripour, S., Askari Sari, A., 2011, Evaluation of lead and cadmium concentration in liver and muscle tTissues of Barbus Pectoralis in Karun River. Journal of Wetland, Ahmad Ahwaz Islamic Azad University. 8, 75-68. (In Persian)
  32. UNEP, 1985. Reference Methods for Marine Pollution Studies, Determination of total Hg in marine sediments and suspended solids by cold vapour AAS, 26.
  33. TFC, Turkish Food Codes, 2002. Official Gazette, 23 September 2002, No. 24885.
  34. EC (European Commission), 2005. Commission Regulation (EC) No 78/2005 of 19 January 2005 amending Regulation (EC) No 466/2001 as regards heavy metals, L 16/43–45.
  35. Uttah, C., Utth, E., Ayanda, I., 2012. Environmental Quality Assessment of Anthropogenically Impacted Estuary using Fish Genera Composition, Tissue Analysis, and Condition Factor. Science and Technology 13 (2), 537-542.
  36. Mendil, D., Uluozlii, O.D., 2006. Oetermination of trace metal levels in sediment and five fish species form lakes in Tokat Turkey. Food Chemistry 2, 281-285.
  37. Suthar, S. Nema, A.K. Chabukdhara, M. Gupta, S.K., 2009. Assessment of metals in water and sediments of Hindon River, India: Impact of industrial and urban discharges. Hazardous Materials 171, 1088-1095.
  38. Varol M., 2011. Assessment of heavy metal contamination in sediments of the Tigris River (Turkey) using pollution indices and multivariate statistical techniques. Hazarous Materials 195, 355-364.
  39. Varol, M., Sen B., 2012. Assessment of nutrient and heavy metal contamination in surface water and sediments of the upper Tigris River, Turkey. Catena 92, 1-10.

 

 


 



1- استادیار، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر* (مسوول مکاتبات)

2- دانشجوی دکتری دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران

1- Assistant Professor, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Malayer * (Corresponding Author)

2- PhD student of Faculty of Natural Resources and Environment, University of Malayer

1- Condition factor

2- Metal Pollution Index

1- Bioaccumulation Factor

1- Heating block

2- Blank

[10]- Word Health Organization

[11]- Food and Drug Administration

[12]- National Health and Medical Research Council

[13]- Ministry of Agriculture Fisheries and Food

1- Canadian Interim Sediment Quality Guidelines

2- International Atomic Energy Agency

  1. , M., Askari Sari, A., Khodadadi, M., Velayate Zadeh, M., 2010, Measurement and comparison of concentrations of heavy metals (Cu, Fe, Zn, Mn) in different species of Liza abu in Dez River of Khuzestan Province. Journal of Wetland, Islamic Azad University of Ahvaz. 6, 79-71.  (In Persian)
  2. Ghovati, N., Mohammadi, S., Mohammadi, V., 2011, Comparison of hardness and alkalinity changes with heavy metal poisoning in common carp (Cyprinus carpio). Journal of Islamic Azad University Wetland of Ahvaz Branch. 8, 28-21. In Persian
  3. Bagheri, H., Sharmad, T., Khairabadi, V., Bastami Darvish, K., Bagheri, Z., 2011, Measurement and evaluation of heavy metal pollution in Gorganrood River sediments. Journal of Oceanography. 5, 39-35. (In Persian)
  4. Sia Su, Glenn L., Ramos, Gliceria B., Sia Su, Maria Lilibeth L., 2013. Bioaccumulation and histopathological alteration of total lead in selected fishes from Manila Bay, Philippines. Biological Sciences 20, 353-355.
  5. Özturk, M., Özözen, G., Minareci, O., Minareci, E., 2009. Determination of heavy metals in fish, water and sediments of Avsar Dam lake in Turkey. Environmental Health Science Engineering 6(2), 73-80.
  6. Dogan M. and Yilmaz A.B., 2007. Heavy metals in water and in tissues of Himri (Carasobarbus luteus) from Orontes (Asi) River Turkey. Environmental Monitoring and Assessment 53, 161-163.
  7. Askari Sari, A., 2009, Investigation of heavy elements (lead, mercury and cadmium) in native freshwater fish of Barbus graypus and Liza abu in Karun and Karkheh rivers in winter, Journal of Marine Biology. 4, 107-95. (In Persian)
  8. Kheiro, N and Dadollahi S, A., 2010, Heavy metal concentrations in sediments and shrimp (Barbus grypus) in Arvandrood. Journal of Environmental Science and Technology. 12(2) 131-123. (In Persian)
  9. Askari Sari, A., Velayate Zadeh, M., Khodadadi, M., Kazemian, M, 2011, Mercury, Lead and Cadmium levels in the lizards of Diza and Bahmanshir rivers, Journal of School of Public Health and Institute of Public Health Research. 9(3), 1-12. (In Persian)
  10. Mohammadi, M., Askari Sari, A., Khodadadi, M., 2009. Cadmium and Lead levels in muscle and liver of Barbus grypus in Dez River. Journal of Wetland, Ahvaz Islamic Azad University. 1(4), 96-91. (In Persian)
  11. Velayate Zadeh, M., Tabibzadeh, M., 2011, Study and comparison of Mercury, Cadmium and Lead heavy metal accumulation in muscle and liver of Cyprinion macrostomus. Journal of Food Science and Technology.1, 27-32. (In Persian)
  12. Khorasani, N., Hussein, S, M., Pourbagher, H., Hosseini, S, V., Aflaki, F., 2013, Measurement of some heavy metals in Otolithes ruber: a case study of Mahshahr Port. Journal of Natural Environment. 66(2), 190-181. (In Persian)
  13. Khazaee, S, H., Ahmadi Alkoubi, Z., Shahriari, M., 2013, Evaluation of Lead, Nickel and Cadmium concentrations in consumed fishes of Khorramshahr. Jundishapur Journal of Medical Science. 85, 418-409. (In Persian)
  14. Mendil, D., Ünal, Ö. F., Tüzen, M., Solak, M., 2010. Determination of trace metals in different fish species and sediments from the River Yeşilırmak in Tokat, Turkey. Food and Chemical Toxicology 48, 1383-1392.
  15. Mohammed, A., May, T., Echols, K., Walther, M., Manoo, A., Maraj, D., et al., 2012. Metals in sediments and fish from Sea Lots and Point Lisas Harbors, Trinidad and Tobago. Marine pollution bulletin 64, 169-173.
  16. Yi, Y.J., Zhang, S.H., 2012. The relationships between fish heavy metal concentrations and fish size in the upper and middle reach of Yangtze River, Procedia. Environmental Sciences. 13, 1699-1707.
  17. Omar, W. A., Zaghloul, Kh. H., Abdel-Khalek, A. A., Abo-Hegab S., 2012. Genotoxic effectes of metal pollution in two fish species, Oreochromis niloticus and Mugil cephalus, from highly degraded aquatic habitats. Mutation Research. 746 (1), 7-14.
  18. Schreck, C. B., Moyle, P. B., 1990. Methods for fish Biology, American Fisheries Society, Bethesda, MD, USA.
  19. Usero, J., Gonzalez-Regalado, E., Gracia, I., 1997. Trace metal in the bivalve mollusks Ruditapes decussates and Ruditapes philippinarum from the Atlantic coast of southern Spain. Environment International. 23, 291-298.
  20. Zare., M., Hamidian, A, H., Pourbagher, H., Ashrafi, S., Vaziri, L., 2012, Green Algae: biological indicator of heavy metal pollution in the Salt River, Robat Karim. Journal of Natural Environment, Iranian Journal of Natural Resources. 65(2), 204-193. (In Persian)
  21. Mendoza-Carranza, M., Sepúlveda-Lozada, A., Dias-Ferreira, C., 2016. Distribution and bioconcentration of heavy metals in a tropical aquatic food web: A case study of a tropical estuarine lagoon in SE Mexico Violette Geissen. Environmental Pollution. 210, 155-165.
  22. Yap, C.K., Ismail, A., Cheng, W.H., Tan, S.G., 2006. Crystalline style and tissue redistribution in Perna viridis as indicators of Cu and Pb bioavailabilities and contamination in coastal waters. Ecotoxicology and Environmental Safety. 63, 413-423.
  23. . Bandani, G, A., Rostami, kh., Yalgi, H., Shekarzadeh, M., Nazari, H, 2010, Heavy metal levels (lead, cadmium, chromium and zinc) in muscle and liver of carp (Cyprinus carpio) offshore of Golestan province. Iranian Fisheries Journal.19(4), 10-1. (In Persian)
  24. Pashahirad, S., Saeedi, H., Abtahi, B., Keyabi, B, 2010, Evaluation of some heavy metal’s accumulation in the soft and crustal texture of edible bivalves (Amiantis umbonella) in Bandar Abbas coast, Persian Gulf. Journal of Animal Environment. 2, 9- 22. In Persian
  25. Dadelahi, Sohrab, A., Nabavi, M, B., Khiru, N., 2008, Relationship between some biomaterial characteristics with heavy metal accumulation in muscle tissue and gill of Barbus grypus in Arvand River. Iranian Fisheries Journal. 17(4), 27-27. (In Persian)
  26. WHO, 1985. Review of potentially harmful substances- cadmium, lead and tin. WHO, Geneva. (Repotrs and Studies No. 22. MO/ FAO/ UNESCO/ WMO/ WHO/ IAEA/ UN/ UNEP Joint Group of Experts on the Scientific Aspects of Marine Pollution).
  27. Chen, Y.C. and Chen, M.H., 2001. Heavy metal concentration in nine species of fishes caught in coastal- waters off Ann-Ping, S.W. Taiwan. Food and Drug Analysis 9, 107-114.
  28. Darmono, D. and Denton, G.R.W., 1990. Heavy metal concentration in the banana prawn Penaeus merguiensis and leader prawn P. monodon in the Townsvile region of Australia. Environmental Contamination and Toxicology 44, 479-486.
  29. MAFF., 1995. Monitoring and surveillance of non-radioactive contaminants in the aquatic environment and activities regulating the disposal of wastes at sea, 1993. Aquatic Environment Monitoring Report No. 44. Direcorate of Fisheries Research, Lowestoft.
  30. Askari Sari, A., Velayatzadeh, M., Beheshti, M., Khodadadi, M., 2011, Heavy metals accumulation of mercury, lead and cadmium in the tissues of Liza abu in Karun and Bahmanshir Rivers, Khuzestan province. Iranian Journal of Fisheries. 2, 140-131. (In Persian)
  31. Zalaghi, F., Haieripour, S., Askari Sari, A., 2011, Evaluation of lead and cadmium concentration in liver and muscle tTissues of Barbus Pectoralis in Karun River. Journal of Wetland, Ahmad Ahwaz Islamic Azad University. 8, 75-68. (In Persian)
  32. UNEP, 1985. Reference Methods for Marine Pollution Studies, Determination of total Hg in marine sediments and suspended solids by cold vapour AAS, 26.
  33. TFC, Turkish Food Codes, 2002. Official Gazette, 23 September 2002, No. 24885.
  34. EC (European Commission), 2005. Commission Regulation (EC) No 78/2005 of 19 January 2005 amending Regulation (EC) No 466/2001 as regards heavy metals, L 16/43–45.
  35. Uttah, C., Utth, E., Ayanda, I., 2012. Environmental Quality Assessment of Anthropogenically Impacted Estuary using Fish Genera Composition, Tissue Analysis, and Condition Factor. Science and Technology 13 (2), 537-542.
  36. Mendil, D., Uluozlii, O.D., 2006. Oetermination of trace metal levels in sediment and five fish species form lakes in Tokat Turkey. Food Chemistry 2, 281-285.
  37. Suthar, S. Nema, A.K. Chabukdhara, M. Gupta, S.K., 2009. Assessment of metals in water and sediments of Hindon River, India: Impact of industrial and urban discharges. Hazardous Materials 171, 1088-1095.
  38. Varol M., 2011. Assessment of heavy metal contamination in sediments of the Tigris River (Turkey) using pollution indices and multivariate statistical techniques. Hazarous Materials 195, 355-364.
  39. Varol, M., Sen B., 2012. Assessment of nutrient and heavy metal contamination in surface water and sediments of the upper Tigris River, Turkey. Catena 92, 1-10.