ارزیابی قابلیت ارتقاء سطح حفاظتی مناطق شکار ممنوع (مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع الوند همدان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناس ارشدارزیابی و آمایش محیطزیست، دانشگاه محیط زیست

2 استادیارگروه علوم محیطزیست و منابع طبیعی دانشگاه محیط زیست*(مسوول مکاتبات)

3 استادیارگروه علوم محیطزیست و منابع طبیعی دانشگاه محیط زیست

10.22034/jest.2018.13262

چکیده

زمینه و هدف: با توجه به روند پر شتاب تخریب منابع طبیعی و تهدید تنوع زیستی، یکی از چالش­ها در زمینه حفاظت از منابع، بررسی وضعیت مناطق تحت حفاظت و لزوم ارتقای درجه حفاظتی این گونه مناطق است. پژوهش مذکوربا هدف زون­بندی منطقه شکار ممنوع الوند به منظور دست­یابی به الگوی بهینه حفاظت و توسعه صورت گرفت.
روش بررسی: استفاده از روش تجزیه و تحلیل سیستمی، منجر به تشکیل 1434 واحد یگان محیط زیستی گردید که در طی آن به ارزیابی توان اکولوژیکی در هر یگان با توجه به تناسب زون­های شناسایی شده در منطقه پرداخته شد. درنهایت، با اولویت ­بندی و ساماندهی زون ها نقشه زون­بندی به عنوان واحد­های برنامه­ریزی تهیه گردید.
یافته ها: نتیجه مطالعه حاکی ازآن است که درمنطقه مورد مطالعه زون2 (33/62%)، دارای الویت اول و به ترتیب زون 11 (20/22%)، زون 6 (22/8%)، زون 3-4 (01/7%) و زون 5 (20/0%) در الویت­های بعدی قرار گرفتند.
بحث و نتیجه گیری: منطقه الوند با توجه به درصد بالایی از زون حفاظت (33/62%) و نیز به دلیل وجود کریدور در بین دو منطقه حفاظت شده و گدار گونه­های با ارزش قوچ و میش، از ارزش حفاظتی بالایی بر­خوردار می­باشد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیستم، شماره سه، پاییز 97

                                                                

 

ارزیابی قابلیت ارتقاء سطح حفاظتی مناطق شکار ممنوع

(مطالعه موردی: منطقه شکار ممنوع الوند همدان)

 

پروانه سبحانی[1]

حمید گشتاسب[2] *

Meigooni1959@gmail.com

باقر نظامی2

علی جهانی2

 

تاریخ دریافت:22/10/94

تاریخ پذیرش:3/9/95

 

چکیده

زمینه و هدف: با توجه به روند پر شتاب تخریب منابع طبیعی و تهدید تنوع زیستی، یکی از چالش­ها در زمینه حفاظت از منابع، بررسی وضعیت مناطق تحت حفاظت و لزوم ارتقای درجه حفاظتی این گونه مناطق است. پژوهش مذکوربا هدف زون­بندی منطقه شکار ممنوع الوند به منظور دست­یابی به الگوی بهینه حفاظت و توسعه صورت گرفت.

روش بررسی: استفاده از روش تجزیه و تحلیل سیستمی، منجر به تشکیل 1434 واحد یگان محیط زیستی گردید که در طی آن به ارزیابی توان اکولوژیکی در هر یگان با توجه به تناسب زون­های شناسایی شده در منطقه پرداخته شد. درنهایت، با اولویت ­بندی و ساماندهی زون ها نقشه زون­بندی به عنوان واحد­های برنامه­ریزی تهیه گردید.

یافته ها: نتیجه مطالعه حاکی ازآن است که درمنطقه مورد مطالعه زون2 (33/62%)، دارای الویت اول و به ترتیب زون 11 (20/22%)، زون 6 (22/8%)، زون 3-4 (01/7%) و زون 5 (20/0%) در الویت­های بعدی قرار گرفتند.

بحث و نتیجه گیری: منطقه الوند با توجه به درصد بالایی از زون حفاظت (33/62%) و نیز به دلیل وجود کریدور در بین دو منطقه حفاظت شده و گدار گونه­های با ارزش قوچ و میش، از ارزش حفاظتی بالایی بر­خوردار می­باشد.

 

واژه های کلیدی: منطقه شکارممنوع الوند، زون­بندی، تجزیه و تحلیل سیستمی.

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 20, No.3, Autumn, 2018

 

 

 


Evaluation of Promoting Conservation Hunting Areas

(Case Study:Hamedan Alvand No-Hunting Area)

 

Parvaneh Sobhani[3]

Hamid Goshtasb [4] ٭

Meigooni1959@gmail.com

Bagher Nezami2

Ali Jahani2

 

 

Date Received: January 12, 2016

Admission Date:November 23, 2016

 

Abstract

Background and Objective: Considering the fast-growing destruction of natural resources and the existing threats ‎to bio-diversification the necessity of investigating and elevating the conservation level of such areas‎ has become a challenge. The forenamed research with purpose of Alvand No-Hunting Area of zoning, for the sake of access to conservation optimum pattern and development was performed.

Method: Using system analysis led to the creation 1434 was environmental unit which the Ecological Capability Evaluation of each unit respect to the appropriateness zoning were identified in the area. Finally, with Prioritization and zones Organizing, zoning map serve as sample planning was prepared.

Findings: The results suggest that in the study area, zone 2(%62/33) was the first priority, respectively, zone 11 (%22/20), zone 6 (%8/22), zone 3-4 (%7/01) and zone 5 (%0/20) were the next priorities.

Discussion and Conclusion: due to the high percentage of protected zones of Alvand region (%62/33), and also due to the corridor between the two protected areas and gorge of worthful Ovis orientalis species benefits the high conservation value respectively.

 

Key words: Alvand No-Hunting Area, Zoning, System Analysis.

 

 

مقدمه


تحقق اهداف مدیریتی در مناطق تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست در دراز مدت مستلزم انجام فرآیند زون­بندی و تدوین و اجرای برنامه­های مشخص هر زون می­باشد (تعداد و نوع زون­های شناسایی شده در هر منطقه مشخص کننده عنوان حفاظتی منطقه مورد نظر باشد)(1).در ایران مناطق چهار­گانه نیزشامل پارک ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده می­باشند که به موجب قوانین و مقررات موجود شناسایی شده و پس از طی مراحل قانونی تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار می­گیرند (2). مناطق حفاظت شده زمانی قادر به دستیابی به اهداف پیش­بینی شده در طبقه IUCN هستند که تحت طرح­ریزی محیط زیستی قرار گیرند و طی فرآیند ارزیابی توان محیط زیستی، زون­بندی شوند. زون­بندی ابزاری است، جهت برنامه ریزی و مدیریت مناطق حفاظت شده که این امکان را ایجاد می­نماید تا هر منطقه­ای در هر طبقه­ای که قرار می­گیرد به اهداف چند جانبه خود بدون هر گونه تعارضی با یکدیگر، دست یافته و اهداف حفاظتی آن بی­کم و کاست بر­آورده گردد (3). در راستای ایجاد مناطق تحت حفاظت، بحث مدیریت مناطق مطرح می­باشد و زون­بندی در مدیریت پارک­ها و مناطق حفاظت شده راه­کاری است که از طریق آن تعارضات مناطق حفاظت شده کاهش یافته و فرصت لازم برای اتخاذ تدابیر مورد نیاز را فراهم می­نماید (4). بسیاری از مناطق حفاظت شده دارای منابع مختلف زیستی، بوم شناختی و محیطی هستند و در عین حال نحوه استفاده از این منابع نیز متفاوت است. طبقه­بندی صحیح این مناطق باعث ایجاد رابطه منطقی بین حفاظت و استفاده از منابع می­گردد (5). در طی فرآیند ارزیابی، مناطق تحت حفاظت، متناسب با توان اکولوژیکی و اقتصادی-اجتماعی­شان برای کاربرد­های مجاز زون­بندی شده و واحد­های برنامه­ریزی (زون­ها) شکل می­گیرند. زون­ها بستر برنامه­ریزی، مدیریت و پایش منطقه را فراهم می­آورند (6). زون­بندی به عنوان بخشی از فرآیند طرح­ریزی محیط زیستی، کوششی هدفمند است که به منظور تشخیص و تفکیک نواحی مشخصی که زون خوانده می­شود و بر اساس معیار­های حفاظت از منابع فیزیکی و زیستی، با انجام توسعه متناسب با آن صورت می گیرد و در پایان منجر به تدوین برنامه فعالیت­های هر زون می شود (7).زون­بندی در راستای دستیابی به استفاده خردمندانه از مناطق شکار ممنوع قادر است کاربری­های ناسازگار را جدا نموده و میزان مناسب بودن فعالیت­های مختلف را تعیین نماید(8). از مطالعاتی که در زمینه زون­بندی مناطق تحت حفاظت صورت گرفته است می­توان به امیر اصلانی و همکاران، (9) در ارزیابی توان اکولوژیکی منطقه شکار ممنوع سفید کوه آرسک در دامغان، دهدار درگاهی و همکاران، (10) به زون­بندی منطقه شکار ممنوع دیلمان و درفک، زارعیان و همکاران، (11) در زون­بندی منطقه شکار ممنوع کوه گرم جهرم، انق و همکاران، (12) زون­بندی منطقه حفاظت شده گنو با استفاده از نرم افزار GIS، اردکانی و همکاران،(13) در مطالعه زون­بندی خلیج چابهار با استفاده از مدل تصمیم­گیری چند­متغیره جهت کاربری تفرج متمرکز، اسدالهی و همکاران، (14) به مطالعه زون­بندی حفاظتی تالاب چغاخور در استان چهار محال و بختیاری با روش ارزیابی چند معیاره مکانی اشاره کرد. این پژوهش با هدف حفاظت از گونه­های جانوری و گیاهی موجود، زون­بندی منطقه به منظور دستیابی به الگوی بهینه حفاظت و توسعه و نیز ارزیابی پتانسیل منطقه در جهت ارتقاء به یکی از مناطق چهار­گانه تحت حفاظت، مورد بررسی قرار گرفت.

مواد و روش­ها

منطقه مورد مطالعه

منطقه شکار ممنوع الوند دارای وسعتی حدود 36983 هکتار (محیط: 110 کیلومتر) بوده و دامنه تغییرات ارتفاع از حدود 1300 متری در دامنه­ها تا بلند­ترین نقاط با ارتفاع 3600 متر می­رسد. منطقه مورد مطالعه در شهرستان همدان و بخش مرکزی واقع شده است.از نظر موقعیت جغرافیایی در محدوده 49 درجه تا 27 دقیقه شرقی و در حد فاصل 34 درجه و 35 دقیقه، تا 35 درجه عرض شمالی واقع شده است. مناطق کوهستانی استان به عنوان کانون عمده حیات وحش و از جمله غنی­ترین و متنوع­ترین رویشگاه­های گیاهی به شمار می­آید. تنوع آب و هوایی و پوشش گیاهی، جنگلی و مرتعی استان و ارتفاعات بلند باعث گردیده جانوران با تنوع بالایی در استان زیست نمایند که در این خصوص، حدود 160 گونه پرنده و 27 گونه پستاندار و گونه­های متعددی از آبزیان و خزندگان و دوزیستان که عمده­ترین آن­ها کل و بز و قوچ و میش می­باشند دیده شده است. ارتفاعات الوند از دیر­باز زیستگاه طبیعی بسیاری از وحوش از جمله قوچ و میش بوده است. این منطقه در بین دو منطقه حفاظت شده آلموبلاغ اسدآباد و خان گرمز تویسرکان واقع شده است که محل گدار حیات وحش می­باشد. به علاوه این منطقه به عنوان تفرجگاه مردم نیز به شمار می­رود (15). این منطقه در شکل (1) نمایش داده شده است

یافته‌ها

شاخص‌های آماری متغیرهای مورد بررسی در جدول 1 آمده است. پاسخ‌گویان به طور متوسط در طول سال 29 بار از پارک ساحلی دیدن نموده‌اند. حدود 76 درصد بازدیدکنندکان را مردان تشکیل می‌دهند، 90 درصد پاسخ‌گویان متاهل هستند، میانگین سنی بازدیدکنندگان حدود 37 سال، متوسط تعداد سال‌های تحصیل آن‌ها حدود 12 سال و هزینه متوسط هر بازدید برای هر نفر در حدود 60 هزار ریال بوده که البته در بین متغیرهای تحقیق دارای بالاترین ضریب تغییرات می‌باشد.

در ارزیابی وضعیت شغلی بازدیدکنندگان، مشخص گردید که بیش‌ترین تعداد بازدیدکنندگان (3/33 درصد) کارمندان عادی بوده و پس از آن مشاغل آزاد (15/23 درصد) در رتبه بعدی قرار گرفته و تنها 93/0 درصد مصاحبه­شوندگان، بیکار هستند. از لحاظ سطح درآمد، بیش‌ترین تعداد بازدیدکنندگان (25 درصد) میزان درآمد خود را بین 14 تا 16 میلیون ریال اعلام کرده­اند و کمترین آن‌ها (93/0 درصد) بالای 20 میلیون ریال درآمد دارند و درآمد ماهیانه­ی متوسط افراد 16592593 ریال تعیین گردید.بررسی دلایل انتخاب پارک ساحلی برای تفرج نشان داد که 78/52 درصد از افراد دلیل بازدید خود را مناسب­ترین تفرج‌گاه موجود در منطقه محل سکونت از نظر امکانات، 41/32 درصد از افراد دلیل بازدید را برخورداری تفرج‌گاه از مناظر زیبای طبیعی و هوای پاک و 81/14 درصد از افراد دلیل بازدید را نزدیکی به محل سکونت، بیان کرده­اند.

 

 

 

شکل 1- موقعیت منطقه شکار ممنوع الونددرتقسیمات سیاسی کشور

Figure 1. Location of Alvand No-Hunting Area political divisions


 

 

روش تحقیق

روش اتخاذ شده دراین تحقیق با استفاده از روش تجزیه و تحلیل سیستمی می باشد. روش سیستمی روش علمی نوینی است که برای سازماندهی و سنتز اطلاعات به کار می­رود. در این روش کلیه منابع بیوفیزیکی و اقتصادی-اجتماعی شناسایی شده و به نقشه تبدیل گردید . سپس این نقشه­ها از طریق روش روی هم­گذاری با یکدیگر تلفیق شدند و نقشه واحد­های محیط زیستی تهیه شد (درطی تجزیه-تحلیل و همچنین پیاده ­سازی مدل­های اکولوژیکی از نرم افزار Arc gis 10 استفاده گردید).

تجزیه و تحلیل و جمع بندی داده­ها

 این مرحله شامل نقشه­سازی واحد­های همگن ارزیابی، کد­گذاری واحد­ها و تهیه جدول ویژگی واحد­ها می­باشد. سپس به ارزیابی توان اکولوژیکی (فیزیکی و بیولوژیکی) واحد­های ارزیابی و سپس نقشه­سازی هر یک از واحد­ها پرداخته شد. در طی این فرآیند با تلفیق نقشه ارتفاع، شیب و جهت، نقشه مقدماتی شکل زمین تشکیل شد، سپس با تلفیق نقشه مقدماتی شکل زمین با نقشه تیپ خاک، نقشه پایه محیط زیستی یک تشکیل گردید، از ترکیب نقشه حاصل شده با نقشه تیپ و تراکم پوشش گیاهی نیز نقشه نهایی واحد­های محیط زیستی شکل گرفت و سپس داده­های منابع اکولوژیکی ناپایدار نیز به جدول یگان­ها اضافه گردید. به منظور تعیین توان اکولوژیکی یگان­های یاد شده، از مقایسه ویژگی­های یگان­ها با مدل­های اکولوژیکی ویژه (16) فرآیند ارزیابی توان اکولوژیکی به شیوه چند عامله انجام گرفت. سپس درجه توان با توجه به زون­های شناسایی شده در هر یگان محیط زیستی با توجه به مدل­های تعریف شده برای هر زون به صورت مستقل مورد ارزیابی قرار گرفت و نهایتا منجر به موزاییکی از زون­های همگن با توجه به شرایط منطقه گردید. واحدهای محیط زیستی واحدهای همگنی هستند که هر یک دارای مشخصات بیوفیزیکی و اقتصادی-اجتماعی خاص خود می­باشند و در جداولی به نام ویژگی­های واحد­های محیط زیستی به نظم کشیده می­شوند. مقایسه این واحد­ها با مدل­های گوناگون کاربری زمین، توان اکولوژیکی و درجه مطلوبیت آن­ها را برای کاربری­های مختلف نشان می­دهد (به سبب این که مدل مخدوم برای کل ایران در نظر گرفته شده است و هر منطقه دارای شرایط و خصوصیات ویژه­ای می­باشد، بدین منظور به تعریف مدل ویژه برای منطقه شکار ممنوع الوند با توجه به موجودیت این منطقه از نظر منابع موجود (حیات وحش، پوشش و غیره ) پرداخته شد).

مدل­سازی و تشریح مدل­های اکولوژیکی ویژه

مدل های اکولوژیکی نمایانگر چندین رخداد در واحدهای محیط زیستی است، که حاکی از داشتن توان سرزمین برای کاربری مورد نظر می باشد. این مدل­ها توان طبیعی محیط (توان بالقوه) و نوع استفاده از سرزمین برای کاربری مورد نظر را نشان می­دهند (17). لذا در این مطالعه به منظور ارزیابی و طبقه­بندی سرزمین از مقایسه ویژگی­های اکولوژیکی هر واحد محیط زیستی با مدل اکولوژیکی کاربری مورد نظر استفاده گردید. بررسی معیارهای مربوط به هر زون، با استفاده از مدل­های اکولوژیکی (16) و همچنین سایر مطالعات صورت گرفته در راستای این موضوع (9-10) طبق دستور­العمل تهیه طرح مناطق تحت حفاظت (نشریه 257) صورت گرفت (18).

 

نتایج

از نظر ارتفاع منطقه به 5 طبقه، طبقه بندی گردید که بیش­ترین مساحت منطقه در ارتفاع 2200-2600 متری قرار گرفته است. همچنین شیب و جهت در 5 طبقه در نظر گرفته شد که بیش­ترین مساحت منطقه در شیب 15-30% و جهت غربی واقع شده است.منطقه مورد مطالعه از نظر آب و هوا دارای اقلیم فرا­سرد نیمه­خشک و میزان دما 11-8/12 درجه سانتی گراد و میزان بارندگی 300-400 میلی متر می­باشد. منطقه الوند از نظر زمین شناسی در زون سنندج-سیرجان واقع شده است و توده الوند از جنس ماگما غلیظ اسیدی و سنگ های آن از نوع دگرگونی و آهکی می­باشد و قسمت اعظم منطقه از سنگ­های گرانیت و گرانودیوریت تشکیل شده است. از نظر خاک­شناسی دارای بافت لومی-شنی با حاصل­خیزی خیلی کم، عمق بسیار کم و دانه بندی ریز می­باشد. کاربری اصلی منطقه مرتعی می­باشد که گونه غالب منطقه از نوع گون-فرفیون و علف گوسفند است. گونه­های شاخص حیات وحش منطقه قوچ و میش، کل و بز، سمور سنگی، گرگ و پرندگان شامل عقاب طلایی، دلیجه، سارگپه پابلند و...می­باشد. منطقه دارای جاذبه­های طبیعی فراوانی از جمله دشت­ها، چشمه­ها، دره­های سر­سبز و آبشار است، همچنین از نظر آثار فرهنگی و تاریخی دارای روستاهای تاریخی و امامزاده (روستای ویرایی و امامزاده محسن) می­باشد. روستای حیدره نزدیک­ترین روستا به منطقه مورد مطالعه می­باشد که از نظر شغل، اکثر اهالی منطقه به زراعت و باغداری مشغول­اند و منطقه از نظر تسهیلات و ساختار زیر بنایی نیز دارای امکانات بهداشتی و رفاهی (آب، برق، گاز، مراکز بهداشتی و ...) کاملی می­باشد.

تشریح مدل­های اکولوژیکی ویژه در زون­بندی منطقه شکار ممنوع الوند

با توجه به بررسی شرایط منطقه الوند طبق نشریه 257، (18) از 11 زون مناطق 4 گانه تحت مدیریت، فقط به بررسی زون­های موجود در منطقه (زون 2-3-4-5-6-11) پرداخته شد.

مدل زون حفاظت شده (زون 2)

این اراضی غالباً در مجاورت اراضی زون امن قراردارند. با این که سیماهای برجسته طبیعی قابل توجهی دارند اما ارزش محیط زیستی آن ها مجموعاً پایین‌­تر از ارزش­های اراضی زون امن می­باشد. به همین دلیل می‌توان این سیماهای با ارزش را برای بهره‌مندی بازدید­کنندگان به طور محدود آماده و قابل استفاده نمود. این زون به عنوان اراضی بینابینی یا زمین­های پیرامونی برای جدا کردن زون امن از دیگر زون­های قابل دسترسی پارک تلقی می‌شود (18). معیارهای مورد بررسی در این زون، در جدول (1) ارایه گردید (16).

 

 

جدول 1-مدل اکولوژیکی ویژه زون حفاظتی (زون 2)

Table 1. The special ecological model protection area (zone 2)

طبقه

درجه توان

ارتفاع

شیب

تیپ­های گیاهی

تراکم گیاهی

زمین شناسی

حیات وحش

1

3-4-5

5

1

1

6

1-2-3-4-5

2(فاقد توان)

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

 


مطابق با شکل (2) از مقایسه ویژگی­های یگان با مدل تعریف شده، یگان­هایی از منطقه مورد مطالعه که واجد توان برای احراز (زون 2) بودند مشخص گردید. بر این اساس زون حفاظتی در منطقه شکار ممنوع الوند دارای مساحت، 23053 هکتار (33/62%) می­باشد.

 


 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


شکل 2- نقشه زون حفاظت شده در منطقه شکار ممنوع الوند

Figure 2. Protectedarea map in the Alvand No-Hunting Area


مدل زون استفاده گسترده و متمرکز (زون 3-4)

در زون گسترده اراضی بدواً برای استفاده تفرج گاهی کنار گذاشته می‌شوند و بر حسب شدت استفاده از یک دیگرتفکیک می‌گردند. این طبقه شامل اراضی است که استفاده گسترده از آن را ترویج می­دهد. دراین منطقه توسعه عوامل زیر ­بنایی نظیرجاده‌های یک طرفه، تریل­ها (پیاده‌روها)، محل­های نصب چادر وارد و مجازمی­باشد (18). معیارهای مورد بررسی در این زون، در جدول (2) ارایه گردید (16).

 


جدول2-مدل اکولوژیکی ویژه زون تفرج گسترده(زون­3)

Table 2. The special ecological model Extensive use zone (zone 3)

طبقه

درجه توان

شیب

چشم اندازهای طبیعی_ فرهنگی_ باستانی

1

5

1-2-3-4-5-6-7-8-9-10

2(فاقد توان)

سایر

سایر

 

 

 

زون متمرکز دارای تراکم قابل توجهی از بازدید­کنندگان بوده و غالباً درصد کمی از منطقه تحت حفاظت قرار می‌گیرد. استفاده از این منطقه تحت پایش و مدیریت قرار دارد. بسیاری از خدمات مربوط به بازدیدکنندگان از منطقه مانند جاده‌های دو طرفه، مرکز بازدیدکنندگان، فروشگاه های عرضه کننده نیاز­های بازدید­کنندگان، محل­های رسمی اردو، چادر و تسهیلات اقامت شبانه در این زون مستقرند (18). معیارهای مورد بررسی در این زون، در جدول (3) ارایه شده است (16).

 

 

جدول3- مدلاکولوژیکیویژهزونتفرج متمرکز (زون 4)

Table 3. The special ecological model Intensive use zone (zone 4)

   طبقه

 

درجه توان

ارتفاع

شیب

جهت

خاک

تیپ گیاهی

تراکم گیاهی

کاربری اراضی

فرسایش

زمین شناسی

تقسیمات عمومی اقلیم

دما

منابع آبی

چشم اندازهای طبیعی_ تاریخی

1

2-3-4-5

3-2-1

4-3

1-2-3

1

3

1

1

1-2-3

1-2

1

1

آبشار گنجنامه

2(فاقد توان)

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر

سایر


 

 

مطابق با شکل (3و4) از مقایسه ویژگی­های یگان با مدل تعریف شده، یگان­هایی از منطقه مورد مطالعه که واجد توان برای احراز (زون 3-4) بودند مشخص گردید. بر این اساس زون تفرج گسترده و متمرکز در منطقه شکار ممنوع الوند دارای مساحت 2596 هکتار (01/7%) می­باشد.

 

 

 

 

شکل 3- نقشه زون تفرج گسترده در منطقه شکار ممنوع الوند

Figure 3.Extensive use zone map in the Alvand No-Hunting Area

 

 

شکل 4- نقشه زون تفرج متمرکز در منطقه شکار ممنوع الوند

Figure 4. Intensive usezone map in the Alvand No-Hunting Area

 

 

مدل زون فرهنگی-تاریخی (زون 5)                  

این دسته از اراضی در محدوده مرزهای پارک از نظر فرهنگی ‌حایز اهمیت بوده و معمولاً زمینه‌های تاریخی باستانی یا منابع فرهنگی معاصر را در سطح اهمیت ملی یا جهانی در بر ­می‌گیرد (18). معیارهای مورد بررسی در این زون، در جدول (4) ارایه شده است (16).


جدول4 – مدلاکولوژیکیویژهزونفرهنگی-تاریخی (زون 5)

Table 4. The special ecological model cultural-historical zone (zone 5)

طبقه

درجه توان

چشم اندازهای طبیعی، فرهنگی، باستانی

1

1-2

2(فاقد توان)

سایر

مطابق با شکل (5) از مقایسه ویژگی­های یگان با مدل تعریف شده، یگان هایی از منطقه مورد مطالعه که واجد توان برای احراز (زون 5) بودند مشخص گردید. بر این اساس زون فرهنگی-تاریخی در منطقه شکار ممنوع الوند دارای مساحت 77هکتار (2/0%) می­باشد.

 

 

 

شکل 5- نقشه زون فرهنگی-تاریخی در منطقه شکار ممنوع الوند

Figure 5. Cultural-historical zone map in the Alvand No-Hunting Area

 

 


مدل زون بازسازی (زون 6)

 

آن دسته از اراضی محدوده داخل منطقه که در اثر معرفی گونه‌های گیاهی و جانوری غیر­بومی، بهره ‌برداری از جنگل‌ها، حریق، کشاورزی، اسکان و نظایر آن از بین رفته یا دگرگون شده‌اند شامل این طبقه می­باشند (18). معیارهای مورد بررسی در این زون در جدول (5) ارایه شده است (16).

 

 



جدول5 مدل اکولوژیکی ویژه زون بازسازی (زون 6)

Table 5.The special ecological model reconstruction zone (zone 6)

تعارضات

زمین شناسی

شدت فرسایش

طبقه

درجه توان

3

6

5

1

سایر

سایر

سایر

2(فاقد توان)

 

مطابق با شکل (6) از مقایسه ویژگی­های یگان با مدل تعریف شده، یگان­هایی از منطقه مورد مطالعه که واجد توان برای احراز (زون 6) بودند مشخص گردید. بر این اساس زون بازسازیدر منطقه شکار ممنوع الوند دارای مساحت 3043 هکتار (22/8%) می­باشد.

 

 

شکل 6- نقشه زون بازسازی در منطقه شکار ممنوع الوند

Figure 6. Reconstruction zone map in the Alvand No-Hunting Area


مدل زون سایر استفاده ها (استفاده چند جانبه)(زون 11)

این زون آن دسته از اراضی مناطق تحت حفاظت را شامل می­گردد که هرگونه استفاده­ای غیر از اهداف عمده مدیریتی در این مناطق (از جمله حفاظت، استفاده علمی، تفرج و…) دیده شود (18). معیارهای مورد بررسی در این زون در جدول (6) ارایه شده است (16).

 

جدول6- مدلاکولوژیکیویژهزون سایر استفاده ها (زون 11)

Table 6. The special ecological model other uses (multiple use) zone (zone 11)

طبقه

درجه توان

کاربری اراضی

امکانات زیربنایی و شرایط

تعارضات

1

3

1-2-3-4-5-6-7-8

2-3

2(فاقد توان)

سایر

سایر

سایر

 

مطابق با شکل (7) از مقایسه ویژگی­های یگان با مدل تعریف شده، یگان­هایی از منطقه مورد مطالعه که واجد توان برای احراز (زون 11) بودند مشخص گردید. بر این اساس زون سایر استفاده­ها در منطقه شکار ممنوع الوند دارای مساحت 8214 هکتار (20/22%) می­باشد.

 

 

 

شکل7-نقشهزونسایر استفاده ها درمنطقهشکارممنوعالوند

                                             Figure 7. Other uses zone map in the Alvand No-Hunting Area

 

 

نتایج حاصل از زون­های شناسایی شده در الوند، حاکی از آن است که منطقه به دلیل وجود گونه­های مرتعی شاخص (گون، فرفیون، بله گوش و...) و زیستگاه گونه­های ارزشمند حیات وحش (قوچ و میش، کل و بز و...) سبب شده است که 33/62% از منطقه به زون 2 (حفاظت شده) اختصاص یابد، که قسمت اعظم این زون در بخش کریدور (محل مهاجرت قوچ و میش) و سایر قسمت­های این زون در محل تمرکز گونه­های با ارزش حیات وحش اعم از کل و بز، سمورسنگی، عقاب طلایی، گونه های گیاهی مرتعی (گون-فرفیون) و مناطقی با شیب بالای 60 درصد میباشد. 20/22% از منطقه دارای زون 11 (سایر استفاده ها) می­باشد که این زون در مناطقی که کشاورزی، توسعه انسانی و استفاده هایی به جزءاستفاده حفاظتی و مدیریتی موجود می­باشد، مشاهده شده است. 22/8% از منطقه به زون 6 (اصلاح و بازسازی) اختصاص یافته است، این زون در سطحی از منطقه که به دلیل دخالت­های انسانی تغییر یافته است مشاهده می­شود و از نظر موقعیت به عنوان پشتوانه­ای برای حفظ برخی از زیستگاه­ها حایز اهمیت است. زون 5 (آثار فرهنگی-تاریخی) با 20/0 % از منطقه، در راستای مناطقی با ارزش فرهنگی، ملی، تاریخی و مذهبی (امامزاده محسن، روستای تاریخی ویرایی و ..) دارای اهمیت می باشد. 01/7% از منطقه به زون 3-4 (تفرج گسترده و متمرکز) اختصاص یافته است که این زون در راستای جاذبه های طبیعی (چشمه ها،رودخانه ها و ...) با ارزش کیفی منظر (ممتازومتوسط)، در طبقه بندی مخدوم (19) و مناطقی با شیب 15-50 درصدمی­باشد. پس از شناسایی و ارزیابی زون­های موجود در منطقه به الویت­بندی زون­ها با توجه به درصد و مساحت هر زون و نیز واحد یگان­های محیط زیستی در جدول (7)پرداخته شد. زون حفاظت شده (33/62%)، دارای الویت اول و به ترتیب زون 11 (20/22%)، زون 6 (22/8%)، زون 3-4 (01/7%) و زون 5 (20/0%) در الویت­های بعدی قرار گرفتند که در شکل (8) نمایش داده شده است. منطقه از درصد بالایی از زون حفاظت شده، کریدور در بین دو منطقه حفاظت شده (آلموبلاغ اسد­آباد و خان­گرمز تویسرکان) و گدار گونه های باارزش قوچ و میش برخوردار میباشد. از سویی، میزان مساحت کریدور در منطقه نسبت به مساحت کل منطقه حدود 10000 هکتار می­باشد. با توجه به شرایط منطقه از نظر درصد بالای زون حفاظت و حداقل زون­های لازم برای یک منطقه حفاظت شده (2 و 11)، می توان گفت که این منطقه برای ارتقاء به منطقه حفاظت شده مناسب می­باشد (تعداد و نوع زون های شناسایی شده در هر منطقه مشخص کننده عنوان حفاظتی منطقه مورد نظر می باشد).


جدول 7- الویت بندی زون های شناسایی شده در منطقه شکار ممنوع الوند

Table 7.Identified zones priority in the Alvand No-Hunting Area

مساحت (هکتار)

درصد زون­ها%

الویت زون­ها

 

 

 

نام هر زون

23053

33/62

زون 2

8214

20/22

زون 11

3043

22/8

زون 6

2596

01/7

زون 3-4

77

20/0

زون 5

36983

جمع مساحت کل

 

 

 

شکل 8- زون بندی منطقه شکار ممنوع الوند

Figure 8. Alvand No-Hunting Area zoning

 

بحث و نتیجه گیری

 

محدوده مورد مطالعه به دلیل زیست گاه­های مناسب از جمله دارا بودن شرایط کوهستانی، ارتفاعات، دره­ها، رودخانه­ها، جنگل­ها، باغات و مزارع، حیات وحش ارزش­مندی را در خود جای داده است. به دلیل ارزشی که این حیوانات دارند نمی­توان از آن­ها به سادگی چشم­پوشی کرد. منطقه شکار ممنوع الوند، به دلیل تنوع گونه­ای قابل ملاحظه و اکوسیستم­های متنوع و وجود گونه­های خاص، اعم از حیات وحش و گونه­های گیاهی مرتعی موجود منجر به بالا بردن ارزش حفاظتی در سطح این منطقه شده است. ارتفاعات الوند از دیر­باز زیست گاه طبیعی بسیاری از وحوش از جمله قوچ و میش بوده است که به سبب تراکم دام­های بومی و اطراق عشایر و عوامل زیادی از جمله توسعه سکونت گاه­ها و راه­های ارتباطی به مناطق حفاظت شده اطراف، از جمله آلموبلاغ اسد­آباد و خان­گرمز تویسرکان در حال گدار می­باشد. به علاوه این منطقه به عنوان تفرج­گاه مردم به شمار می­رود. این فعالیت­ها هر یک به نحوی می­توانند ارزش­های زیست گاهی منطقه را به­ویژه برای گونه­های حمایت شده آن کاهش دهند. عوامل ذکر شده باعث گردید تا منطقه جهت ارتقاء سطح حفاظتی مورد ارزیابی قرار­گیرد. نتایج حاصل شده نشان داد که منطقه از نظر ارتقاء به سطوح حفاظتی بالا­تر به دلیل وجود عامل کریدور، محل مهاجرت فصلی گونه­های قوچ و میش در بین دو منطقه حفاظت شده آلموبلاغ و خانگرمز و اختصاص منطقه به درصد بالایی از زون حفاظت و نیز حداقل زون­های لازم (زون 2 و 11)، از قابلیت ارتقاء به سطوح حفاظتی بالا­تر به عنوان منطقه حفاظت شده بر­خوردار می باشد(18).

درمقایسه زون­های حاصل از این منطقه با برخی از سایرمناطق بررسی شده مانند پارک ملی گلستان و پناه گاه حیات وحش لوندویل نشان داد که در زون­بندی پارکملی گلستان، زون­های موجود (1-2-3-4-5-6-7-8) می­باشند که بیش­ترین زون 43/49 % (زون 1) و کم­ترین زون 11/0 % (زون 6) می­باشد (7). هم چنین درزون­بندی پناه گاه حیات وحش لوندویل نیز زون­های موجود (1-2-3-4-5-8)می­باشند که بیش ترین زون 63/57 % (زون 2) و کم­ترین زون 55/0 % (زون 4) می­باشد و منطقه فاقد زون 6 و 7 است (20). درحالی که درمنطقه موردمطالعه،زون­های موجود (2-3-4-5-6-11) می­باشند که بیش­ترین زون 33/62 % (زون 2) و کم­ترین زون 20/0 % (زون 5) است و این منطقه به دلیل تعارضات موجود اعم از جاده، معادن اطراف منطقه و سایر کاربری­های اثر گذار در منطقه، در مقایسه با دو منطقه ذکر شده از زون امن (بیش­ترین ممنوعیت و توان حفاظتی بالا) برخوردار نمی­باشد. هم چنین شناسایی زون­های موجود در هر­یک از مناطق، بیان­گر این است که هر منطقه دارای زون­های واجد شرایط ویژه خود می­باشد و وجود تمامی زون ها در منطقه الزامی نیست.تفکیک منطقه شکار ممنوع الوند به زون­هایی با کار­بری­های متفاوت و سازگار با یک دیگر بر اساس پشتوانه استدلالی که مطالعات فیزیکی، زیستی، اقتصادی و اجتماعی منطقه را فراهم کردند، این امکان را به وجود می­آورد که در صورت برنامه­ریزی هر یک از زون­ها مطابق با سطح انتظاراتی که از آن­ها به عمل می­آید (دستور­العمل طرح­ریزی فائو) اهداف حفاظت در بلند­مدت را فراهم نماید. اهمیت زون­بندی در مناطق شکار ممنوع ضمن بر­آورده کردن شانس بقاء برای گونه­های در خطر انقراض و ضمن دست یابی به اهداف ویژه، جهت پاسخ به نیاز های مردمی در سطح مطلوب و متعادل، نیز به­کار گرفته می­شود (21). با توجه به اهمیت حفاظت در جلوگیری از روند تخریب منابع و تعاریف و درجات مختلف حفاظت از منابع طبیعی، چالش پیش­رو در این رابطه، تعیین درجه حفاظتی به روز و کار­آمد برای مناطق مختلف می­باشد. این موضوع زمانی اهمیت می­یابد که در برخی موارد با توجه به سرعت تخریب منابع در مناطق حساس اکولوژیکی شاهد عدم تغییر در برنامه­های مدیریتی و حفاظتی مناطق چهار­گانه حفاظت شده هستیم. یافته­های پژوهش نشان داد که منطقه الوند بر اساس ارزیابی صورت گرفته نقش مهمی در حفظ و نگه داری از طبیعت و گونه­های منطقه دارد. بنا­بر­این، برای حفاظت و ارتقای زیست گاه­ها و گونه­ها، نیازمند دخالت آگاهانه و فعال بوده است و باید برنامه مدیریتی منسجمی برای منطقه در­نظر­گرفت. پژوهش حاضر به دنبال یافتن یک روش موثر و با قابلیت اجرایی در راستای شناسایی مناطق شکار ممنوع بوده است. حفاظت از نواحی با تنوع زیستی بالا این اطمینان را حاصل می­سازد که سایر فعالیت­های انسانی به این نواحی آسیب نمی رساند و پایایی وزیست پذیری نواحی با ارزش حفاظتی بالا­تر در یک دوره زمانی نا­محدود نیز تامین می­گردد. آن­چه از نتایج این مطالعه به دست آمد نشان داد که فرآیند زون­بندی یک مساله تصمیم­گیری است که ذاتاً نیازمند ارزیابی ویژگی­های مختلف سرزمین بر اساس اهداف چند­گانه می باشد که این موضوع توسط PhuaوMinowa (22) و Geneletti و Duren (23) نیز مورد تاکید قرار گرفته است.

 

Reference

  1. Dehdar dargahi M, Makhdoum M, Zooning of Kavir National Park. Iranian Journal of National Rarks; 2004: 56 (4).
  2. Mohajeri S, Pakparvar M and Bnyadi A.(2001). Studies of the national park management project and the Rochoon Wildlife Refuge in Kerman province (In Persian).
  3. Sabatini, M.C, A. Verdiell, R.M. Iglesias andM. Vidal (2007). A quantitative method for zoning of protected areas and its spatial ecological implications.
  4. Majnunian H, A manual to provide management program of protected area. Published by Management and Planning Organization of Iran; 2002: 257.
  5. Verdiella A, Sabatini M, Maciel MC, Rodriguez R M, A mathematical model for zoning of protected natural areas. International Transactions in Operational Research; 2005: 12 : 203–213
  6. Najmizadeh S, Yavari AR, Zoning and Planning of Khabr National Park With the Aid of GIS. Journal of Environmental Studies; 2003: 38, 47-58.
  7. Dehdar dargahi M, Makhdoum M.(2002) Zooning of Golestan National Park. Iranian Scientific& Research Journal of Ecology.29, 71-77(In Persian).
  8. Makhdoum, M.F. 1992. Environmental Unit. An arbitrarary ecosystem for land evaluation. AGEE. 41(2): 209-214.
  9. AslaniA, Motahari S, Riyazi B. (2015). Assessment of prohibited No- hunting areas for a higher level of protection areas. Natural Environment and Natural Resources of Iran. 68, 35-65(In Persian).
  10. Dehdar dargahi M, Karami M, Khorasani N. (2007). Zoning of Dorfak No-hunting area by using GIS. Iranian Scientific& Research Journal of Ecology; 43, 51-60(In Persian).
  11. ZareianH, Esmaieli H, Gholamhoseini A and Moazni A. (2014). Zoning of Jahrom Hot Mountain No-hunting area for a Investigating the possibility of becoming one of the protected areas by using GIS. Scientific& Research Journal of Experimental Animal Biology. 4, 73-86(In Persian).
  12. Onogh A and Jafari H. (2005). Zoning of Geno protect area by using GIS. Iranian Scientific& Research Journal of Ecology. 38, 39-46(In Persian).
  13. Ardakani T, Danekar A, Karami M, Aghighi H, Rafie GH-R and Erfani M. (2011). Zoning of Chabahar by using Multi- Variable for a intensive Tourism user.  Geography & Land use planing of Journal.No1(In Persian).
  14. Asadolahi Z, Danekar A and Asadolahi Z. (2012). Protect zoning Chaghakhor wet land by using Assecment Spatial Multi-Creiteria. Scientific & Research Journal of Wet land Ecobiology, Ahvaz Eslami Azad univercity Ahvaz (In Persian).
  15. Arabi A, Ramezani R and Kazemaini F. (2012). Study Report Alvand No-hunting area for a higher level of protection (In Persian).
  16. Makhdom M, Darvish Sefat A-a, Jafarzadeh H and Makhdom A. (2001). Assessment and Planing Envieroment by using GIS. Tehran University Publishs (In Persian).
  17. Makhdom M. (2011).  Foundamental Land use planing. Tehran University Publishs (In Persian).
  18. Country Management and Planning Organization. (2002). Interoduction for preparing a management plan for protected areas.257, 1-57 (In Persian).
  19. Makhdom M. (2011).  Interoduction Preparation and design of park and design of national parks engineering, forest parks and nature park. Publication Center for Academic Publishing (In Persian).
  20. Majnonian H. (1991). Envieroment Capability Evaluation Landvil wid life area. Iranian Scientific & Research Journal of Ecology (In Persian).
  21. Majnonian H. (1995). Protected areas of Iran, Publications of the Environmental Protection Agency of Iran. 93-177(In Persian).
  22. Phua, M. H. and Minowa, M. 2005. A GIS‐based multi‐criteria decision making approach to forest conservation planning at a landscape scale: a case study in the Kinabalu area, Sabah, Malaysia. Landscape and Urban Planning, 71, 207–222.
  23. Geneletti, D. and Van Duren, I.2008. protected area zoning for conservation and use: A combination of spatial multicriteria and multiobjective evaluation. Landscape and Urban Planning; 85; 97–110.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 



1- دانشجوی کارشناس ارشدارزیابی و آمایش محیطزیست، دانشگاه محیط زیست

2- استادیارگروه علوم محیطزیست و منابع طبیعی دانشگاه محیط زیست*(مسوول مکاتبات)

[3]- MSc of Environmental Science, Evaluation and land use planning, University Environment, Karaj, Iran

[4]-­Department of Environmental Sciences and Natural Resources, University Environment, Karaj, Iran *(Corresponding Author)  

  1. Dehdar dargahi M, Makhdoum M, Zooning of Kavir National Park. Iranian Journal of National Rarks; 2004: 56 (4).
  2. Mohajeri S, Pakparvar M and Bnyadi A.(2001). Studies of the national park management project and the Rochoon Wildlife Refuge in Kerman province (In Persian).
  3. Sabatini, M.C, A. Verdiell, R.M. Iglesias andM. Vidal (2007). A quantitative method for zoning of protected areas and its spatial ecological implications.
  4. Majnunian H, A manual to provide management program of protected area. Published by Management and Planning Organization of Iran; 2002: 257.
  5. Verdiella A, Sabatini M, Maciel MC, Rodriguez R M, A mathematical model for zoning of protected natural areas. International Transactions in Operational Research; 2005: 12 : 203–213
  6. Najmizadeh S, Yavari AR, Zoning and Planning of Khabr National Park With the Aid of GIS. Journal of Environmental Studies; 2003: 38, 47-58.
  7. Dehdar dargahi M, Makhdoum M.(2002) Zooning of Golestan National Park. Iranian Scientific& Research Journal of Ecology.29, 71-77(In Persian).
  8. Makhdoum, M.F. 1992. Environmental Unit. An arbitrarary ecosystem for land evaluation. AGEE. 41(2): 209-214.
  9. AslaniA, Motahari S, Riyazi B. (2015). Assessment of prohibited No- hunting areas for a higher level of protection areas. Natural Environment and Natural Resources of Iran. 68, 35-65(In Persian).
  10. Dehdar dargahi M, Karami M, Khorasani N. (2007). Zoning of Dorfak No-hunting area by using GIS. Iranian Scientific& Research Journal of Ecology; 43, 51-60(In Persian).
  11. ZareianH, Esmaieli H, Gholamhoseini A and Moazni A. (2014). Zoning of Jahrom Hot Mountain No-hunting area for a Investigating the possibility of becoming one of the protected areas by using GIS. Scientific& Research Journal of Experimental Animal Biology. 4, 73-86(In Persian).
  12. Onogh A and Jafari H. (2005). Zoning of Geno protect area by using GIS. Iranian Scientific& Research Journal of Ecology. 38, 39-46(In Persian).
  13. Ardakani T, Danekar A, Karami M, Aghighi H, Rafie GH-R and Erfani M. (2011). Zoning of Chabahar by using Multi- Variable for a intensive Tourism user.  Geography & Land use planing of Journal.No1(In Persian).
  14. Asadolahi Z, Danekar A and Asadolahi Z. (2012). Protect zoning Chaghakhor wet land by using Assecment Spatial Multi-Creiteria. Scientific & Research Journal of Wet land Ecobiology, Ahvaz Eslami Azad univercity Ahvaz (In Persian).
  15. Arabi A, Ramezani R and Kazemaini F. (2012). Study Report Alvand No-hunting area for a higher level of protection (In Persian).
  16. Makhdom M, Darvish Sefat A-a, Jafarzadeh H and Makhdom A. (2001). Assessment and Planing Envieroment by using GIS. Tehran University Publishs (In Persian).
  17. Makhdom M. (2011).  Foundamental Land use planing. Tehran University Publishs (In Persian).
  18. Country Management and Planning Organization. (2002). Interoduction for preparing a management plan for protected areas.257, 1-57 (In Persian).
  19. Makhdom M. (2011).  Interoduction Preparation and design of park and design of national parks engineering, forest parks and nature park. Publication Center for Academic Publishing (In Persian).
  20. Majnonian H. (1991). Envieroment Capability Evaluation Landvil wid life area. Iranian Scientific & Research Journal of Ecology (In Persian).
  21. Majnonian H. (1995). Protected areas of Iran, Publications of the Environmental Protection Agency of Iran. 93-177(In Persian).
  22. Phua, M. H. and Minowa, M. 2005. A GIS‐based multi‐criteria decision making approach to forest conservation planning at a landscape scale: a case study in the Kinabalu area, Sabah, Malaysia. Landscape and Urban Planning, 71, 207–222.
  23. Geneletti, D. and Van Duren, I.2008. protected area zoning for conservation and use: A combination of spatial multicriteria and multiobjective evaluation. Landscape and Urban Planning; 85; 97–110.