ارزیابی پایداری ژئومورفولوژی شهری جهت برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه شهر (مطالعه موردی: یزد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری محیط‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران.

2 استاد گروه علوم محیط‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران* (مسوول مکاتبات).

3 استاد گروه ریاضی، دانشکده ریاضی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران.

4 استادیار گروه علوم محیط‌زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران.

10.22034/jest.2018.13780

چکیده

چکیده
زمینه و هدف: عوارض و پدیده‌های طبیعی در مکان گزینی، رشد و توسعه فیزیکی شهرها اثر قاطعی دارند. پدیده‌های طبیعی گاه به‌عنوان عوامل مثبت و گاه به‌عنوان عوامل منفی و بازدارنده عمل می‌کنند. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناخت ویژگی‌های ژئومورفولوژیکی و تعیین پایداری ژئومورفولوژی شهر یزد با استفاده از مدل تحلیل پوشش داده‌ها است.
روش بررسی: برای نیل به این اهداف، ابتدا شاخص‌های ژئومورفولوژیک مؤثر بر رشد شهر یزد در طی 30 سال (92-1363) که شامل ارتفاع، شیب، جهت، زمین‌شناسی، مورفولوژی و واحد اراضی است شناسایی و سپس با استفاده پرسش نامه اهمیت آن‌ها در توسعه شهر مشخص گردید. در تطبیق بامطالعه حاضر، مدل تحلیل پوششی دادها طرح گردیده و کارایی واحدها با استفاده از نرم‌افزار GAMS محاسبه و واحدهای کارا شناخته شد. جهت تعیین کاراترین واحد از مدل اندرسون- پترسون بهره گرفته شد.
یافته‌ها: بر طبق مدل تحلیل پوششی دادها در طی سال‌های موردمطالعه (92-1363)، حدود 16% توسعه شهر یزد کاملاً کارا است. به عبارتی سال‌های 1364، 1365، 1384، 1388 و 1392 همواره کارایی صد در صد داشته‌اند و موقعیت شهر یزد در سال 1365 بر اساس شاخص‌های ژئومورفولوژی به‌عنوان پایدارترین واحد شناخته شد و با توسعه غالب شهر یزد به سمت جنوب غربی، میزان کارایی کاهش می‌یابد.
بحث و نتیجه گیری: نتایج تحقیق بیان گر آن است که شاخص‌های شیب، رسوبات دشت دامنه‌ای و فضاهای مناطق شهری بیش ترین اهمیت را در توسعه شهر یزد دارا می‌باشند

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست ویکم، شماره یک ، فروردین 98

                                        

 

ارزیابی پایداری ژئومورفولوژی شهری جهت برنامه‌ریزیو مدیریت توسعه شهر (مطالعه موردی: یزد)

 

آمنه السادات پوریه[1]

نعمت‌الله خراسانی[2] *

khorasan@ut.ac.ir

 فرهاد حسین زاده لطفی[3]

 پروین فرشچی[4]

 

تاریخ دریافت:15/8/95

تاریخ پذیرش:10/12/95

 

چکیده

زمینه و هدف: عوارض و پدیده‌های طبیعی در مکان گزینی، رشد و توسعه فیزیکی شهرها اثر قاطعی دارند. پدیده‌های طبیعی گاه به‌عنوان عوامل مثبت و گاه به‌عنوان عوامل منفی و بازدارنده عمل می‌کنند. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناخت ویژگی‌های ژئومورفولوژیکی و تعیین پایداری ژئومورفولوژی شهر یزد با استفاده از مدل تحلیل پوشش داده‌ها است.

روش بررسی: برای نیل به این اهداف، ابتدا شاخص‌های ژئومورفولوژیک مؤثر بر رشد شهر یزد در طی 30 سال (92-1363) که شامل ارتفاع، شیب، جهت، زمین‌شناسی، مورفولوژی و واحد اراضی است شناسایی و سپس با استفاده پرسش نامه اهمیت آن‌ها در توسعه شهر مشخص گردید. در تطبیق بامطالعه حاضر، مدل تحلیل پوششی دادها طرح گردیده و کارایی واحدها با استفاده از نرم‌افزار GAMS محاسبه و واحدهای کارا شناخته شد. جهت تعیین کاراترین واحد از مدل اندرسون- پترسون بهره گرفته شد.

یافته‌ها: بر طبق مدل تحلیل پوششی دادها در طی سال‌های موردمطالعه (92-1363)، حدود 16% توسعه شهر یزد کاملاً کارا است. به عبارتی سال‌های 1364، 1365، 1384، 1388 و 1392 همواره کارایی صد در صد داشته‌اند و موقعیت شهر یزد در سال 1365 بر اساس شاخص‌های ژئومورفولوژی به‌عنوان پایدارترین واحد شناخته شد و با توسعه غالب شهر یزد به سمت جنوب غربی، میزان کارایی کاهش می‌یابد.

بحث و نتیجه گیری: نتایج تحقیق بیان گر آن است که شاخص‌های شیب، رسوبات دشت دامنه‌ای و فضاهای مناطق شهری بیش ترین اهمیت را در توسعه شهر یزد دارا می‌باشند.

واژه های کلیدی : ارزیابی پایداری، توسعه شهر، ژئومورفولوژی، تحلیل پوششی داده‌ها، یزد.

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 21 No.1,March, 2019

 

 

 

 

 


Sustainability assessment of urban geomorphology for planning and urban development management (Case Study: Yazd)

 

Amanehalsadat Pouriyeh[5]

 Nematallah Khorasani[6] *

khorasan@ut.ac.ir

Farhad Hosseinzadeh Lotfi[7]

 Parvin Farshchi[8]

 

Admission Date:February 28, 2017

Date Received: November 5, 2016

 

Abstract

Background and Objective: Natural feature have a decisive effect on locating, growth, and physical development of cities. Natural phenomena sometimes act as positive factors and sometimes as negative and deterrent factors. The main objective of this study is to identify the geo-morphological features of Yazd city using the data envelopment analysis (DEA) model in order to determine the sustainability of the city.

Method: To achieve these goals, the geo-morphological indicators affecting the growth of Yazd including elevation, slope, aspect, geology, morphology, and pedology (land units) over a 30-year period from 1984 to 2013 were identified. Then, using questionnaire, the importance of indicators in development of the city was specified. Moreover, the DEA model was designed to examine the efficiency of development of Yazd. Efficiency of the units was calculated by GAMS software. The most efficient units involved in development of Yazd were recognized using Anderson and Peterson model.

Findings: According to the DEA model during the study period (1984-2013), development of about 16% of Yazd was found to be quite efficient. In other words, during the study period, the years 1985, 1986, 2005, 2009, and 2013 have always had 100% efficiency. The most efficient unit in Yazd, based on the geomorphology indicator, was observed in 1986. Since then, with the development of city mainly in southwest direction the efficiency has been declining.

Conclusion: The results show that indicators of slope, piedmont plain sediments, urban areas are playing an important role in the development of Yazd city.

Keywords: Sustainability assessment, Urban development, Geomorphology, Data Envelopment Analysis, Yazd.

 

مقدمه


شهرها، همواره تحت تأثیر نیروها و عوامل گوناگونی شکل‌گرفته و گسترش می‌یابند (1). به عبارتی عوارض و پدیده‌های طبیعی در مکان گزینی و توسعه فیزیکی شهرها اثر قاطعی دارند. اگر بپذیریم که مهم‌ترین هدف برنامه ریزان شهری تأمین رفاه شهرنشینان به‌وسیله ایجاد محیطی بهتر و مساعدتر است، شایسته است قبل از ایجاد شهرها علاوه بر مطالعات دیگر، به پژوهش‌های ژئومورفولوژیکی نیز عنایت خاص شود، چون اغلب فرایندهای ژئومورفولوژیکی در شرایط مناسب باعث بروز حوادث ناگوار می‌گردند (2)؛ مانند شهر تبریز که مستعد انواع خطرات طبیعی نظیر زلزله و نشست زمین است و توسعه شهر را با محدودیت جدی مواجه ساخته است (3). همچنین تهران با خطر جدی زلزله روبروست و با توجه به تراکم سازه‌ها و عدم رعایت استانداردها، توسعه فیزیکی نامناسب دارد (4). همچنین نواحی شمالی، جنوب شرقی و غرب شهر ایذه واقع در شمال شرق استان خوزستان، مناطق با خطر بالا در مواجهه با خطر زمین‌لرزه هستند که عمده‌ترین علل آن، وجود گسل‌ها در منطقه است (5). بنابراین می‌توان گفت الگوی سنتی طرح‌های توسعه شهری در ایران به دلیل بی‌توجهی به نقاط ضعف و قوت پتانسیل‌های طبیعی شهر ناموفق بوده است­(6). هم‌اکنون محققان اهمیت توسعه‌های پایدار شهری را که موجب حذف شدن چنین مشکلاتی می‌شود، به‌خوبی درک کرده‌اند و بسیاری از کشورها برای نیل به توسعه‌ پایدار شهری، راهبردهایی را وضع نموده‌اند (7) که از آن جمله می‌توان به تحقیق Schick و همکاران (1999)، اشاره نمود که بیان می‌نماید مخروط افکنه ها به دلیل محیط طبیعی مساعد درکاربری‌ شهری بیش تر استفاده می‌شود، لیکن شهرها را با خطرات ژئومورفولوژیک از قبیل بارش‌های مکرر و جاری شدن سیل مواجه می‌نمایند. همچنین Lateef و همکاران (2010)، با استفاده از اطلاعات زمین‌شناسی به حل مشکلات فرسایش و سیل جهت برنامه‌ریزی پایدار شهری درکلان شهر کینشاسا آفریقا پرداخته است و نیز Davies (2015)، بیان می‌نماید با توجه به این که شهرهای آفریقا در معرض بلایای طبیعی هستند لیکن به‌وسیله بررسی مشخصات زمین‌شناسی می‌تواند کنترل گردد. همچنین در مدل اکولوژیکی توسعه شهری که توسط کارشناسان و متخصصان ایرانی تهیه‌شده به شاخص‌های ژئومورفولوژی از جمله ارتفاع، شیب، جهت، زمین‌شناسی و مورفولوژی و واحد اراضی جهت پایداری توسعه شهری تأکید شده است (11). از سوی دیگر، مطالعات گسترده‌ای بر روی موضوع مدیریت توسعه شهری با استفاده از روش‌های اتوماسیون سلولی، شبکه عصبی و رگرسیون لاجستیک در سطح جهان انجام‌گرفته است (14،13،12)؛ بنابراین با آگاه شدن از رابطه شهر و محیط‌زیست می‌توان شهر خود را آگاهانه توسعه داد به‌گونه‌ای که به‌درستی عمل کند و آینده روشنی داشته باشد (15). یکی از اصلی‌ترین وظیفه برنامه ریزان توسعه شهری، تصمیم‌گیری است. برای دست یابی به بهترین عملکرد بایستی مدیریت بهترین تصمیمات را اتخاذ نماید و اگر روش‌های نادرست استفاده شود سبب تصمیم‌گیری‌های نادرست می‌شود­(16). یکی از روش‌های جدید ارزیابی، روش DEA[9] است که یک روش مقبول برای تصمیم‌گیری است. در این روش می‌توان، میزان کارایی واحدها را محاسبه و واحدهای کارا را از واحدهای ناکارا تشخیص داد (17)؛ بنابراین در تحقیق حاضر، مفهوم کارایی توسعه شهری موردبررسی قرار گرفت. کارایی به معنای درجه و کیفیت رسیدن به مجموعه اهداف مطلوب است (18). رشد چشم گیر این رویکرد را در بین علوم مختلف و نیز در بین کشورهای پیشرفته می‌توان مشاهده نمود (21،20، 19)؛ اما در زمینه کارایی توسعه شهری بر اساس ژئومورفولوژی هیچ گزارشی موجود نیست، به‌گونه‌ای که از مطالعات انجام‌شده درزمینه تحلیل پوششی داده‌ها می‌توان به تحقیق Liu و Huang (2011)، اشاره نمود که برای ارزیابی آسیب‌پذیری چین ازنظر بلایای طبیعی از مدل تحلیل پوششی داده‌ها استفاده نموده‌اند. همچنین در تحقیقی از تحلیل پوشش داده‌ها جهت برآورد آسیب‌پذیری فاجعه سیل در منطقه دریاچه دونگتیگ هونان چین استفاده نموده‌اند و نتایج نشان می‌دهد مناطق مرکزی و در مجاورت دریاچه آسیب‌پذیری بسیار بالا است (23). شهر یزد در تاریخ دوهزارساله‌اش تا پیش از دوره تجددگرایی و سرمایه‌داری مانند اکثر شهرهای قدیمی ایران ساختاری فشرده را داشته است (24). لیکن رشد و گسترش شهر در دوره بعد از انقلاب اسلامی با واگذاری و عرضه دولتی و خصوصی زمین، رشد جمعیت و مهاجرت‌های روستایی به شهر آن‌هم باانگیزه اشتغال در شهر یزد باعث گردید محدوده شهر یزد چندین برابر گردد (26، 25، 24)؛ بنابراین در این پژوهش برای نخستین بار از روش DEA برای ارزیابی کارایی ژئومورفولوژیکی شهر یزد پرداخته شد تا پایه و اساسی را برای برنامه‌ریزی و مدیریت شهری فراهم سازد. هدف از مطالعه حاضر، شناسایی توانمندی‌ها و محدودیت‌های ژئومورفولوژیکی شهر یزد و بررسی نقش آن‌ها در گسترش فیزیکی این شهر و همچنین نمایاندن قابلیت و توانمندی روش DEA در ارزیابی کارایی توسعه شهری و یافتن راهکاری برای دست یافتن به توسعه پایدار اشاره نمود.

 موادوروشتحقیق

معرفیمنطقهمطالعاتی

شهر یزد مرکز استان و شهرستان یزد در مرکز ایران است. محدوده شهر یزد با وسعت 10744 کیلومترمربع در مختصات جغرافیایی ′54 و ْ 31 عرض شمالی و ′23 و ْ 54 طول شرقی قرار دارد شکل (1). شهر یزد در منطقه فلات مرکزی ایران واقع‌شده است و دارای اقلیم خشک و نیمه‌خشک است. میزان بارندگی در شهر یزد در حدود 60-50 میلی‌متر و تقریباً یک‌چهارم متوسط میزان بارندگی در کشور ایران است. بر اساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن، جمعیت شهر یزد 486152 نفر در سال 1390 است (27).

 

 

 

شکل 1- موقعیت شهر یزد در ایران

Figure 1. Location of Yazd City in Iran


 


گام اول: روش‌ها و اقدامات انجام‌شده جهت شناسایی مشخصات ژئومورفولوژیکی شهر یزد

با توجه به این که هدف تحقیق حاضر، تعیین کارایی ژئومورفولوژی شهر یزد جهت توسعه شهری است معیارهای ارتفاع، شیب، جهت، زمین‌شناسی، مورفولوژی و واحد اراضی جهت ارزیابی در نظر گرفته شد. ازاین‌رو ابتدا، جهت دست یابی به داده‌های موردنیاز از داده‌های سنجش‌ازدور[10] مشتمل بر تصاویر ماهواره‌ای لندست TM-, ETM+7 طی سال‌های موردمطالعه (92-1363)، استفاده و مرزهای شهر یزد به‌صورت چشمی با استفاده از نرم‌افزار GIS[11]، مشخص گردید. همچنین در این راستا به بررسی آمار و اطلاعات طرح‌های توسعه شهر یزد در 30 سال اخیر پرداخته و مشخصات آن‌ها در مرزهای شهر یزد طی سال‌های موردمطالعه (92-1363) لحاظ شد. نقشه مدل رقومی ارتفاعی[12] منطقه تحقیق در طی 30 سال با استفاده از نقشه توپوگرافی مقیاس 1:25000 موردمطالعه در محیط GIS تهیه و جهت تهیه نقشه‌های طبقات ارتفاعی، شیب زمین و جهت جغرافیایی استفاده شد. نقشه‌های زمین‌شناسی با مقیاس 1:250000 و نقشه قابلیت اراضی با مقیاس 1:250000 انتشارات موسسه تحقیقات آب‌وخاک جهت تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی، مورفولوژی و واحدهای اراضی در دوره‌های زمانی موردمطالعه (92-1363) مورداستفاده قرار گرفت. جهت بررسی دقت داده‌ها و اطلاعات، تحقیقات میدانی با استفاده از دستگاه       موقعیت‌یاب جهانی[13] برای تطبیق دادن اطلاعات نقشه‌ها با واقعیات منطقه تحقیق صورت گرفت. به‌منظور تعیین اهمیت شاخص‌های ژئومورفولوژی در توسعه شهر یزد پرسش نامه‌ای بر اساس مقیاس لیکرت تهیه گردید و در اختیار 32 نفر از کارشناسان و افراد خبره در زمینه‌های محیط‌زیست و مدیریت و برنامه‌ریزی شهری قرار گرفت و اهمیت شاخص‌ها با استفاده از مقیاس لیکرت محاسبه گردید.

گام دوم: مدل تحلیل پوششی داده‌ها و اندرسون ـ پترسون[14]

تحلیل پوششی داده‌ها روشی غیر پارامتری است که کارایی نسبی واحدها را در مقایسه با یکدیگر ارزیابی می‌نماید (28). به‌طورکلی اساس روش‌های ناپارامتری برای اندازه‌گیری کارایی در سال 1957 با انتشار مقاله‌ای از فارل بنیان نهاده شد (29). در این تحقیق کارایی توسعه   شهر یزد از دیدگاه ژئومورفولوژی با استفاده از روش DEA و مدل BCC[15] خروجی محور موردبررسی قرار گرفت. در این روش، واحدهای تصمیم‌گیری[16] شامل چندین ورودی و خروجی است (30،31). مشخص کردن ورودی‌ها و خروجی‌ها یکی از اقدامات مهم در استفاده از روش DEA است (32)؛ بنابراین واحدهای تصمیم‌گیری تحقیق حاضر، 30­سال توسعه شهر یزد است و شاخص‌های موردمطالعه با توجه به مدل تحقیق به‌عنوان خروجی در نظر گرفته شد و نرم‌افزار GAMS[17] جهت محاسبات مورد استفاده قرار گرفت.

 

 

مدل 1: BCC خروجی محور

که در آن: : میزان خروجی r ام برای واحد j ام؛ : میزان ورودی i ام برای واحد j ام؛

: میزان خروجی r ام برای واحد تحت ارزیابی؛ : میزان ورودی i ام برای واحد تحت ارزیابی؛

 : تعداد واحدها؛ : تعداد خروجی‌ها؛ : تعداد ورودی‌ها

 

مدل تحلیل پوششی داده‌ها، واحدهای تحت بررسی را به دودسته کارا و ناکارا یا به عبارتی پایدار و ناپایدار تقسیم می‌نماید. واحدهای کارا واحدهایی هستند که امتیاز کارایی آن‌ها برابر با "یک" است. برخی از محققین، روش‌هایی را برای رتبه‌بندی این واحدهای کارا پیشنهاد کرده‌اند که از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به مدل اندرسون ـ پترسون اشاره کرد که در سال 1993 پیشنهادشده است. در مدل اندرسون ـ پترسون محدودیت متناظر با واحد تحت بررسی از ارزیابی حذف می‌شود؛ بنابراین با این تکنیک امتیاز واحدهای کارا بیش تر از یک می‌گردد (33). در این تحقیق، جهت رتبه‌بندی واحدهای کارا از روش اندرسون- پترسون به‌صورت مدل 2 استفاده گردید:

 

 

مدل 2: مدل اندرسون ـ پترسون

که در آن: : میزان خروجی r ام برای واحد j ام؛:  میزان خروجی r ام برای واحد تحت ارزیابی؛

: میزان افزایش خروجی واحد تحت ارزیابی؛: متغیر کمکی در قیود مربوط خروجی‌ها؛

: تعداد واحدها؛: تعداد خروجی‌ها

 

یافته‌های تحقیق

نتایج بررسی مشخصات ژئومورفولوژیکی شهر یزد

شایان‌ذکر است، با توجه به موضوع تحقیق حاضر که به بررسی روند توسعه شهر یزد در طی 30 سال (92-1363) می‌پردازد، بنابراین با توجه به زیاد بودن نتایج، در این بخش به نتایج حاصل‌شده در طی سال‌های 92 و 82، 73، 1363 اشاره و اکتفا شده است. نتایج بررسی و تعیین محدوده شهر یزد که در شکل (2) نشان داده‌شده است، نشان‌دهنده تغییرات وسیع وسعت شهر یزد است. به‌گونه‌ای که مساحت شهر یزد در سال 1363، 5406 هکتار بوده و در سال 1392، به 10744 هکتار رسیده است و وسعت شهر یزد در طی 30 سال به میزان 5338 هکتار افزایش‌یافته است و نیز جهت غالب رشد شهر یزد از سال 1363 تا زمان حاضر، به سمت جنوب و جنوب غرب است.

 

شکل 2- روند توسعه محدوده شهر یزد (1392 و 1382، 1373، 1363)

Figure 2. Development process of Yazd City (1984, 1994, 2003, and 2013)

نتیجه بررسی انجام‌شده در خصوص تغییرات ارتفاع طی سال‌های موردمطالعه (92-1363)، در پهنه تحقیق که در شکل (3) نشان داده‌شده است، حاکی از آن است که بیش ترین مساحت منطقه بین 1205- 1225 متر از سطح دریا است و توسعه شهر یزد طی سال‌های 92-1363  به سمت نواحی با ارتفاع بالاتر که در قسمت جنوب غربی شهر یزد قرار دارد می‌باشد به‌گونه‌ای که در سال 1363، شهر یزد بین موقعیت ارتفاعی 1265-1185 متر از سطح دریا و در سال 1392 بین 1365- 1185 متر از سطح دریا قرار دارد.

 

شکل 3- فراوانی طبقات ارتفاعی شهر یزد (1392 و 1382، 1373، 1363)

Figure 3. Frequency of elevation classes in Yazd City ) 1984, 1994, 2003, and 2013(

نتیجه حاصل از تهیه و بررسی نقشه‌های شیب که در شکل (4) نشان داده است بیان می‌نماید بیش ترین مساحت طی دوره‌های زمانی موردمطالعه به طبقه 1-0 درجه تعلق دارد و توسعه شهر یزد در طی سال‌های موردمطالعه (92-1363) به سمت مناطق با شیب بالاتر که در قسمت جنوب غربی شهر یزد قرار دارد می‌باشد به‌گونه‌ای که در سال 1363، شیب شهر یزد بین 6-0 درجه و در سال 1392 بین 90-0 درجه است.

 

 

شکل 4- مشخصات طبقات شیب در شهر یزد (1392 و 1382، 1373، 1363)

Figure 4. Characteristics of slope classes in Yazd City )1984, 1994, 2003, and 2013(

نتیجه حاصل از بررسی نقشه جهت جغرافیایی اراضی طی سال‌های توسعه شهر یزد (92-1363) بیان می‌نماید که توسعه شهر یزد به سمت اراضی با دامنه‌های جهت شرقی است به صورتی که در سال‌های 1363، 23/36 در صد و در سال 1392، 27/40 درصد اراضی را دامنه‌های    با جهت شرقی در برگرفته است و اراضی با جهت‌ شرقی بیش ترین مساحت شهر یزد را در برگرفته است. نتیجه بررسی‌های زمین‌شناسی در منطقه تحقیق نشان‌دهنده آن است که شهر یزد متشکل از واحدهای زمین‌شناسی 1- رسوبات دشت دامنه‌ای 2- نهشت‌های آبرفتی جوان و بادبزنی شکل 3- تپه‌های ماسه‌ای است. به‌گونه‌ای که بر طبق شکل (5)، بیش ترین مساحت شهر را رسوبات دشت دامنه‌ای در بردارد و   توسعه شهر یزد در طی سال‌های موردمطالعه (92-1363) به سمت نهشت‌های آبرفتی جوان است به‌گونه‌ای که در سال 1363، 24/2 درصد از مساحت شهر را در برگرفته و در سال 1392 به 18/33 درصد مساحت شهر رسیده است. همچنین، هیچ گسل زمین‌لرزه‌ای در شهر یزد مشاهده نشده است و موقعیت چند گسل شناخته‌شده در فاصله 20 کیلومتری جنوب غربی و شمال شرقی از شهر یزد است.

 

 

شکل 5- وسعت واحدهای زمین‌شناسی شهر یزد (1392 و 1382، 1373، 1363)

Figure 5. Area of geological units in Yazd City) 1984, 1994, 2003, and 2013(

 

بر اساس نتیجه به‌دست‌آمده از بررسی نقشه مورفولوژی شهر یزد در دوره‌های زمانی موردمطالعه (92-1363)، حاکی از 6 تیپ اراضی شامل مناطق مسکونی و شهری، سرزمین‌های پست، دشت‌های دامنه‌ای، فلات‌ها و تراس‌های فوقانی، تپه‌ها و نیز تیپ اراضی متفرقه است. بر طبق شکل (6) بیش ترین مساحت شهر را تیپ مناطق مسکونی و شهری در برگرفته است و توسعه شهر یزد به سمت تیپ‌های فلات‌ها و تراس‌های فوقانی، اراضی متفرقه و تپه‌ها است به‌گونه‌ای که در سال 1373، 42/0 درصد مساحت شهر را فلات‌ها و تراس‌های فوقانی در برگرفته است که در سال 1392، به 68/7 درصد مساحت شهر رسیده است. همچنین در سال 1363 و 1382 به ترتیب 56/0 و07/0 درصد مساحت شهر را اراضی متفرقه و تپه‌ها در برگرفته که در سال 1392 به 71/1 و 17/1 درصد مساحت شهر یزد رسیده است.

 

 

شکل 6- مشخصات تیپ اراضی شهر یزد (1392 و 1382، 1373، 1363)

Figure 6. Characteristics of land types in Yazd City (1984, 1994, 2003, and 2013(


بر اساس نقشه واحدهای اراضی شهر یزد که در طی دوره‌های زمانی موردمطالعه (92-1363) تهیه گردیده است. شهر یزد مشتمل بر 7 واحد اراضی منطبق بر 6 تیپ اراضی بر اساس مصوب تحقیقات خاک و آب است و شامل واحدهای 2-6(اراضی سرزمین‌های پست)، 11-4 (اراضی دشت‌های دامنه‌ای)، 9-3 (اراضی فلات‌ها و تراس‌های فوقانی)، X2 یا Badlands و X7 یا Salt domes (اراضی متفرقه)، 1-2(اراضی تپه‌ها) و Urban (مناطق مسکونی و شهری) است. به‌گونه‌ای که بیش ترین مساحت شهر را مناطق مسکونی و شهری در برگرفته است و توسعه شهر به سمت واحدهای اراضی 9-3، 1-2، X7 و X2است به‌گونه‌ای که در سال 1373، 42/0 درصد مساحت شهر را واحد 9-3، در برگرفته است که در سال 1392، به 68/7 درصد مساحت شهر یزد رسیده است و واحد X2 در سال 1363، 56/0 درصد مساحت شهر را در برگرفته و در سال 1392 به 58/1 درصد مساحت شهر رسیده است و نیز واحد X7 از تیپ اراضی متفرقه تنها در سال 1392، 13/0 درصد مساحت شهر را در برگرفته و واحد 1-2 در سال 1382، 07/0 درصد مساحت شهر یزد را در برگرفته که در سال 1392، به 17/1 درصد مساحت شهر رسیده است. بر طبق شکل (7) که نتایج میزان اهمیت شاخص‌های ژئومورفولوژیکی در توسعه شهر یزد را نشان می‌دهد شاخص‌های شیب، رسوبات دشت دامنه‌ای و مناطق شهری بااهمیت‌ترین شاخص‌ها با وزن 4 می‌باشند و بیشترین اهمیت را در توسعه شهر یزد دارا می‌باشند و شاخص‌های جهت، تپه‌ها، دشت‌های دامنه‌ای، اراضی پست و متفرقه با وزن 1 کم‌اهمیت‌ترین شاخص‌ها جهت توسعه یزد می‌باشند.

 

 


 

شکل 7- اهمیت شاخص‌های ژئومورفولوژی به روش مقیاس لیکرت

Figure 7. Importance of geo-morphological indicators based on likret scale

 

 


محاسبه میانگین وزنی شاخص‌ها در دوره زمانی موردمطالعه (92-1363) که در جدول (1) نشان داده‌شده است، بیان گر آن است که میانگین وزنی شاخص‌های ارتفاع، شیب، مورفولوژی و واحدهای اراضی در طی 30 سال موردبررسی، متغیر بوده به‌گونه‌ای که بیش ترین میانگین وزنی به ترتیب در (1384) DMU22، (1365) DMU3، (1392) DMU30 و (1388) DMU26 با وزن‌های 91/1791، 33/126، 62/3972 و16/3886­می‌باشد و نیز روند شاخص‌های جهت و زمین‌شناسی در طی 30 سال توسعه شهر یزد افزایشی است به‌گونه‌ای که در (1392) DMU30به ترتیب با وزن‌های 56/1154 و 36/2945 بیش ترین وزن را داراست.

 

 

 

جدول 1- میانگین وزنی شاخص‌های ژئومورفولوژی شهر یزد (92-1363)

Table 1. Weighted average of geo-morphological indicators of Yazd City (1984-2013)

DMUS

شاخص‌ها

ارتفاع

شیب

جهت

زمین‌شناسی

مورفولوژی

خاک

DMU1

34/1344

54/105

19/267

94/1490

98/3060

98/3060

DMU2

64/1473

02/116

42/350

62/1633

55/3354

55/3354

DMU3

31/1606

33/126

05/444

91/1712

94/2841

94/2841

DMU4

36/1627

81/68

50/440

43/1718

36/2878

36/2878

DMU5

97/1368

32/73

49/480

71/1830

75/3049

75/3049

DMU6

52/1375

90/73

15/484

92/1840

74/3061

74/3061

DMU7

89/1391

74/74

70/487

65/1842

20/3084

20/3084

DMU8

45/1416

95/75

83/498

66/1