ارزیابی و مقایسه شاخص‌های رویه‌ای و محتوایی توسعه پایدار در مناطق 7 و 22 تهران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه هنر، تهران

2 استاد گروه شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران

3 استادیار گروه شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران * (مسوول مکاتبات)

10.22034/jest.2018.13779

چکیده

چکیده
زمینه و هدف: رشد روزافزون جمعیت و در پی آن بحران­های روبه­تزاید زندگی شهری، اصل توسعه پایدار را بیش از پیش در کانون توجه قرار می­دهد، ضمن آن که مشاهده عدم تعادل­ها در زندگی شهری نشان از عدم تحقق شاخص های پایداری دارد. آن چه که در اغلب نگرش­ها و روش‌های ارزیابی پایداری دیده می­شود، توجه صرف به ابعاد محتوایی یعنی شاخص‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی است. اما در بسیاری از جوامع با وجود منابع غنی و کیفیت بالای زیست‌محیطی و هم چنین سطح مطلوب اجتماعی و اقتصادی باز هم شاهد ناکامی­ها و کمبودهایی در دستیابی به اهداف توسعه‌پایدار بوده­ایم. لذا به نظر می­رسد، بازبینی مجدد ابعاد و شاخص‌های پایداری و جامع­نگری بیش تر در این زمینه، بتواند راهکاری تازه پیش روی جوامع بگشاید. هدف این مقاله، ارزیابی پایداری توسعه شهری در دو منطقه 7 و 22 تهران با رویکردی متفاوت و با در نظرگیری ابعاد و جوانب پایداری در دو بخش محتوایی و رویه­ای است. بخش محتوایی شامل شاخص­های زیست­محیطی، اقتصادی و اجتماعی است که در واقع این شاخص‌ها در بطن جامعه بوده و وابسته به عوامل دیگری در جامعه تغییر می­کنند و متأثر از سیاست­های توسعه‌پایدار هستند. گروه دیگر شاخص­ها که اغلب در ارزیابی توسعه پایدار مورد غفلت واقع شده­اند گروه شاخص‌های رویه­ای هستند که در واقع متشکل از مجموعه شاخص‌هایی بوده که به صورت مستقل عمل کرده و مبین فرایند سیاست­ها در یک جامعه می­باشند.
روش بررسی: در این زمینه از روش های مطالعات کتابخانه­ای و اسنادی، مشاهدات میدانی، پرسش نامه و مصاحبه استفاده شده و داده­های گردآوری شده با استفاده از نرم افزار SPSS و روش­های آماری مورد تحلیل و بررسی قرار گرفتند.
یافته­ها: یافته­های پژوهش نشان می­دهد، منطقه 22 از نظر هر دو گروه شاخص­های محتوایی و رویه­ای نسبت به منطقه 7 در وضعیت مطلوب­تری قرار دارد.
بحث و نتیجه­گیری: منطقه 22 با برخورداری از سرمایه­گذاری­های نسبتاً گسترده مدیریت محلی (شهرداری منطقه) در زمینه توسعه پایدار به پشتیبانی از ظرفیت­های موجود منطقه پرداخته و لذا علاوه بر ارتقاء سطح کیفی مدیریت و حکومت محلی در منطقه، ظرفیت­سازی­های گوناگون و در نتیجه ارتقاء سطح جامعه مدنی را سبب گردیده است.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و یکم، شماره یک، فروردین 98

                                        

 

ارزیابی و مقایسه شاخص­های رویه­ای و محتوایی توسعه پایدار

در مناطق 7 و 22 تهران

 

مهسا حاجی محمودی [1]

ناصر برک پور[2]

پویان شهابیان[3]  *

shahabian@iauctb.ac.ir

 

 

تاریخ دریافت:22/7/93

تاریخ پذیرش:26/3/95

 

چکیده

زمینه و هدف: رشد روزافزون جمعیت و در پی آن بحران­های روبه­تزاید زندگی شهری، اصل توسعه پایدار را بیش از پیش در کانون توجه قرار می­دهد، ضمن آن که مشاهده عدم تعادل­ها در زندگی شهری نشان از عدم تحقق شاخص های پایداری دارد. آن چه که در اغلب نگرش­ها و روش‌های ارزیابی پایداری دیده می­شود، توجه صرف به ابعاد محتوایی یعنی شاخص‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی است. اما در بسیاری از جوامع با وجود منابع غنی و کیفیت بالای زیست‌محیطی و هم چنین سطح مطلوب اجتماعی و اقتصادی باز هم شاهد ناکامی­ها و کمبودهایی در دستیابی به اهداف توسعه‌پایدار بوده­ایم. لذا به نظر می­رسد، بازبینی مجدد ابعاد و شاخص‌های پایداری و جامع­نگری بیش تر در این زمینه، بتواند راهکاری تازه پیش روی جوامع بگشاید. هدف این مقاله، ارزیابی پایداری توسعه شهری در دو منطقه 7 و 22 تهران با رویکردی متفاوت و با در نظرگیری ابعاد و جوانب پایداری در دو بخش محتوایی و رویه­ای است. بخش محتوایی شامل شاخص­های زیست­محیطی، اقتصادی و اجتماعی است که در واقع این شاخص‌ها در بطن جامعه بوده و وابسته به عوامل دیگری در جامعه تغییر می­کنند و متأثر از سیاست­های توسعه‌پایدار هستند. گروه دیگر شاخص­ها که اغلب در ارزیابی توسعه پایدار مورد غفلت واقع شده­اند گروه شاخص‌های رویه­ای هستند که در واقع متشکل از مجموعه شاخص‌هایی بوده که به صورت مستقل عمل کرده و مبین فرایند سیاست­ها در یک جامعه می­باشند.

روش بررسی: در این زمینه از روش های مطالعات کتابخانه­ای و اسنادی، مشاهدات میدانی، پرسش نامه و مصاحبه استفاده شده و داده­های گردآوری شده با استفاده از نرم افزار SPSS و روش­های آماری مورد تحلیل و بررسی قرار گرفتند.

یافته­ها: یافته­های پژوهش نشان می­دهد، منطقه 22 از نظر هر دو گروه شاخص­های محتوایی و رویه­ای نسبت به منطقه 7 در وضعیت مطلوب­تری قرار دارد.

بحث و نتیجه­گیری: منطقه 22 با برخورداری از سرمایه­گذاری­های نسبتاً گسترده مدیریت محلی (شهرداری منطقه) در زمینه توسعه پایدار به پشتیبانی از ظرفیت­های موجود منطقه پرداخته و لذا علاوه بر ارتقاء سطح کیفی مدیریت و حکومت محلی در منطقه، ظرفیت­سازی­های گوناگون و در نتیجه ارتقاء سطح جامعه مدنی را سبب گردیده است.

 

واژه های کلیدی : توسعه پایدار، ارزیابی پایداری، شاخص­های محتوایی، شاخص­های رویه­ای، جامعه مدنی، حکومت محلی، مناطق 7 و 22 تهران.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 21, No.1,March, 2019

 

 

 

 

 


Evaluation and comparison of procedural and substantive indexes for sustainable development in Districts 7 and 22 of Tehran

 

Mahsa Hajimahmoudi [4]

Naser Barakpour [5]

Pooyan Shahabian[6] *

shahabian@iauctb.ac.ir

Admission Date: June 15, 2016

Date Received: October 14, 2014

 

Abstract

Background and Objective: Population increases day to day and causes some difficulties which are more noticeable, especially in urban areas such as Tehran as one of the most populated cities in the world. Nowadays, these difficulties highlights the role of sustainable development. Needless to say, inequality in urban life is sign of failure in fulfilling of sustainability development. Based on multidimensional features of sustainable development paradigms and existence of different attitudes, it is difficult to have a perfect and multidimensional consensus in this field. Different attitudes and evaluation of sustainability methods signify the substantive dimensional issues such as environmental, social and economic features. In many societies, despite the resources, high-quality environment and high rate of social and economic features, failure in reaching sustainable development goals can be observed. Thus, it seems that investigation of of dimensions and indexes of sustainability and holistic attitude in this field can provide a new attitude towards societies. Attaining sustainability in this field needs a holistic cognition of the existing condition of the society for planning and giving strategies to reach advance rate of sustainable development in society. The aim of this study is to investigate the sustainability of urban life in Districts 7 and 22 of Tehran municipality with different attitudes by considering dimensions of sustainability in terms of substantive and procedural criteria. Substantive criterion includes environmental, social and economic indexes and these features not only exist in deep layers of society but also can change according to other conditions and are affected by sustainable development policy. Another criterion which is normally ignored in the evaluation of sustainable development, is procedural index which is formed by the indexes acting independently as a political process in society.

Method: In this regard, library and ocumentary studies, field observation, questionnaire and interviews were employed. The collected were analyzed by SPSS software and statistical method.

Findings: The results show that District 22 is better in terms of both procedural and substantive indexes compared to District 7.

Conclusion: Analyses show that District 22 not only receive high amount of investment in sustainable development by the local government (district municipality) but also supports some capacities which exist in the region. In addition to heightening the quality of management and local government, this district creates new capacities and helps in increasing the level of society.

 

Keywords: Sustainable development, Sustainability evaluation, Substantive Index, Procedural Index, Civil society, Local government, District s7 and 22 of Tehran

 

مقدمه


ماهیت چند بعدی پارادایم توسعه پایدار و وجود نگرش­های مختلف به آن، رسیدن به اجماع کامل و همه جانبه در این زمینه را با پیچیدگی­هایی مواجه می­سازد. در این تحقیق سعی شده است، ارزیابی پایداری به شیوه­ای که تاکنون کم تر مورد توجه قرار گرفته صورت گیرد و در این میان باب ابعادی تازه در ارزیابی توسعه پایدار گشوده شود. لذا ضمن نگاهی گذرا در مفهوم پایداری، به بررسی لزوم در نظرگیری ابعاد سیاستی و رویه­ای به عنوان پشتیبان سیاست­های توسعه پایدار پرداخته شده و بعد از معرفی شاخص­ها در دو گروه محتوایی و رویه­ای، ارزیابی پایداری توسعه در دو منطقه 7 و 22 تهران صورت گرفته است.

- رو­شناسی

تحقیق حاضر از لحاظ هدف در زمره تحقیقات کاربردی و از منظر نحوه جمع آوری داده­ها، در زمره تحقیقات پیمایشی قرار می­گیرد. داده­های مورد بررسی در انجام این پژوهش در دو گروه جای می­گیرند. گروه اول داده­ها که در مجموع شاخص­های محتوایی را تشکیل می­دهند، از طریق آمار و اطلاعات موجود از جمله سرشماری نفوس و مسکن، طرح­های اسنادی و سایر منابع اطلاعاتی (شهرداری و سازمان­های وابسته) به دست آمده است. گروه دوم داده­ها که شاخص­های رویه­ای را تشکیل می­دهند از طریق پرسش نامه از شهروندان و یا مصاحبه با مسوولین شهری به دست آمده­اند. صحت روایی پرسش نامه تهیه شده برای شهروندان از طریق روش روایی صوری مورد بررسی قرار گرفته و پایایی پرسش نامه نیز بعد از به دست آوردن ضریب آلفای کرونباخ در نرم­افزار SPSS بررسی شده و عدد حاصل، پایایی کافی پرسش نامه را تأیید می­کند.

- پیشینه نظری تحقیق

- حکم روایی و ضرورت آن در تحقق توسعه پایدار

کریست و واربورتون (2001) استدلال می­کنند که حکم روایی خوب، امری ضروری و اساسی برای پایداری است:"محرک اساسی توسعه‌پایدار باید بحث و استدلال دموکراتیک باشد­–­یعنی تصمیمات حاصل­شده از­ طریق ­مباحثه باز و عمومی،­و اتفاق نظر بر اساس اهداف مشترک­ و ­اعتماد.توسعه‌پایدار به نوعی دموکراسی نمایندگی نیاز دارد­که پرتحرک و مورد اعتماد نیز باشد؛ هم چنین شکل­های­جدید دموکراسی مشارکتی که می­تواند تعهد بیش تری را در شهروندان برای ایجاد جهانی بهتر شکل دهد، به عنوان مکملی برای دموکراسی نمایندگی ضروری است." این دو نویسنده استدلال می­کنند­که اگر قرار­­ است دستور­کار پایداری اجرا شود، آن­گاه تجدید حیات اعتماد به نهادهای عمومی و نوسازی دموکراسی محلی ضروری خواهد بود (1). در واقع حکم روایی عبارت است از مجموع تعاملاتی که بر اساس آن، کنش گران بخش عمومی (سرمایه نهادی) و هم چنین­ بخش ­خصوصی­ (سرمایه­ اجتماعی) ­در­ تلاش  (ظرفیت‌سازی) برای حل مشکلات اجتماعی و یا ایجاد فرصت­های اجتماعی به مشارکت می­پردازند. لذا تحقق حکم روایی خوب که لازمه­ تحقق توسعه‌پایدار است، نیازمند تعامل و ارتباط متقابل این سه رکن می­باشد.

 

جدول 1- سناریوهایی برای شیوه­های متفاوت حکم روایی و تأثیر آن‌ها بر نتیجه سیاست توسعه‌پایدار

Table 1. Scenarios for different governance practices and their impact on the outcome of sustainable development policy

 

ظرفیت نهادی برای توسعه‌پایدار

ظرفیت اجتماعی برای توسعه‌پایدار

بالاتر

پایین­تر

بالاتر

1-اداره پویا

(موفقیت بالا در سیاست­های توسعه‌پایدار)

4- اداره داوطلبانه

(موفقیت پایین در سیاست­های توسعه‌پایدار)

پایین­تر

2-حکومت فعال

(موفقیت متوسط سیاست توسعه‌پایدار)

3-حکومت منفعل

(شکست سیاست­های توسعه‌پایدار)


 


-سنجش توسعه پایدار

 

چارچوب­های مختلفی برای سنجش توسعه‌پایدار قابل تصور است. گسترده­ترین چارچوب از نظر کاربرد، مبتنی بر ابعاد پایداری است. کمپل (1996) مسیرهای دستیابی به­توسعه‌پایدار را به دو دسته مسیرهای محتوایی[7] و مسیرهای رویه­ای[8] تقسیم می­کند و اظهار می­کند که در بعد محتوایی برنامه­ریزان باید با استفاده از دانشی که درباره چگونگی اقتصاد شهرها و اثرات مقابل اکولوژی دارند، طرح­های خاص و دوراندیشانه­ای را برای ارتقاء پایداری در شهرها ارایه دهند و در بعد رویه­ای، نقش برنامه­ریزان ترتیب دادن فرایندها و رویه­ها برای تصمیم­سازی پایدار است (2).تاکنون بیش تر نمونه‌های جهانی و داخلی ارزیابی توسعه‌پایدار نشان از توجه صرف به ابعاد محتوایی پایداری داشته و در جامع­ترین حالت، ابعاد زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی را مورد توجه قرار داده اند. هرچند که بعد نهادی نیز تا حدودی به عنوان یکی از ابعاد جدید پایداری در برخی از ارزیابی­ها در نظر گرفته می­شود. لذا تحقیق حاضر بر آن است تا به ارزیابی میزان پیشرفت در توسعه‌پایدار با استفاده از هر دو گروه شاخص مستقل و وابسته در قالب ابعاد رویه­ای و محتوایی بپردازد.

- شاخص­های محتوایی

از زمان پیدایش مفهوم توسعه‌پایدار، ملاک­ها و معیارهای سنجش این توسعه به صورت متفاوت و رو به تزاید بیان شده­­اند و پس از آن که نشست­های متعددی در مورد شاخص‌های توسعه‌پایدار در میان متخصصان در سطح جهانی صورت گرفت، کمیسیون توسعه‌پایدار در سال 1992، فهرستی از شاخص‌های توسعه‌پایدار مبتنی بر دستور کار 21 و گزارش بانک جهانی ارایه داد. این کمیسیون در سال 1995 به اصلاح این شاخص‌ها و عرضه مجموعه شاخص‌ها در قالب مدل DSR (نیروهای پیش برنده – وضعیت – پاسخ) در چهار بعد اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و نهادی پرداخت. هم چنین کمیسیون توسعه‌پایدار در سال 2001 مجموعه­ی دیگری از شاخص‌ها را به صورت موضوعی ارایه داد که موضوعات اصلی آن نظیر فقر، حکومت، سلامت، آموزش، جمعیت شناسی، مخاطرات طبیعی، شرایط آب و هوایی، توسعه اقتصادی، مشارکت در اقتصاد جهانی و ... می­باشد. در ایران نیز به تناسب اهداف پژوهشی و تحقیقات صورت گرفته، مجموعه­های متنوعی از شاخص‌ها توسط محققین ارایه شده که از جمله آن‌ها می­توان به دسته بندی بر اساس نیازهای اساسی سه­گانه، شاخص‌های 12گانه و شاخص‌های فرعی اشاره کرد (3).

-شاخص­های رویه­ای

همان طور که پیش­تر ذکر شد، شاخص‌های رویه­ای گروهی از شاخص‌های مستقل هستند که به عنوان شاخص‌های پشتیبان سیاست­های توسعه‌پایدار نقش اساسی ایفا می­کنند. این شاخص‌ها در واقع شامل مجموعه­ای از ظرفیت­ها در بخش­های خصوصی و عمومی بوده و به نوع و کیفیت رابطه و تعامل میان شهروندان، نهادها و حکومت اشاره دارد. بنابراین آن چه که باعث تقویت سیاست­های توسعه‌پایدار (بعد محتوایی) می­گردد، میزان درک شهروندان از این موضوع، تمایل آن‌ها به مشارکت و در واقع میزان ظرفیت­هایی است که توسط نهادها و حکومت محلی برای پشتیبانی از آن‌ها فراهم می­شود. لذا در این بخش به تشریح سه موضوع اصلی سرمایه اجتماعی، سرمایه نهادی و ظرفیت‌سازی به عنوان موضوعات شاخص‌های رویه­ای پرداخته خواهد شد.

- سرمایه اجتماعی

مفهوم سرمایه اجتماعی می­تواند بدین صورت تعریف شود: "سرمایه اجتماعی یعنی شبکه­ها و سرمایه­های باارزشی که آموزش، هماهنگی و همکاری شهروندان را برای منفعت متقابل تسهیل می­کنند" (4). بدین ترتیب با این مفهوم، سرمایه اجتماعی به ظرفیت جمعی ایجاد شده یا موجود در درون اجتماع محلی یا بافت محلی اشاره دارد (1). تعریف عملی از سرمایه اجتماعی که مفاهیم سرمایه اجتماعی پیونددهنده را در برداشته باشد، می­تواند شامل سطح اعتماد، گستره شبکه­ها، تراکم روابط درون شبکه­ای، دانش ارتباطات، وظایف و روابط متقابل، شکل و قالب­های دانش محلی[9]، هنجارهای عملیاتی[10] و ضمانت اجرایی برای جریمه سواری مجانی[11] باشد (5). ابعاد و شاخص‌های سرمایه اجتماعی تحت تأثیر عوامل مختلفی بوده و ارایه فهرستی واحد از آن مشکل است. در ادامه تعدادی از این شاخص‌ها که توسط برخی از نظریه­پردازان ارایه شده، آورده شده است.

 


جدول 2- شاخص‌های به کار گرفته شده در سنجش سرمایه اجتماعی

Table 2. Applied indicators in measuring social capital

شاخص های سرمایه اجتماعی

نظریه پرداز/ارایه دهنده

شبکه اجتماعی، تعامل و گرایش، هنجار، اعتماد

وول کاک (1998)

آگاهی، مشارکت، نهادهای مدنی

پاتنام (2000)

میزان جرم و جنایت، فروپاشی خانواده، مصرف مواد مخدر، طرح دعاوی و دادخواهی، خودکشی و . . .

فوکویاما (1995)

اعتماد متقابل، تعامل اجتماعی متقابل، گروه­های اجتماعی، احساس هویت جمعی و گروهی، احساس وجود تصویری مشترک از آینده، کارگروهی، متقاعد شدن متقابل.

فلورا (1999)

مأخذ: (6-7)


 

 

-سرمایه نهادی

الگوهای درونی رفتار و شیوه­های کار، ارزش­های جمعی، دانش و ارتباطاتی که در درون گروهی سازماندهی شده در جامعه وجود دارد، می­تواند سرمایه نهادی[12] نامیده شود. سرمایه نهادی و سرمایه اجتماعی مفاهیمی ارزشی و هنجاری به شمار می­آیند که هم زمان به توانمندی و دارایی­هایی اشاره دارند که افراد و گروه­ها را به بسیج منابع و انجام اقدام معنی­دار قادر می­سازند (1).

یکی از حوزه­های اصلی که در آن بر نقش ظرفیت نهادی تأکید شده است، بحث توسعه‌پایدار و چگونگی دستیابی به آن می­باشد. در این حوزه بر نقش نهادها و ظرفیت­های آن‌ها در رویه­ای شدن (مرسوم­سازی) توسعه‌پایدار تأکید شده است. یکی از ابعاد مهم توسعه‌پایدار نگرش به آن به عنوان یک پارادایم غالب در توسعه است.


این که آیا توسعه‌پایدار با همه ابعاد، اصول و اهداف خود به پارادایم غالب در اقدامات، سیاست گذاری­ها و طرح­های توسعه تبدیل شده است؟ در این چارچوب است که بحث­هایی همانند رویه­ای شدن و نهادی شدن توسعه‌پایدار به عنوان یکی از مسایل اساسی مطرح می­گردد. در این چارچوب روزلاند که با رویکردی پارادایمی به توسعه‌پایدار می­نگرد، ضمن تأکید بر نیاز به رویه­ای شدن آن، اشاره می­کند که توسعه‌پایدار باید به عنوان انجام توسعه با شیوه­ای متفاوت مفهوم­سازی گردد (8).


جدول 3- تعاریف و شاخص های سرمایه نهادی

Table 3. Definitions and indicators of institutional capital

تعاریف/شاخص‌های سرمایه نهادی

نظریه پرداز/ارایه دهنده

توانمندسازی، سرمایه اجتماعی، توانمند کردن محیط‌زیست، فرهنگ، ارزش­ها و روابط فرهنگی

کاپلان و گریندل (Brown,2008)

هنجارها، مقررات، ظرفیت­ها، سازمان­ها و مشوق­ها

استین (2008)

کارمندان متعهد، خواست سیاسی، آموزش برای توسعه‌پایدار، مرسوم­سازی شیوه­های عمل، فعالیت­ها و شبکه‌های ملی و بین­المللی، شبکه­ها و حمایت­های سطح ایالتی

نتایج حاصل از پروژه DISCUS (2001-2004)

مأخذ: (1،9،10)


-ظرفیت­سازی


ظرفیت‌سازی از زمان معرفی مفهوم پایداری در گزارش برانتلند، تبدیل به یکی از اندیشه­های اصلی و کانونی دستورکار پایداری شده است (11). در دستور کار 21 (فصل 37) نیز چنین بیان شده است: "توانایی هر کشور را برای دنبال کردن مسیر توسعه‌پایدار، تا حد زیادی ظرفیت مردم و نهادهای[13] آن و هم چنین شرایط جغرافیایی و بوم شناختی آن تعیین می­کند. ظرفیت‌سازی مشخصاً شامل قابلیت­های انسانی، علمی، تکنولوژیکی، سازمانی، نهادی و منابع است".

اصطلاح ظرفیت‌سازی در زمینه سیاست­گذاری در سطح محلی
به طور عام، و در اصطلاحات دستور کار محلی 21 و سایر ابتکارات برای توسعه‌پایدار به طور خاص، به کار رفته است. برای مثال، برنامه ظرفیت 21 برنامه توسعه ملل متحد[14]، ظرفیت‌سازی را به عنوان "مجموع تلاش­های مورد نیاز برای پرورش، تقویت و به­کارگیری مهارت­های مردم و نهادها برای پیشرفت به سوی توسعه‌پایدار" تفسیر می­کند (12). ظرفیت‌سازی نه تنها باعث افزایش پایداری گروه­های هدف می­شود، بلکه در طولانی مدت، چرخه­ای را ایجاد می­نماید که کارایی و تأثیرگذاری فعالیت‌های سازمان­های جامعه­ مدنی را افزایش داده و خود باعث ارتقاء پایداری می­گردد (13).

 


جدول 4-تعاریف و شاخص های ظرفیت‌سازی

Table 4. Definitions and indicators of capacity building

تعاریف/شاخص‌های ظرفیت‌سازی

نظریه پرداز/ارایه دهنده

وکالت­دهی، توانمندسازی، مشارکت، حمایت، تمرکززدایی، توسعه بخشی، بازتنسیق و خصوصی سازی

پاتریک واکلی (2008)

ظرفیت‌سازی دستورکار محلی 21، بازاریابی و ارتقاء، مراکز و محل­های اجتماع عمومی، ارایه اطلاعات به جامعه مدنی، ارتباط با ذینفعان سازماندهی شده

نتایج حاصل از پروژه DISCUS (2001-2004)

مأخذ: (1،14)


- روش­های ارزیابی توسعه پایدار

 

برداشت‌ها و نگرش‌های مختلف از توسعه پایدار موجب شده است تا روش‌های متعددی برای شناسایی و سنجش پایداری مطرح شود که در جامع­ترین حالت، ابعاد زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی را به طور هم زمان مورد توجه قرار داده اند. با همه این اوصاف، روش­هایی که عموماً به کار رفته اند به سنجش توسعه‌ پایدار از بعد محتوایی پرداخته اند و از ابعاد دیگر که پشیتبان اصلی سیاست­های توسعه‌پایدار هستند غافل مانده­اند. لازم به ذکر است، توجه به ابعاد رویه­ای در تحقق توسعه‌پایدار، در نمونه‌های خارجی، در پروژه­ای تحت عنوان [15]DISCUS در سال 2001 صورت گرفته است.


از میان روش­های شناسایی شده، نگارندگان در تحقیقی گسترده به بررسی دقیق­تر و اجمالی­تر تعدادی از روش­های مشهور و پرکاربرد در سطح جهانی پرداخته و با مقایسه مزایا و معایب هریک، نهایتاً روش مورد نظر در این تحقیق را که الهام گرفته از پروژه DISCUS می­باشد، برگزیــده انــد. به نظر می­رسد تاکنون در ایران، ارزیابی توسعه‌پایدار با درنظرگیری دو گروه شاخص‌های ابعاد محتوایی و رویه­ای صورت نگرفته است، پژوهش حاضر مدل عملیاتی خود را با الهام­گرفتن از پروژه DISCUS، به شرح ذیل برای انجام سنجش توسعه‌پایدار در مناطق مورد نظر برمی­گزیند.

 

 

 


یافته­های پژوهش

 

- بررسی و مقایسه گروه نخست شاخص‌ها (شاخص‌های محتوایی) در دو منطقه 7 و 22 تهران

همان طور که اشاره شد، داده‌های مربوط به شاخص‌های محتوایی، همگی اعدادی کمی و حقیقی و دارای واحدهای متفاوت هستند لذا ابتدا با استفاده از روش نرم به بی مقیاس سازی این داده‌ها پرداخته و در گام بعدی با انجام دستور compute در نرم­افزار SPSS، هر متغیر سطح بالایی بر اساس متغیرهای سطوح پایینی ساخته شده و به دست آمده است. لازم به ذکر است، کلیه ارقام در این بخش اعدادی نرمال شده هستند که در بازه صفر تا یک قرار می­گیرند. در ادامه به مقایسه دو منطقه 7 و 22 از نظر مقادیر نسبی هر یک از شاخص‌ها پرداخته و سپس این دو منطقه در سه موضوع اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی از گروه محتوایی مورد مقایسه قرار
می­گیرند.

- شاخص­های اجتماعی؛ جمعیت، آموزش و بهداشت

 

شکل 1- نمودارتحلیل شاخص های مربوط به موضوع اجتماعی

Figure 1. Analysis chart of indicators related to the social issue

 

شکل 2- نمودار نهایی تحلیل موضوع اجتماعی

Figure 2. The final chart of social issue analysis

همان طور که در نمودار مشاهده می­شود، منطقه 7 از نظر شاخص جمعیت و آموزش در سطح پایین­تری از منطقه 22 قرارگرفته اما سطح بهداشت آن مطلوب­تر بوده است. با تلفیق مجدد داده ها در SPSS، سطح کلی منطقه 7 و 22 در موضوع اجتماعی مشخص می­شود که بر اساس نمودار، منطقه 7، با تفاوت اندک، وضعیت مطلوب­تری را نشان می­دهد.

- شاخص­های اقتصادی؛ اشتغال، معیشت و مسکن

 

شکل 3- نمودارتحلیل شاخص­های مربوط به موضوع اقتصادی

Figure 3. Analysis chart of indicators related to the economic issue


 

شکل4- نمودار نهایی تحلیل موضوع اقتصادی

Figure 4. The final chart of economic issue analysis

 

همان طور که مشاهده می­شود، منطقه 7 در شاخص اشتغال وضعیت مطلوب­تری را نشان داده اما در دو شاخص معیشت و مسکن، منطقه 22 وضعیت مساعدتری دارد. با تلفیق مجدد داده ها در SPSS فیلد جدیدی با عنوان موضوع اقتصادی گشوده می­شود که مقدار آن برای منطقه7، 69/0و برای منطقه 22، 72/0 به دست آمده است و لذا منطقه 22 سطح اقتصادی مطلوب­تری نسبت به منطقه 7 دارد.

-شاخص­های زیست­محیطی؛ کیفیت هوا، تراز صوتی، فضای سبز، دفع فاضلاب و تولید زباله

مقادیر به دست آمده از شاخص‌های زیست‌محیطی، نشان‌دهنده وضعیت نسبی هر یک از مناطق می­باشد. همان طور که مشاهده می­شود.

 

 

شکل 5- نمودارتحلیل شاخص­های مربوط به موضوع زیست محیطی

Figure 5. Analysis chart of indicators related to the environmental issue

 

 

شکل6- نمودار نهایی تحلیل موضوع زیست محیطی

Figure 6. The final chart of environmental issue analysis

منطقه 22 از نظر شاخص کیفیت هوا و تراز صوتی و هم چنین سرانه فضای سبز در وضعیت مطلوب­تری نسبت به منطقه 7 قرار دارد. این در حالی است که این منطقه از نظر اتصال به شبکه فاضلاب و هم چنین سرانه تولید زباله در وضعیت پایین­تری نسبت به منطقه 7 قرار دارد.

اکنون با در دست داشتن مقادیر نسبی هر یک از شاخص‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی برای هر دو منطقه و با تلفیق مجدد داده‌ها در SPSS، می­توان در مجموع مناطق 7 و 22 را از لحاظ گروه شاخص‌های محتوایی به صورت ذیل مقایسه نمود.

 

شکل 7- نمودار نهایی تحلیل گروه محتوایی

Figure7. Final Chart of content group analysis

 

همان طور که در نمودار مشخص است، منطقه 22 وضعیت مطلوب­تری از نظر شاخص‌های محتوایی نسبت به منطقه 7 نشان می­دهد.

- بررسی و مقایسه گروه دوم شاخص‌ها (شاخص‌های رویه­ای) در دو منطقه 7 و 22 تهران

شاخص‌های رویه­ای در این پژوهش از طریق تکمیل پرسش نامه از شهروندان و انجام مصاحبه با مدیران و کارشناسان شهری به دست آمده، بدین صورت که هر شاخص از طریق تعدادی گویه در پرسش نامه یا مصاحبه حاصل شده است. داده­های به دست آمده در گروه دوم، همگی داده­هایی کیفی در مقیاس­های اسمی یا ترتیبی هستند. بنابراین ابتدا با کدگذاری هر یک از پاسخ­ها در نرم­افزار SPSS سعی شده تا داده‌ها به صورت کمی و ارزشی درآمده و مقایسه پذیری آن‌ها محقق شود. پس از این مرحله، میانگین پاسخ­ها محاسبه شده و مقادیر متغیرهای سطوح بالاتر به ترتیب بر اساس مقادیر متغیرهای سطح پایین­تر به دست آمده­اند. در گام بعدی، با استفاده از آمار استنباطی و انجام دو آزمون لوین[16] و t استودنت به بررسی معناداری تفاوت دو منطقه در هر موضوع پرداخته می­شود. ابتدا با استفاده از آزمون لوین، فرض برابری واریانس نمونه­ها بررسی شده و سپس از طریق آزمون t، معناداری تفاوت میانگین دو منطقه مشخص می­گردد.

 

شکل 8- نمودارتحلیل شاخص­های مربوط به موضوع سرمایه اجتماعی

Figure 8. Analysis chart of indicators related to the social capital issue

 

 

شکل 9- نمودار نهایی تحلیل موضوع سرمایه اجتماعی

Figure 9. The final chart of social capital issue analysis

 

- شاخص­های سرمایه اجتماعی؛ سطح آگاهی، اعتماد و تمایل به مشارکت شهروندان

با توجه به مقادیر نسبی به دست آمده از دو منطقه، تفاوت آن‌ها در ظاهر در نمودارها قابل مشاهده است، اما برای اثبات معنی‌دار بودن این تفاوت طبق جدول ذیل در نرم‌افزار SPSS، ابتدا با انجام آزمون لوین، فرض برابری واریانس­ها را به اثبات رسانده و سپس از طریق آزمون t دو نمونه مستقل، معناداری تفاوت میانگین­ها نیز اثبات می­شود.

 

 

جدول 5-آزمون معناداری اختلاف داده­های سرمایه اجتماعی

Table 5. Test to determine difference between social capital data

سرمایه اجتماعی

آزمون لوین(آزمون تساوی واریانس دوجامعه)

آزمون t برای میانگین­ها

آماره F

معیارتصمیم برابری واریانس

آماره t

درجه آزادی

معیار تصمیم برابری میانگین

میانگین

اختلافات

خطای استاندارد اختلافات

فاصله اطمینان در سطح 95%

حد پایین

حد بالا

منطقه 7

23/0

615/0

258

97

004/0

499/3

005/0

10746/0-

234600/0

منطقه22

 

 

459

96

005/0

6427/4

005/0

10589/0-

25643/0

 

 

 

همان طور که در جدول بالا مشاهده می­شود، معیار تصمیم در آزمون برابری واریانس­ دو جامعه، برابر 615/0 شده که به دلیل بالاتر بودن از مقدار 05/0 به معنی پذیرفتن فرض برابری واریانس­ها بوده و نشان‌دهنده پراکندگی مطلوب داده‌ها از میانگین در دو جامعه و امکان استفاده از آزمون پارامتری t می­باشد. هم چنین مطابق جدول، معیار تصمیم حاصل از آزمون t اعداد 004/0 و 005/0 را نشان داده که کم تر از 05/0 بوده و نشان‌دهنده معنادار بودن تفاوت دو منطقه در موضوع سرمایه اجتماعی است.

طبق نمودار، منطقه 22 وضعیت مطلوب­تری را در سطح سرمایه اجتماعی نشان می­دهد.

 

- شاخص­های سرمایه نهادی: سطح فعالیت‌های عملی و اسناد بالادست، تعامل بین نهادها، شفافیت و پاسخ­گویی نهادها و آموزش نهادی

 

شکل 10- نمودارتحلیل شاخص­های مربوط به موضوع سرمایه نهادی

Figure 10. The final chart of institutional capital issue analysis

 

 

شکل 11- نمودار نهایی تحلیل موضوع سرمایه نهادی

Figure 11.Analysis chart of indicators related to the institutional capacity issue


 

 

تفاوت دو منطقه 7 و 22 در موضوع سرمایه نهادی مطابق با نمودارهای فوق قابل مشاهده بوده و صحت آن از طریق دو آزمون لوین و t استودنت طبق توضیحاتی که پیش­تر داده شد، بررسی شده است.

مطابق با نتایج حاصل شده، در سطح سرمایه نهادی، منطقه 22 با تفاوت اندک وضعیت مطلوب­تری نسبت به منطقه7 دارد.

 

-­شاخص­های ظرفیت­سازی: ترغیب شهروندان به مشارکت، وجود مراکز و محل­های اجتماع عمومی به منظور گردهمایی شهروندان، نحوه ارایه اطلاعات درمورد توسعه‌پایدار به جامعه مدنی و تسهیل دسترسی به آن

 

شکل 12-نمودارتحلیل شاخص های مربوط به موضوع ظرفیت سازی

Figure 12. Analysis chart of indicators related to the capacity building issue

 

 

شکل 13- نمودار نهایی تحلیل موضوع ظرفیت سازی

Figure 13. The final chart of capacity building issue analysis

 

در موضوع ظرفیت‌سازی نیز، تفاوت­هایی در سطح دو منطقه به چشم می‌خورد که به بررسی معنی‌داری آن از طریق آزمون­هایی که قبلا توضیح داده شد پرداخته می­شود و نتایج نشان­دهنده مطلوبیت بالاتر منطقه22 نسبت به منطقه 7 می­باشد.

اکنون با در دست داشتن مقادیر نسبی هر یک از شاخص‌های سرمایه اجتماعی، سرمایه نهادی و ظرفیت‌سازی برای هر دو منطقه و با انجام مجدد تلفیق داده‌ها در SPSS، می­توان در مجموع مناطق 7 و 22 را به لحاظ گروه شاخص‌های رویه­ای به صورت ذیل مقایسه نمود.

 

شکل14- نمودار تحلیل نهایی گروه رویه­ای

Figure 14. The final analysis chart of the procedural group

 

همان طور که در نمودار مشاهده می­شود، منطقه 22 در مجموع وضعیت مطلوب­تری در شاخص‌های گروه دوم یعنی شاخص‌های رویه­ای داشته است.

نتیجه­گیری

بررسی تعداد زیادی از روش‌ها در زمینه ارزیابی توسعه پایدار، توجهِ صرف اغلب آن‌ها به ابعاد محتوایی و غافل ماندن از ابعاد رویه­ای را روشن ساخته است. در کنار این موضوع، توجه روزافزون به ابعاد مشارکتی و وجود رابطه قوی بین جامعه مدنی و حکومت محلی، اهمیت توجه به این بُعد را بیش از پیش آشکار می­سازد. آن چه که در جوامع امروز دیده می­شود، عدم تحقق پیشرفت بدون در نظر گرفتن ظرفیت­های جامعه مدنی و تعامل آن با حکومت محلی بوده که این امر تنها با مشارکت هر دو بخش و توجه ویژه به ضرورت حکم روایی به جای حاکمیت، محقق می­گردد.

در زمینه مباحث سیاسی و نهادی، آن چه که بیش از همه در این سطح اهمیت دارد، توجه ویژه به رابطه جامعه مدنی و حکومت محلی در عرصه توسعه‌پایدار شهری است. همان­طور که در مبانی به آن اشاره شد، مقوله توسعه‌پایدار تأکید زیادی بر ضرورت ایجاد سازوکارهایی دموکراتیک­تر برای تصمیم­سازی و اجرای سیاست دارد. تأکید بر بهبود این سازوکارها منجر به درخواست­هایی برای برابری انسانی و عدالت زیست‌محیطی، حکم روایی زیست‌محیطی کارآمدتر و دموکراسی زیست‌محیطی متنوع­تر می­گردد. حکم روایی عبارت است از مجموع تعاملاتی که بر اساس آن، کنش گران بخش عمومی (سرمایه نهادی) و هم چنین بخش خصوصی (سرمایه اجتماعی) در تلاش (ظرفیت‌سازی) برای حل مشکلات اجتماعی و یا ایجاد فرصت­های اجتماعی به مشارکت می­پردازند. بنابراین تحقق حکم روایی خوب که لازمه­ تحقق توسعه‌پایدار است، نیازمند تعامل و ارتباط متقابل این سه رکن است.

 به عبارت دیگر، شاخص­های رویه­ای که به عنوان یک گروه مستقل بر سیاست­های توسعه پایدار (شاخص­های محتوایی) مؤثر هستند، خود تحت تأثیر مستقیم از نوع و کیفیت رابطه و تعامل میان جامعه مدنی و حکومت محلی قرار دارند و بنابراین در گزاره­ای کوتاه­تر می­توان تأثیر مستقیم کیفیت رابطه جامعه مدنی و حکومت محلی در موفقیت سیاست­های توسعه پایدار را تصدیق نمود.

این پژوهش با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد رویه­ای در ارزیابی توسعه‌پایدار، به بررسی و مقایسه آن در دو منطقه 7 و 22 تهران پرداخته است. این ارزیابی در دو بعد محتوایی و رویه­ای صورت گرفته و به منظور انجام آن به تعریف و ارایه چارچوب مشخصی از شاخص‌ها پرداخته شده و با بهره­گیری از روش های آماری، کلیه داده­های موجود در دو منطقه مورد بررسی، مقایسه و تحلیل قرار گرفته­اند. طبق مقایسه­های صورت گرفته:

در گروه شاخص‌های محتوایی (اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی)، منطقه 22 در مجموع وضعیت مطلوب­تری نسبت به منطقه 7 دارد که با توجه به تحلیل­های صورت گرفته شاید دلیل اصلی این ارجحیت، تفاوت و برتری اساسی منطقه 22 بر منطقه 7 در شاخص‌های زیست‌محیطی باشد.

در گروه شاخص‌های رویه­ای (سرمایه اجتماعی، سرمایه نهادی، ظرفیت‌سازی)، بار دیگر منطقه 22 در شرایط بهتری نسبت به منطقه 7 قرار دارد که علت آن را باید در سرمایه­گذاری­های مدیریت محلی (شهرداری منطقه 22) درزمینه توسعه‌پایدار جستجو کرد.

هم سو بودن تغییرات شاخص‌های محتوایی و رویه­ای در این دو منطقه می­تواند گواهی بر وجود رابطه میان این دو گروه بوده و بر ضرورت در نظرگیری هم­ زمان آن‌ها تأکید کند. مطلوبیت سطح شاخص‌های مربوط به مدیریت محلی در منطقه 22، علاوه بر ارتقاء سطح کیفی مدیریتی، منجر به ظرفیت­سازی­های گوناگون و در نتیجه ارتقاء سطح جامعه مدنی نیز می­شود. اگرچه رابطه این دو گروه (جامعه مدنی و حکومت محلی) بسیار پیچیده است، اما از نتایج این تحقیق می­توان اینطور استنتاج نمود که رابطه این دو گروه به صورت هم­افزایی است، به نحوی که نمودهای آن در سطح منطقه 22 قابل مشاهده است. در نهایت با توجه به یافته­های حاصل از این پژوهش در دو منطقه 7 و 22 تهران، منطقه 22 به عنوان منطقه مطلوب­تر از لحاظ اصول و شاخص­های پایداری معرفی می­گردد.

 

Reference

  1. Evans, B., Joas, M., Sundback, S., & Theobald, K., 2011, Governing sustainable cities. Kazemian, Gh. & Farajkordeh, Kh. Tehran: Parham Naghsh (In Persian).
  2. Campbell, J., 1996, Understanding Risk and Return. The Journal of Political Economy, 104(2).
  3. Bahraini, H., & Maknon, R., 2001, Sustainable Urban Development from Theory to Practice. Mohitshenasi, p 27 (In Persian).
  4. Putnam, R D., 1993, Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. New Jersy: Princeton University Press.
  5. Rydin, Y., & Pennington, M., 2000, Public participation and local environmental planning: The collective action an potential of social capital. Local Environment, 5(2), 153-169.
  6. Alvani, M., & Taghavi, M., 2002, Social Capital: Concepts and Theories. Management Studies Journal. p 33 (In Persian).
  7. Fukuyama, F., 1995, Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperty. New York: the Free Press.
  8. Roseland, M;. 1998, Towards sustainable communities: Resources for citizens and their government. Stony Creek CT: New Society Publisher.
  9. Brown, R., 2008, Local Institutioanl Development and Organizational Change for Advancing Sustainable Urban Water Futures. Environmental Management, 41.
  10. Stein, H. 2008, Beyond the World Bank Agenda: An institutional Approach to Development. London: University of Chicago Press.
  11. WCED (World Commision on Environment and Development)., 1987, Our Common Future (Bruntland Report). Oxford: Oxford University Press.
  12. UNDP, 1999, Human Development Report 1999: Sustainable Human Development. New York.
  13. Pirbabaie, M., 2004, Capacity Building of Neighborhood Development, Article abstracts of the Neighborhood Development Conference, Tehran: Municipality of Tehran, Office of  Social and Cultural Studies and Research (In Persian).
  14. Wakely, P., 2008, Capacity Building for better Cities. Journal of the Development Planning Unit DPUNEWS.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1- کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری، دانشگاه هنر، تهران

2- استاد گروه شهرسازی، دانشگاه هنر، تهران

3- استادیار گروه شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران * (مسوول مکاتبات)

1- Master of Urban Planning, Tehran University of Art, Tehran, Iran

2- Professor, Faculty of Architecture and Urbanism, Tehran University of Art, Tehran, Iran

3- Assistant Professor, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran*(Corresponding Author)

1- Substantive

2- Procedural

3- Local knowledge

4- Operating norms

5- Sanctions to punish free-riding

1- Institutional Capital

1- Institutional Capital

2- ­United Nations Development Programmes Capacity 21 Programme

1- Developing Institutional and Social Capacities for Urban Sustainability

1- Levene

  1. Evans, B., Joas, M., Sundback, S., & Theobald, K., 2011, Governing sustainable cities. Kazemian, Gh. & Farajkordeh, Kh. Tehran: Parham Naghsh (In Persian).
  2. Campbell, J., 1996, Understanding Risk and Return. The Journal of Political Economy, 104(2).
  3. Bahraini, H., & Maknon, R., 2001, Sustainable Urban Development from Theory to Practice. Mohitshenasi, p 27 (In Persian).
  4. Putnam, R D., 1993, Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. New Jersy: Princeton University Press.
  5. Rydin, Y., & Pennington, M., 2000, Public participation and local environmental planning: The collective action an potential of social capital. Local Environment, 5(2), 153-169.
  6. Alvani, M., & Taghavi, M., 2002, Social Capital: Concepts and Theories. Management Studies Journal. p 33 (In Persian).
  7. Fukuyama, F., 1995, Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperty. New York: the Free Press.
  8. Roseland, M;. 1998, Towards sustainable communities: Resources for citizens and their government. Stony Creek CT: New Society Publisher.
  9. Brown, R., 2008, Local Institutioanl Development and Organizational Change for Advancing Sustainable Urban Water Futures. Environmental Management, 41.
  10. Stein, H. 2008, Beyond the World Bank Agenda: An institutional Approach to Development. London: University of Chicago Press.
  11. WCED (World Commision on Environment and Development)., 1987, Our Common Future (Bruntland Report). Oxford: Oxford University Press.
  12. UNDP, 1999, Human Development Report 1999: Sustainable Human Development. New York.
  13. Pirbabaie, M., 2004, Capacity Building of Neighborhood Development, Article abstracts of the Neighborhood Development Conference, Tehran: Municipality of Tehran, Office of  Social and Cultural Studies and Research (In Persian).
  14. Wakely, P., 2008, Capacity Building for better Cities. Journal of the Development Planning Unit DPUNEWS.