بررسی اثر آبیاری با فاضلاب بر انباشت فلزات کادمیوم و سرب در خاک و سبزیجات کشت شده (مطالعه موردی: شهر همدان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد آلودگی‌ها محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران.

2 دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر ، ملایر، ایران. *(مسوول مکاتبات)

10.22034/jest.2019.13958

چکیده

زمینه و هدف: به دلیل برخورداری شهر همدان از پتانسیل بالا برای تولیدات کشاورزی و متعاقباً تاثیر فاضلاب­های شهری و فعالیت­های کشاورزی، نظیر استفاده از کودها و سموم شیمیایی مختلف روی کیفیت خاک، گیاه و نهایتاً سلامت انسان، لزوم انجام پژوهش را آشکار می­سازد. این پژوهش با هدف بررسی اثر فاضلاب بر تجمع فلزات سرب و کادمیوم در خاک و سبزیجات صورت گرفت.
روش بررسی: برای این منظور نمونه­برداری به صورت تصادفی از خاک و سبزیجات در محدوده شهر همدان صورت گرفت.  نمونه­برداری از یک منطقه آبیاری شده با آب چاه و یک منطقه آبیاری شده با آب فاضلاب صورت گرفت. نمونه­های گیاه پس از شسته شدن و خشک شدن، آسیاب شده و آماده انجام آزمایش گردیدند. نمونه­های خاک نیز پس از هوا خشک شدن، الک شده و آماده انجام آزمایش گردیدند. سپس نمونه ها با ترکیبی از اسیدها هضم شدند و فلزات سنگین با استفاده از دستگاه جذب اتمی مورد سنجش قرار گرفتند. در نهایت داده های به دست آمده با نرم افزار20 SPSS تجزیه و تحلیل شدند.
یافته­ها: نتایج حاصل نشان داد که فاضلاب اثر قابل توجهی بر میزان تجمع فلزات سرب و کادمیوم در خاک و سبزیجات دارد بطوری که میانگین غلظت این فلزات در خاک و سبزیجات مناطق آبیاری شده با فاضلاب بیش­تر از مناطق آبیاری شده با آب چاه بود. همچنین مشخص شد که مقادیر فلزات سرب و کادمیوم در سبزیجات مطالعه شده برابر یا بیشتر از حد استاندارد بوده است و فلز کادمیوم در خاک هر دو منطقه شاهد و تیمار برابر با حد استاندارد و فلز سرب در خاک هر دو منطقه شاهد و تیمار کم­تر از حد استاندارد قرار دارد.
نتیجه­گیری: از آنجایی که در منطقه تیمار متوسط غلظت فلز کادمیوم در سبزی پیازچه و متوسط غلظت فلز سرب در سبزی تره بالاتر از حد استاندارد قرار دارد. بنابراین به منظور جلوگیری از بروز مشکلاتی توسط آنها برای سلامتی شهروندان از آبیاری مزارع کشاورزی می­بایست خودداری شود.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و یکم، شماره دو ، اردیبهشت 98

                                        

 

بررسیاثرآبیاریبافاضلاببرانباشتفلزاتکادمیوموسربدرخاکوسبزیجاتکشتشده(مطالعهموردی: شهرهمدان)

 

سید علی وقار[1]

عیسی سلگی[2] *

e.solgi@yahoo.com  

 

 

تاریخ دریافت:08/07/95

تاریخ پذیرش:17/09/95

 

چکیده

زمینه و هدف: به دلیل برخورداری شهر همدان از پتانسیل بالا برای تولیدات کشاورزی و متعاقباً تاثیر فاضلاب­های شهری و فعالیت­های کشاورزی، نظیر استفاده از کودها و سموم شیمیایی مختلف روی کیفیت خاک، گیاه و نهایتاً سلامت انسان، لزوم انجام پژوهش را آشکار می­سازد. این پژوهش با هدف بررسی اثر فاضلاب بر تجمع فلزات سرب و کادمیوم در خاک و سبزیجات صورت گرفت.

روش بررسی: برای این منظور نمونه­برداری به صورت تصادفی از خاک و سبزیجات در محدوده شهر همدان صورت گرفت.  نمونه­برداری از یک منطقه آبیاری شده با آب چاه و یک منطقه آبیاری شده با آب فاضلاب صورت گرفت. نمونه­های گیاه پس از شسته شدن و خشک شدن، آسیاب شده و آماده انجام آزمایش گردیدند. نمونه­های خاک نیز پس از هوا خشک شدن، الک شده و آماده انجام آزمایش گردیدند. سپس نمونه ها با ترکیبی از اسیدها هضم شدند و فلزات سنگین با استفاده از دستگاه جذب اتمی مورد سنجش قرار گرفتند. در نهایت داده های به دست آمده با نرم افزار20 SPSS تجزیه و تحلیل شدند.

یافته­ها: نتایج حاصل نشان داد که فاضلاب اثر قابل توجهی بر میزان تجمع فلزات سرب و کادمیوم در خاک و سبزیجات دارد بطوری که میانگین غلظت این فلزات در خاک و سبزیجات مناطق آبیاری شده با فاضلاب بیش­تر از مناطق آبیاری شده با آب چاه بود. همچنین مشخص شد که مقادیر فلزات سرب و کادمیوم در سبزیجات مطالعه شده برابر یا بیشتر از حد استاندارد بوده است و فلز کادمیوم در خاک هر دو منطقه شاهد و تیمار برابر با حد استاندارد و فلز سرب در خاک هر دو منطقه شاهد و تیمار کم­تر از حد استاندارد قرار دارد.

نتیجه­گیری: از آنجایی که در منطقه تیمار متوسط غلظت فلز کادمیوم در سبزی پیازچه و متوسط غلظت فلز سرب در سبزی تره بالاتر از حد استاندارد قرار دارد. بنابراین به منظور جلوگیری از بروز مشکلاتی توسط آنها برای سلامتی شهروندان از آبیاری مزارع کشاورزی می­بایست خودداری شود.

واژه­های کلیدی: فلزات سرب و کادمیوم، سبزیجات، خاک، فاضلاب، شهر همدان.

 

J. Env. Sci. Tech., Vol 2!, No.2,April, 2019

 

 

 

 

 


Investigation of the Effect of Irrigation with Wastewater on Accumulation of Cadmum and Lead in the Soil and Cultivated Vegetables (Case study: Hamedan city)

 

Seyed Ali Vaghar [3]

Eisa Solgi [4]*

e.solgi@yahoo.com

 

Admission Date:December 7, 2016

Date Received: September 29, 2016

 

Abstract

Background and Objective: Due to the high potential of Hamedan city for agricultural products and subsequentlly effects of urban wastewaters and agricultural activities such as the use of fertilizers and chemical pesticides on soil quality, plant, and human health, performing this research was necessary. This research was done by purpose of investigating the effect of wastewater on accumulation of metals Pb and Cd in soil and vegetables.

Method: For this purpose, sampling from soil and vegetables was performed randomly in the city of Hamedan. Sampling was done in an area irrigated with well water and in an area irrigated with wastewater. Vegetable Samples were prepared after washing and drying, powdered and prepared for experiment. Also soil samples after air-drying, sieve, and prepared for experiment. Then samples digested with acid mixture and heavy metals measured by Atomic Adsorption Spectroscopy (AAS). Finally obtained data were analyzed by SPSS 20.

Findings: Results showed that wastewater had important effect on accumulation of Pb and Cd in soil and vegetables which means concentration of these metals in the soil and vegetables that was irrigated with wastewater was higher than those irrigated with well water. Also this is identified that the concentrations of Pb and Cd in studied vegetables was higher or equal to standards and Cd in the soil of both control and treatment were or equal to standards but Pb were lower than standards.

Discussion and Conclusion: Since, in the treatment area, the mean concentration of Cd in scallion vegetable and mean concentration of Pb in leek vegetable is higher than standard. Therefore, in order to prevent creating problems for citizens’ health, irrigation of fields by wastewater must be prevented.

 

Keywords: Heavy metals Pb and Cd, Vegetables, Soil, Wastewater, Hamedan.

 

مقدمه


محدودیت در مزارع حاصل­خیز انسان را مجبور کرده است که مقدار تولید را در واحد سطح افزایش دهد. این عمل منجر به استفاده از سوخت­های فسیلی، آفت کش­ها و کودهای شیمیایی شده است. در دهه­های اخیر به دلیل گران شدن قیمت کودهای شیمیایی باعث شده کشاورزان روی به استفاده از فاضلاب بیاورند. فاضلاب به عنوان یک کود ارزان قیمت در نظر گرفته شده است که یک منبع غنی از عناصر مغذی مانند فسفر، نیتروژن و عناصر کم مصرف مانند آهن، مس و روی و غیره برای گیاهان شمرده می­شود (1). آلودگی خاک و محصولات کشاورزی توسط فلزات سنگین که از پیشرفت سریع صنعت ناشی می­شوند سبب ایجاد نگرانی­های زیادی شده­اند (2). ورود فلزات سنگین به زنجیره غذایی و رسیدن به غلظت­های بحرانی، اثرات سوء متابولیکی و فیزیولوژیکی در موجودات زنده به جای می­گذارد. علاوه بر این فلزات سنگین تحت تأثیر فرآیندهای کاهش و تنزل قرار نمی­گیرند و تقریباً به طور کامل در محیط­زیست باقی می­مانند اگر چه دسترسی زیستی این مواد شیمیایی به طور قابل توجهی بستگی به واکنش آن­ها با اجزای مختلف خاک دارد (3). منابع ورود فلزات سنگین در خاک عمدتاً، فعالیت­های انسانی و وقایع طبیعی هستند که از مواد مادری ناشی می­شوند. منابع انسانی مرتبط با صنعتی شدن و فعالیت­های کشاورزی مانند رسوبات اتمسفری، تخلیه پسماندها، فاضلاب­های شهری، دود خروجی از خودروها، کاربرد کودهای شیمیایی و استفاده بلندمدت از لجن فاضلاب در زمین­های کشاورزی می­باشد (4). تجمع بیش از حد فلزات سنگین در خاک­های کشاورزی نه تنها منجر به آلودگی محیط زیست می­شود بلکه منجر به افزایش جذب فلزات سنگین توسط گیاهان شده که در نتیجه آن کیفیت و امنیت غذایی تحت تاثیر قرار می­گیرد (5). کادمیوم عنصری با وزن اتمی 4/112، نقطه ذوب 321 و نقطه جوش 767 می­باشد. این فلز از طریق حفاری، صنایع فلزی و شیمیایی، آبکاری و کودهای شیمیایی و آفت­کش­ها وارد محیط­زیست می­شود. کادمیوم ممکن است موجب ضایعات کلیوی، افزایش فشار خون، جهش زایی و سرطان­زایی شود. از نظر سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد (FAO) مقدار مجاز کادمیوم به طور هفتگی 6/0-4/0 میلی­گرم برای هر فرد می­باشد. سرب از طریق فعالیت­هایی نظیر ریخته­گری و بنزین سرب دار وارد محیط­زیست می­شود. مقادیر بیش از 400 میکروگرم در لیتر، سرب در خون کودکان، ایجاد عقب ماندگی ذهنی خواهد نمود. سرب نیز اثرات سویی مثل خستگی شدید، ناراحتی شکمی، کم خونی، اختلال در تنفس سلولی و اثر بر سیستم اعصاب را به دنبال خواهد داشت (6). یکی از عوامل مؤثر بر سلامت انسان، مصرف مواد غذایی سالم با کیفیت و کمیت مناسب است. سبزیجات یکی از غذاهای اصلی برای اغلب افراد هستند و نقش مهمی را در رژیم غذایی انسان بازی می­کنند (7). سبزیجات علاوه بر دارا بودن موادی مانند پروتئین، ویتامین، آهن، کلسیم و سایر عناصر غذایی به عنوان یک عامل بافرکننده (خنثی کننده) برای مواد اسیدی که در طول فرآیندهای گوارش تولید می­شوند عمل می­کنند (8). پس سلامت این ماده غذایی به دلیل مصرف بالای آن از اهمیت زیادی برخوردار است. امروزه آلودگی روبه افزایش فاضلاب­های شهری و یون­های سمی یک مسأله نگران کننده محیط­زیستی می­باشد. فلزات سنگین به بدن انسان از راه­های گوناگون وارد می­شوند. یکی از آن راه­ها بلع آنها همراه با مواد غذایی می­باشد. مصرف زیاد سبزیجات لزوم دقت کافی در خصوص سلامت این ماده­غذایی مهم را ایجاب می­نماید. در حال حاضر مزارع سبزی­کاری شهر همدان توسط نهرهایی آبیاری می­شوند که دارای انواع آلودگی­ها از جمله فاضلاب­های شهری می­باشند. آبیاری این گونه مزارع با آب­های آلوده احتمال جذب فلزات سنگین توسط خاک و سبزیجات را ایجاد می­کند. مطالعه حاضر با هدف بررسی اثر فاضلاب بر غلظت فلزات سنگین سرب و کادمیوم در خاک و سبزیجات اراضی سبزی­کاری واقع در شهر همدان صورت گرفته است.

روش تحقیق

این مطالعه کاربردی در خصوص ارزیابی مقادیر فلزات سرب و کادمیوم در خاک، آب چاه و فاضلاب شهری تصفیه نشده و دو گونه از سبزیجات غده­ای (تربچه و پیازچه) و دو گونه از سبزیجات برگی (تره و نعناع) از محل انتخابی در مکان­های آبیاری شده با فاضلاب تصفیه نشده به عنوان منطقه تیمار و مکان­های آبیاری شده با آب چاه به عنوان منطقه شاهد، در شهر همدان انجام شد. برای این منظور تعداد 4 مزرعه سبزی­کاری انتخاب شد و از هر مزرعه به صورت کاملا تصادفی از ابتدا، انتها و وسط آن 3 نمونه برداشته شد. در کل در این بررسی، تعداد 24 نمونه خاک و 24 نمونه سبزی از هر دو منطقه شاهد و تیمار جمع آوری گردید. نمونه­برداری در اوایل مهرماه 1393 صورت گرفت. شکل 1 نقشه نقاط نمونه برداری شده را نشان می­دهد. نمونه­های سبزی پس از انتقال به آزمایشگاه با آب تصفیه شده و سپس با آب مقطر شستشو و وزن شدند، سپس به قطعات نازک بریده شده و در هوای آزاد خشک شدند. نمونه­های خاک نیز چندین روز در دمای اتاق هوا خشک شدند. سپس از الک 2 میلی متری و در انتها از الک 149/0 میلی متری عبور داده شد (9). برای هضم نمونه­های خاک از روش هضم خشک استفاده شد، 2 گرم از نمونه­های خاک در درون ظرف­های پلی اتیلنی درب دار ریخته شد، سپس به آن مخلوط 15 میلی لیتر از چهار اسید کلریدریک، اسید نیتریک، اسید پرکلریک و اسید هیدروفلوریدریک به نسبت مساوی اضافه شد (9).  فلاسک­ها به مدت 12 ساعت در دمای 80 درجه سانتی­گراد در حمام بن ماری قرار داده شد، بعد از گذشت زمان فوق، نمونه­ها با کاغذ صافی واتمن، صاف شدند و غلظت فلزات سنگین در آن­ها به وسیله دستگاه جذب اتمی به روش کوره گرافیتی اندازه گیری شد. همچنین ویژگی­های فیزیکی و شیمیایی خاک شامل: pH، EC، مواد آلی و بافت خاک نیز اندازه گیری شدند. جهت اندازه گیری درصد کربن آلی به روش بلاک (10)، تعیین بافت خاک به روش هیدرومتری، تعیین pH خاک در گل اشباع با استفاده از pH متر، تعیین EC خاک در گل اشباع با استفاده از EC متر در  عصاره 1 به 5 خاک به آب انجام گرفت (11). به منظور هضم نمونه­های سبزی از روش استاندارد ملی ایران استفاده شد، برای این منظور مقدار 2 گرم از هر نمونه سبزی داخل یک کروزه وزن شد. برای انجام عمل خاکستر سازی با استفاده از   کوره الکتریکی نمونه داخل کوره با دمای اولیه 100 درجه سلسیوس گذاشته شد و به تدریج دمای کوره با سرعت تغییر دمای 50 درجه سلسیوس در هر ساعت، تا دمای حداکثر500 درجه سلسیوس افزایش داده شد و نمونه­ها حداقل به مدت 8 ساعت در این دما قرار داده شد. بعد از تبدیل کامل نمونه به خاکستر، مقدار 5 میلی لیتر اسید کلریدریک به نمونه اضافه شد، به طوری­که تمام محتویات خاکستر داخل کروزه، به اسید اضافه شده آغشته شد. با قرار دادن کروزه روی هیتر، اسید اضافه شده تبخیر گردید. به منظور حل نمودن محتویات باقی مانده داخل کروزه، مقدار 5 میلی لیتر اسید نیتریک به داخل کروزه اضافه شد، به طوری­که تمام محتویات به اسید آغشته شد. حال با قرار دادن یک عدد شیشه ساعت، روی کروزه پوشانیده شد و اجازه داده شد تا مدت1 الی 2 ساعت به این حالت باقی بماند. سپس با وسیله­ای نظیر میله شیشه­ای، محلول داخل کروزه را به هم زده شد تا محتویات داخل کروزه کاملا در اسید حل شوند. به منظور انحلال بهتر محتویات داخل کروزه در اسید، بعد از اضافه نمودن اسید نیتریک 1/0 مولار به داخل کروزه، به مدت چند دقیقه کروزه روی هیتر حرارت قرار داده شد و بعد از انحلال کامل محتویات مربوطه، کروزه را از روی هیتر برداشته تا خنک گردد. بعد از انجام مراحل مذکور به منظور گرفتن ذرات نامحلول در کروزه، محتویات کروزه با کاغذ صافی واتمن در یک بالن حجمی صاف گردید و محلول صاف شده توسط محلول اسیدی به حجم 10 میلی لیتر رسانده شد. سپس محلول هضم شده به کوره تزریق شد و جذب آن توسط دستگاه ثبت گردید (12). برای اندازه گیری غلظت فلزات سنگین در نمونه­های سبزیجات از روش جذب اتمی به روش کوره گرافیت استفاده شد. برای این منظور از دستگاه Younglin AA8020 استفاده شد. غلظت فلزات سنگین (سرب و کادمیوم) نمونه­های آب با استفاده از روش تیزاب سلطانی Jackson همراه با اندازه گیری غلظت با استفاده از دستگاه جذب اتمی تعیین شد (13). در نهایت داده­های بدست آمده با استفاده از نرم افزار SPSS 20 با سطح معنی داری 05/0 توسط آزمون­های آماری مورد آنالیز قرار گرفت. برای اطمینان از روش استخراج فلزات سنگین از نمونه­های خاک و سبزیجات مقدار صحیح آن­ها از روش افزایش استاندارد و درصد بازیابی فلزات استفاده گردید. این روش در کنترل معرف­ها، وسایل، دستگاه­ها و روش کار نیز کاربرد دارد. در این تحقیق 10 میلی لیتر از محلول استاندارد (فلزات کادمیوم و سرب) با غلظت ppm 1 به نمونه مورد آزمایش اضافه شد. لازم به ذکر است که دو نمونه به صورت مشابه و در شرایط یکسان تهیه و تنها به یکی از آن­ها محلول استاندارد اضافه گردید، آن­گاه غلظت هر کدام جداگانه تعیین و درصد بازیابی فلزات از طریق فرمول زیر محاسبه شد (14).

R=100(A2-A1)/As

R=درصد بازیابی

A1= غلظت نمونه بدون استاندارد (mg/l)

A2= غلظت نمونه حاوی استاندارد (mg/l)

As= غلظت محلول استاندارد (mg/l)

در این آزمایش درصد بازیابی برای فلز سرب 7/97 درصد و برای فلز کادمیوم 9/97 درصد بدست آمد. همچنین حد تشخیص دستگاه 05/0 میکروگرم در لیتر برای فلز سرب و 05/0 میکروگرم در لیتر برای فلز کادمیوم اندازه گیری شد.

 

 

شکل 1- نقشهنقاطنمونهبرداریشده

Figure 1- Map of sampled points

 

نتایج


جدول 1 نتایج متوسط پارامترهای فیزیکی- شیمیای خاک مناطق شاهد و تیمار را نشان می­دهد. بر طبق نتایج بدست آمده فاضلاب باعث افزایش غلظت مواد آلی و پارامتر EC خاک، کاهش pH خاک و تغییر بافت خاک شده است. جدول 2 نتایج متوسط غلظت فلزات سرب و کادمیوم در آب چاه و فاضلاب را نشان می­دهد. بر طبق نتایج بدست آمده مقدار فلزات سرب و کادمیوم در فاضلاب بیش­تر از آب چاه   می­باشد. نتایج متوسط غلظت فلزات سرب و کادمیوم در خاک مناطق شاهد و تیمار در جدول 3 ارایه شده است. بر طبق نتایج آزمون     تی­مستقل مشخص شد که متوسط غلظت فلزات سرب و کادمیوم در خاک منطقه تیمار بیش­تر از منطقه شاهد قرار دارد. نتایج متوسط غلظت فلزات کادمیوم و سرب در سبزیجات برداشت شده از منطقه شاهد در محدوده شهر همدان در جدول 4 ارایه شده است. بر طبق نتایج بدست آمده در منطقه شاهد، بیش­ترین غلظت فلز کادمیوم با متوسط غلظت mg/kg 05/2±7/1 مربوط به سبزی تربچه و کم­ترین آن با متوسط غلظت mg/kg 43/0±5/0 مربوط به سبزی نعناع می­باشد. همچنین در منطقه شاهد، بیش­ترین غلظت فلز سرب با متوسط غلظت mg/kg 55/0±52/2 مربوط به سبزی تربچه و کم­ترین آن با متوسط غلظت mg/kg 77/1±63/0 مربوط به سبزی نعناع می­باشد. نتایج متوسط غلظت فلزات کادمیوم و سرب در سبزیجات برداشت شده از منطقه تیمار در محدوده شهر همدان در جدول 5 ارایه شده است. بر طبق نتایج بدست آمده در منطقه تیمار، بیش­ترین غلظت فلز کادمیوم با متوسط mg/kg 86/0±1/2 مربوط به سبزی تره و    کم­ترین آن با متوسط mg/kg 39/0±85/0 مربوط به سبزی نعناع می­باشد. همچنین در منطقه تیمار، بیش­ترین غلظت فلز سرب با متوسط غلظت mg/kg 2/26±63/29 مربوط به سبزی نعناع و کم­ترین آن با متوسط غلظت mg/kg 2/0±26/2 مربوط به سبزی تره می­باشد. نتایج آزمون تجزیه واریانس ارایه شده در جدول­های 5 و 4 همچنین نشان می­دهد که غلظت­های سرب و کادمیوم در سبزی­های مورد مطالعه با هم متفاوت هستند که نشان دهنده تفاوت در تجمع سرب و کادمیوم در این گونه سبزی هاست. بر طبق آنالیز آماری تی­مستقل انجام شده بر روی مقادیر فلزات سنگین در سبزیجات، نتایج نشان داد که میانگین غلظت فلز سرب در سبزی­های مورد بررسی بیش­تر از متوسط فلز کادمیوم است (Cd<Pb). نتایج مقایسه میانگین غلظت فلزات سرب و کادمیوم با استانداردهای بین المللی FAO/WHO  (mg/kg 5 و 50 به ترتیب برای فلزات کادمیوم و سرب) (15) در خاک کشاورزی مناطق شاهد و تیمار با استفاده از آزمون تی تک نمونه­ای نشان داد که متوسط غلظت فلز کادمیوم در خاک هر دو مناطق شاهد و تیمار برابر با حد استاندارد قرار دارد و متوسط غلظت فلز سرب در خاک هر دو مناطق شاهد و تیمار کم­تر از حد استاندارد قرار دارد. نتایج مقایسه میانگین غلظت فلزات کادمیوم و سرب با استانداردهای بین­المللی FAO/WHO  (mg/kg 2/0 و 3/0 به ترتیب برای فلزات کادمیوم و سرب) (15) در سبزیجات منطقه شاهد با استفاده از آزمون تی تک نمونه­ای نشان داد که متوسط غلظت فلز کادمیوم در سبزی تره بالاتر از حد استاندارد و در سبزیجات نعناع، تربچه و پیازچه برابر با حد استاندارد قرار دارد. همچنین متوسط غلظت فلز سرب در سبزیجات تره و تربچه بالاتر از حد استاندارد و در سبزیجات نعناع و پیازچه برابر با حد استاندارد قرار دارد. نتایج مقایسه میانگین غلظت فلزات کادمیوم و سرب با استانداردهای بین المللی در سبزیجات منطقه تیمار نشان داد متوسط غلظت فلز کادمیوم در سبزی پیازچه بالاتر از حد استاندارد و در سبزیجات نعناع، تربچه و تره برابر با حد استاندارد قرار دارد. همچنین متوسط غلظت فلز سرب در سبزی تره بالاتر از حد استاندارد و در سبزیجات نعناع، تربچه و پیازچه برابر با حد استاندارد قرار دارد. نتایج مقایسه میانگین فلز کادمیوم در خاک مناطق شاهد و تیمار با استفاده از آزمون تی مستقل نشان داد که بین دو منطقه شاهد و تیمار از نظر غلظت فلز کادمیوم تفاوت معنی داری وجود ندارد (05/0<Sig). بالعکس نتایج مقایسه میانگین فلز سرب در خاک مناطق شاهد و تیمار نشان داد که بین هر دو منطقه شاهد و تیمار از نظر غلظت فلز سرب تفاوت معنی داری وجود دارد (05/0>Sig). نتایج مقایسه میانگین فلزات کادمیوم و سرب در سبزیجات مناطق شاهد و تیمار با استفاده از آزمون تی مستقل نشان داد که بین هر دو منطقه شاهد و تیمار از نظر غلظت فلزات کادمیوم و سرب تفاوت معنی داری وجود ندارد (05/0<Sig). نتایج ضرایب همبستگی پیرسون بین فلزات موجود در خاک با سایر پارامترهای فیزیکی- شیمیایی در منطقه تیمار نشان می­دهد که بین پارامتر سرب با شن همبستگی معنی دار مثبتی وجود دارد (05/0>Sig).

 

 

 

جدول 1 - خلاصه­ایازوضعیتآماریپارامترهایفیزیکی-شیمیایخاکمناطقشاهدوتیمار (12n=)

Table 1- A summary of statistical status of the physical-chemical parameters in the soil of control and treatment areas (n=12)

انحرافمعیار±میانگینپارامترهایخاکدرمنطقهتیمار

انحرافمعیار±میانگینپارامترهایخاکدرمنطقهشاهد

واحد

پارامترهایخاک

89/0±2/6

14/1±99/6

-

pH

07/2±67/9

57/4±56/7

دسی زیمنس بر متر

Ec

26/0±47/1

4/0±42/1

درصد

ماده آلی

95/9±29/36

16/6±78/51

درصد

رس

4/11±85/32

97/7±37/32

درصد

شن

2/15±85/30

77/8±78/16

درصد

سیلت

 

جدول 2 - متوسطغلظتکلفلزاتسنگیندرآبچاهوفاضلابمناطقشاهدوتیمار (12n=)

Table 2- The average of total concentration of heavy metals in well water and wastewater of control and treatment areas (n=12)

انحرافمعیار±میانگینفلزاتدرفاضلاب

انحرافمعیار±میانگینفلزاتدرآبچاه

فلزاتبرحسب (mg/l)

36/7±08/14

014±0065/0

کادمیوم

38/26±71/39

031/0±015/0

سرب

 

جدول 3 - متوسطغلظتکلفلزاتسنگیندرخاکمناطقشاهدوتیمار (12n=)

Table 3- The average of total concentration of heavy metals in soil of control and treatment areas (n=12)

انحرافمعیار±میانگینفلزاتدرخاکمنطقهتیمار

انحرافمعیار±میانگینفلزاتدرخاکمنطقهشاهد

فلزاتبرحسب (mg/kg)

53/2±3/4

47/3±16/4

کادمیوم

61/19±41/24

07/4±7/3

سرب

 


جدول 4 - متوسطغلظتکلفلزاتسربوکادمیومدرسبزیجاتمنطقهشاهد (12n=)

Table 4- The average of total concentration of heavy metals Pb and Cd in vegetables of control area (n=12)

انحرافمعیار±میانگین

فلزسرب (mg/kg)

انحرافمعیار±میانگین

فلزکادمیوم (mg/kg)

نوعسبزی

36/0±88/1

44/0±62/1

تره

77/1±63/0

43/0±5/0

نعناع

55/0±52/2

05/2±7/1

تربچه

04/1±91/1

31/0±03/1

پیازچه

 

جدول 5- متوسطغلظتکلفلزاتسربوکادمیومدرسبزیجاتمنطقهتیمار (12n=)

Table 5- The average of total concentration of heavy metals Pb and Cd in vegetables of treatment area (n=12)

انحرافمعیار±میانگین

فلزسرب

انحرافمعیار±میانگین

فلزکادمیوم

نوعسبزی

2/0±26/2

86/0±1/2

تره

2/26±63/29

39/0±85/0

نعناع

66/4±73/7

08/2±75/1

تربچه

32/3±69/5

39/0±37/1

پیازچه

 

 

بحثونتیجهگیری

 

وجود فلزات سنگین در دنیای صنعتی، امروزه به یک معضل تبدیل شده است که از راه­های مختلف در حال وارد شدن به زنجیره غذایی انسان می­باشد. در این مطالعه نتایج نشان داد که فاضلاب بر میانگین غلظت فلزات سرب و کادمیوم خاک و سبزیجات کشت شده (پیازچه، تربچه، نعناع و تره) و سایر پارامترهای فیزیکی- شیمیایی خاک نظیر pH، EC، ماده آلی و بافت خاک تاثیر دارد. به­طوری­که متوسط غلظت هر دو فلز سرب و کادمیوم در خاک و سبزی­های منطقه تیمار (آبیاری شده با فاضلاب تصفیه نشده) بیش­تر از منطقه شاهد (آبیاری شده با آب چاه) قرار داشت. نتایج بدست آمده در این مطالعه با نتایج گرفته شده توسط Lone (2003) هم خوانی زیادی دارد. بر اساس نتایج Lone استفاده از فاضلاب عموماً باعث افزایش مقدار تجمع فلزات سنگین در خاک و مواد گیاهی شده و همچنین استفاده از        آب چاه، حداقل تجمع فلزات سنگین را در خاک و سبزیجات داشت که دلیل آن احتمال ورود فاضلاب­های صنعتی به پساب­های شهری شناخته شد. به دلیل استفاده از این پساب­ها در مزارع، فلزات موجود در آن­ها تمایل به تجمع در خاک را داشته و بنابراین منجر به افزایش آن­ها در محلول خاک شده و در نهایت منجر به تجمع در قسمت­های مختلف بافت­های گیاهی می­گردند (16) . تحقیقات در سال 1996 در شهر مکزیکو نشان می­دهد که آبیاری با استفاده از فاضلاب در مدت بالغ بر 80 سال باعث افزایش غلظت فلزات سنگین خاک به حدود سه تا شش برابر شده است (17). منبع اصلی فلزات سنگین خاک، مصرف پساب­های شهری و صنعتی، کودهای شیمیایی، لجن حاصل از تصفیه خانه­های فاضلاب و معادن استخراج فلزات است. مهم­ترین فلزات سنگین موجود در

 

فاضلاب­ها شامل سرب، کادمیوم، نیکل، کروم، قلع و آرسنیک می­باشند. اکثر فلزات در لایه سطحی خاک رسوب نموده و تجمع تدریجی آن­ها در درازمدت منجر به انتقال به محصولات زراعی، در حدی فراتر از استانداردهای مجاز مصارف انسانی می­شود (18و19). نتایج همچنین نشان داد که متوسط غلظت­های سرب و کادمیوم در سبزی­های مورد مطالعه با هم متفاوت هستند که نشان دهنده تفاوت در تجمع سرب و کادمیوم در این گونه سبزی­هاست. تحقیقات  Simmons and Pongsakul (2002) نشان داده که تجمع فلزات سنگین در محصولات زراعی فقط به غلظت فلزات در آب بستگی نداشته، بلکه به نوع و گونه گیاه نیز مربوط است (20). بر اساس نتایج جدول­های4و5 ترتیب مقدار فلز سرب در سبزیجات منطقه شاهد از بیش­ترین به کم­ترین به صورت تربچه>پیازچه>تره>نعناع و در سبزیجات منطقه تیمار به ترتیب نعناع>تربچه>پیازچه>تره و ترتیب مقدار فلز کادمیوم در سبزیجات منطقه شاهد از بیش­ترین به کم­ترین به صورت تربچه>تره>پیازچه>نعناع و در سبزیجات منطقه تیمار به ترتیب تره>تربچه>پیازچه>نعناع می­باشد. نتایج بررسی­های انجام شده روی مقادیر فلزات سنگین خاک و سبزیجات نشان داد که میانگین غلظت فلز سرب در خاک و سبزی­های مورد بررسی بیش­تر از متوسط غلظت فلز کادمیوم است. Tsafe و همکاران (2012) گزارش کردند که غلظت فلزات سرب و کادمیوم در خاک به ترتیب mg/kg 66/29، 965/0 و در سبزیجات به ترتیب mg/kg 93/5 و 5/0 قرار دارد (21). در این مطالعه متوسط فلز سرب در خاک و در تمامی سبزیجات منطقه شاهد و سبزی تره در منطقه تیمار بیش­تر از مطالعه حاضر قرار داشت. همچنین در این مطالعه متوسط فلز کادمیوم در خاک و سبزیجات (به جزء سبزی نعناع در منطقه شاهد) کم­تر از مطالعه حاضر بود. Wu و همکاران (2010) ، گزارش کردند متوسط غلظت فلزات سرب و کادمیوم در خاک به ترتیب mg/kg 93/216 و 55/0 قرار دارد (22) که غلظت فلز سرب خیلی بیش­تر و فلز کادمیوم خیلی کم­تر از مطالعه حاضر می­باشد. Anthony (2005) ، متوسط غلظت فلزات سرب و کادمیوم در سبزیجات را به ترتیب 31/4 و 36/0 گزارش کردند (23). که در مقایسه، متوسط فلز سرب در منطقه شاهد کم­تر و در منطقه تیمار بیش­تر و متوسط فلز کادمیوم در هر دو منطقه شاهد و تیمار کم­تر از مطالعه حاضر قرار داشت. Cheraghi و همکاران (2009) در مطالعه­ای که بر روی سبزیجات انجام دادند، مقدار میانگین فلز سرب را 5/7 میلی گرم به ازای هر کیلوگرم سبزی به دست آورند (8). بررسی نتایج مربوط به تیمارهای مختلف غلظت کادمیوم و مقایسه آن با نتایج تحقیقات قبلی نشان می­دهد که مطابق نتایج اکثر محققان، میزان جذب و تجمع کادمیوم در تمام گونه­های مورد مطالعه، نسبت مستقیم با غلظت کادمیوم در محیط ریشه داشته و با افزایش غلظت، میزان جذب و تجمع در گونه­های مورد بررسی افزایش می­یابد (24-26). Demirezen and Aksoy (2006) در مطالعه­ای که بر روی مقدار فلزات سنگین در سبزیجات در منطقه کایسری ترکیه انجام دادند به این نتیجه دست یافتند که متوسط غلظت کادمیوم و سرب از حدود مجاز بالاتر است. بالا بودن غلظت فلزات سنگین در برخی از گونه­های سبزیجات در این مطالعه می­تواند به بالا بودن غظت عناصر در خاک مربوط به آن­ها ارتباط داشته باشد (27). Muchuweti و همکاران (2006)      در مطالعه­ای با عنوان مقدار فلزات سنگین سبزیجات آبیاری شده با مخلوط فاضلاب و لجن که در زیمباوه انجام شد، نتایج نشان داد که سبزیجات آزمایش شده در این مطالعه به شدت به چهار عنصر کادمیوم، مس، سرب و روی آلوده­اند (5). نتایج گرفته شده با نتایج مطالعه حاضر مطابقت دارد. مطالعات Golovatiy and Savchenk (2002) نشان داده است، در اراضی آبیاری شده با فاضلاب شهری، میزان غلظت کل املاح تا 2 برابر افزایش یافته و تا عمق 15 سانتی متری خاک میزان عناصر سنگین، افزایش عمده­ای یافته و برخی عناصر نظیر کادمیوم حتی تا 23 برابر افزایش نشان داده است (28). در مطالعه­ای که توسط Gupta و همکاران در سال 2012 صورت گرفت، نتایج نشان داد، غلظت سرب، روی و کادمیوم در سبزی اسفناج و تربچه در بالاترین سطح است که منجر به تجمع این فلزات در سبزیجات   می­شود (29). Ramesh and Yoganda Murthy (2012) ، در مطالعه خود بر روی سبزیجات به این نتیجه رسیدند که غلظت سرب در تمام ایستگاه­های نمونه برداری بسیار بالا از حد استاندارد ارایه شده توسط (سازمان بهداشت جهانی/ سازمان غذا و کشاورزی) قرار دارد (30). Zhan و همکاران (2012) ، در مطالعه­ای بر روی سبزیجات آبیاری شده با آب فاضلاب به این نتیجه رسیدند که غلظت کادمیوم، روی و نیکل در سبزیجات جمع آوری شده بیش از حداکثر مقدار مجاز است (31).  Bigdeli and Seilsepour (2008) ، در مطالعه­ای بر روی سبزیجات آبیاری شده با فاضلاب به این نتیجه دست یافتند که غلظت سرب در همه سبزیجات بیش­تر از حداکثر غلظت مجاز بوده است و بیش­ترین غلظت فلز کادمیوم در تربچه، شاهی، شوید، اسفناج مشاهده شد، همچنین غلظت روی در کرفس، نعناع، شوید و اسفناج بیش از سطح مجاز بوده است (32). مطالعه انجام شده توسط Mahmood,Naseem Malik (2014)، بر روی فلزات سنگین نیکل، سرب، کادمیوم و روی در خاک و سبزیجات کشت شده در کشور پاکستان نشان داد که غلظت فلز کادمیوم در سبزیجات پرورش یافته      با فاضلاب بیش­تر از حد مجاز می­باشد. در حالی­که نتایچ بدست آمده در مطالعه حاضر نشان داد که غلظت فلزات برابر یا بیش­تر از حد استاندارد قرار دارد (33). نتایج گرفته شده در مطالعه حاضر نیز نشان داد که در برخی از سبزیجات منطقه شاهد و تیمار غلظت فلزات سرب و کادمیوم بالاتر از حد استاندارد قرار دارد که با نتایج محققین اشاره شده در بالا مطابقت دارد. 

نتیجه گیری کلی

استفاده از فاضلاب برای آبیاری مزارع سبزیجات باعث افزایش معنی داری بر میانگین غلظت فلزات سرب و کادمیوم خاک و سبزیجات کشت شده (پیازچه، تربچه، نعناع و تره) گردید. یافته های این پژوهش نشان می­دهد که متوسط غلظت فلز کادمیوم در خاک هر دو مناطق شاهد و تیمار برابر با حد استاندارد قرار دارد و متوسط غلظت فلز سرب در خاک هر دو مناطق شاهد و تیمار کم­تر از حد استاندارد قرار دارد. بنابراین کاربرد فاضلاب برای آبیاری مزارع سبزی­کاری در شهر همدان از نظر آلودگی خاک به فلزات سرب و کادمیوم خطر کم­تری دارد اما در منطقه تیمار متوسط غلظت فلز کادمیوم در سبزی پیازچه بالاتر از حد استاندارد و در سبزیجات نعناع، تربچه و تره برابر با حد استاندارد قرار دارد. همچنین متوسط غلظت فلز سرب در سبزی تره بالاتر از حد استاندارد و در سبزیجات نعناع، تربچه و پیازچه برابر با حد استاندارد قرار دارد. در این مطالعه کاربرد فاضلاب برای آبیاری مزارع سبزی­کاری منجر به افزایش غلظت فلزات سرب و کادمیوم در برخی از سبزیجات در شهر همدان شده است. بنابراین به منظور جلوگیری از بروز مشکلاتی برای سلامتی شهروندان از آبیاری مزارع کشاورزی می­بایست خودداری شود.

Reference

  1. Chaw,R., Reves,A.S., 2001. Effect of waste water on menthe piperita and spinaceae oleraceae. Environment Biology. 51: 131-145.
  2. Massa, N., Andreucci, F., Poli, M., Aceto, M., Barbato, R., Berta,G. 2010. Screening for heavy metal accumulators among stautochtonous plants in apolluted sitein Italy. Ecotoxicology and Environmental Safety. 73:1988–1997.
  3. Doumett, S., Lamperi, L., Checchini, L., Azzarello, E., Mugnai, S., Mancuso, S., et al., 2008. Heavy metal distribution between contaminated soil and Paulownia tomentosa, in a pilot-scale assisted phytoremediation study, Influence of different complexing agents. Chemosphere.72: 1481–1490.
  4. Cui, Y.J., Zhu, Y.G., Zhai, R.H., Chen, D.Y., Huang, Y.Z., Qiu, Y., et al., 2004. Transfer of metals from soil to vegetables in an area near a smelter in Nanning, China. Environment International. 30: 785– 791.
  5. Muchuweti, M., Birkett, J.W., Chinyanga, E., Zvauya, R., Scrimshaw, M.D., Lester, J.N. 2006. Heavy metal content of vegetables irrigated with mixtures of wastewater and sewage sludge in Zimbabwe: Implications for human health. Agriculture Ecosystems and Environment.112: 41–48.
  6. Food and Agricultural Organization (FAO). 1999. Summary and conclusions. In: 53rd Meeting, Rome. 123-130.
  7. Yang, J., Guo, H., Ma, Y., Wang, Li., Wei, D. and Hua, L. 2010. Genotypic variations in the accumulation of Cd exhibited by different vegetables. Journal of Environmental Sciences.22(8):1246–1252.
  8. Cheraghi, M., Lorestani,B., Ypusefi, N. 2009. Effect of waste water on heavy metal accumulation in hamedan province vegetables. International Journal of Botany. 5(2): 109-193.
  9. Yargholi, B., Azimi, A.A., Baghvand, A., Abasi, F., Lyaghat, A., Asadollah Fardi G. 2010. Investigation of Cd adsorption and accumulation from contaminated soil in different parts of root crops. Journal of Water and Wastewater. 20(4):60-70 (In Persian).
  10. Black, C.A., 1965. Methods of soil analysis, Part 2. 2ed, Agronomy Monog. 9, ASA, Madison, WI.
  1. Klute, A.1986. Methods of soil analysis, Part 1, Physical and Mineralogical Methods. 2nd ed., SSSA book series: 5. American Society of Agronomy Inc., Soil Society of Agronomy Inc. 1188 p.
  1. National Iranian Standard No. 9266. 1994. A method for measurment of lead, cadmium, zinc, copper, and iron in foods by atomic absorption spectrometry (AAS). Institute of Standards & Industrial Research of Iran. First Edition (In Persian).
  2. Jackson, M.L., 1973. Soil chemical analysis. Prentice Hall of India Private Ltd, New Delhi.
  3. Khodabandeh, S., Talaei, R., Ghayomi, R. 2000. Accumulation of heavy metals in Caspian Sea and aquatic sediments. Journal of Water and Wastewater.39:38-42 (In Persian).
  4. FAO/WHO., 2001. Food additives and contaminants, Joint Codex Alimentarius Commission, FAO/WHO. Food standards Programme, ALINORM 01/12A.
  5. Lone, M.I., Saleem, S., Mahmood, T., Saifullah, K., Hussain, G. 2003.Heavy metal contents of vegetables irrigated by sewage/Tubewell water. Int.J.Agri.Biol. 5(4): 533-535.
  6. Doyle,P.J., 1998. Survey of literature and experience on the disposal of sewage on land, Available <http://www.ecobody.com/ reports/ sludge/dole_ report_ VpToc.htm/> (Apr. 17, 2007).
  7. Channey, R., Baker, A., Malik, Y., Brown, J. 2001. Phytoremediation of soil metals. J. Current Opinion in Biotech. 36: 115-121.
  8. Okoronkwo, N.E., Igwe, J.C., Onwuchekwa, E.C., 2005. Risk and health implications of polluted soils for crop production. African Journal of Biotech. 4(13): 1521-1524.
  9. Simmons, R.W., Pongsakul,P., 2002. Toward the development of an effective sampling protocol to "rapidly" evaluate the distribution of Cd in contaminated, irrigated rice-based agricultural systems. In: Kheoruenromne I, ed. Transactions of the 17th word congress of soil science, International Union of Soil Science, Bangkok, Vienna.
  10. Tsafe,A.I., Hassan,L,G., Sahabi,D.M., Alhassan,Y., Bala,B,M., 2012. Evaluation of Heavy Metals Uptake and Risk Assessment of Vegetables Grown in Yargalma of Northern Nigeria. J. Basic. Appl. Sci. Res. 2(7):6708-6714.
  11. Wu,Y.G., You-ning, X., Jiang-hua ,Z., Si-hai, HU., 2010. Evaluation of ecological risk and primary empirical research on heavy metals in polluted soil over Xiaoqinling gold mining region, Shaanxi, China, Trans. Nonferrous Met. Soc. China, 20, P.P 688-694.
  12. Anthony, G., Kachenko, B.S., 2006. Heavy metals contamination vegetables grown in urban and metal smelter sites in Australia. Water, Air, and Soil Pollution.169: 101-123.
  13. Tiller, K.G., 1989. Heavy metals in soils and their environmental significance advances in soil science. European Journal of Soil Science. 9 (8):113-142.
  14. Gardiner, D.T., Miller, R.W., Badamchian, B., Azzari, A.S., Sisson, D.R. 1995. Effects of repeated sewage sludge applications on plant accumulation of heavy metals. Agriculture, Ecosystems and Environment. 55(1):1-6.
  15. Ramos, I., Esteban, E., Lucena, J.J., Garate, A.. 2002. Cadmium uptake and subcellular distribution in plants of lactuca sp. Ca-Mn intraction. J. Plant Science.162(7): 761-767.
  16. Demirezen, D., Aksoy,A., 2006. Heavy metal levels in vegetables in Turkey are within safe limits for Cu, Zn, Ni and exceeded for Cd and Pb. Jourrnal of Food Quality. (29): 252-265.
  17. Golovatiy, S., Savchenk, S. 2002. Metals as contaminants of agricultural land of Belarus. 17th world congress soil sci Bangkok Thailand. 14-21.
  18. Gupta, N., Khan, DK., Santra, SC. 2012. Heavy metal accumulation in vegetables grown in a long term waste water irrigated agricultural land of tropical India. Environ Monit Assess.184: : 6673-82.
  19. Ramesh, H.L., Yoganda Murthy, V.N. 2012. Assessment of heavy metal contamination in green leafy vegetables grown in Bangalore urban district of karnatak. Life science and Technology. 6:40-51.
  20. Zhan, J.X., Shu, Q.L., Yan, L.L., Yong, L.Y. 2012. Health risk assessment of heavy metals for edible part of vegetables grown in sewage irrigated soils in suburans of Baoding City, China. Environ Monit Assess. 184: 3503-3513.
  21. Bigdeli, M., Seilsepour,M., 2008. Investiggation of metals accumulation in some vegetables irrigated with weast water in shahre Rey- Iran and toxicological implications. American- Eurasian J. Agric and Environ. Sic. 4(1):86-92.
  22. Mahmood, A., Naseem Malik, R. 2014. Human health risk assessment of heavy metals via consumption of contaminated vegetables collected from different irrigation sources in Lahore, Pakistan. Arabian Journal of Chemistry. 7: 91–99.


 



1- دانش آموخته کارشناسی ارشد آلودگی­ها محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران.

2- دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه ملایر ، ملایر، ایران. *(مسوول مکاتبات)

1- MSc, Environmental Pollution, Faculty of Natural Resources and Environment, Malayer University, Malayer, Iran.

2- Associate Professor, Department of Environment, Faculty of Natural Resources and Environment, Malayer University, Malayer, Hamedan, Iran. *(Corresponding Author)

 

  1. Chaw,R., Reves,A.S., 2001. Effect of waste water on menthe piperita and spinaceae oleraceae. Environment Biology. 51: 131-145.
  2. Massa, N., Andreucci, F., Poli, M., Aceto, M., Barbato, R., Berta,G. 2010. Screening for heavy metal accumulators among stautochtonous plants in apolluted sitein Italy. Ecotoxicology and Environmental Safety. 73:1988–1997.
  3. Doumett, S., Lamperi, L., Checchini, L., Azzarello, E., Mugnai, S., Mancuso, S., et al., 2008. Heavy metal distribution between contaminated soil and Paulownia tomentosa, in a pilot-scale assisted phytoremediation study, Influence of different complexing agents. Chemosphere.72: 1481–1490.
  4. Cui, Y.J., Zhu, Y.G., Zhai, R.H., Chen, D.Y., Huang, Y.Z., Qiu, Y., et al., 2004. Transfer of metals from soil to vegetables in an area near a smelter in Nanning, China. Environment International. 30: 785– 791.
  5. Muchuweti, M., Birkett, J.W., Chinyanga, E., Zvauya, R., Scrimshaw, M.D., Lester, J.N. 2006. Heavy metal content of vegetables irrigated with mixtures of wastewater and sewage sludge in Zimbabwe: Implications for human health. Agriculture Ecosystems and Environment.112: 41–48.
  6. Food and Agricultural Organization (FAO). 1999. Summary and conclusions. In: 53rd Meeting, Rome. 123-130.
  7. Yang, J., Guo, H., Ma, Y., Wang, Li., Wei, D. and Hua, L. 2010. Genotypic variations in the accumulation of Cd exhibited by different vegetables. Journal of Environmental Sciences.22(8):1246–1252.
  8. Cheraghi, M., Lorestani,B., Ypusefi, N. 2009. Effect of waste water on heavy metal accumulation in hamedan province vegetables. International Journal of Botany. 5(2): 109-193.
  9. Yargholi, B., Azimi, A.A., Baghvand, A., Abasi, F., Lyaghat, A., Asadollah Fardi G. 2010. Investigation of Cd adsorption and accumulation from contaminated soil in different parts of root crops. Journal of Water and Wastewater. 20(4):60-70 (In Persian).
  10. Black, C.A., 1965. Methods of soil analysis, Part 2. 2ed, Agronomy Monog. 9, ASA, Madison, WI.
  1. Klute, A.1986. Methods of soil analysis, Part 1, Physical and Mineralogical Methods. 2nd ed., SSSA book series: 5. American Society of Agronomy Inc., Soil Society of Agronomy Inc. 1188 p.
  1. National Iranian Standard No. 9266. 1994. A method for measurment of lead, cadmium, zinc, copper, and iron in foods by atomic absorption spectrometry (AAS). Institute of Standards & Industrial Research of Iran. First Edition (In Persian).
  2. Jackson, M.L., 1973. Soil chemical analysis. Prentice Hall of India Private Ltd, New Delhi.
  3. Khodabandeh, S., Talaei, R., Ghayomi, R. 2000. Accumulation of heavy metals in Caspian Sea and aquatic sediments. Journal of Water and Wastewater.39:38-42 (In Persian).
  4. FAO/WHO., 2001. Food additives and contaminants, Joint Codex Alimentarius Commission, FAO/WHO. Food standards Programme, ALINORM 01/12A.
  5. Lone, M.I., Saleem, S., Mahmood, T., Saifullah, K., Hussain, G. 2003.Heavy metal contents of vegetables irrigated by sewage/Tubewell water. Int.J.Agri.Biol. 5(4): 533-535.
  6. Doyle,P.J., 1998. Survey of literature and experience on the disposal of sewage on land, Available <http://www.ecobody.com/ reports/ sludge/dole_ report_ VpToc.htm/> (Apr. 17, 2007).
  7. Channey, R., Baker, A., Malik, Y., Brown, J. 2001. Phytoremediation of soil metals. J. Current Opinion in Biotech. 36: 115-121.
  8. Okoronkwo, N.E., Igwe, J.C., Onwuchekwa, E.C., 2005. Risk and health implications of polluted soils for crop production. African Journal of Biotech. 4(13): 1521-1524.
  9. Simmons, R.W., Pongsakul,P., 2002. Toward the development of an effective sampling protocol to "rapidly" evaluate the distribution of Cd in contaminated, irrigated rice-based agricultural systems. In: Kheoruenromne I, ed. Transactions of the 17th word congress of soil science, International Union of Soil Science, Bangkok, Vienna.
  10. Tsafe,A.I., Hassan,L,G., Sahabi,D.M., Alhassan,Y., Bala,B,M., 2012. Evaluation of Heavy Metals Uptake and Risk Assessment of Vegetables Grown in Yargalma of Northern Nigeria. J. Basic. Appl. Sci. Res. 2(7):6708-6714.
  11. Wu,Y.G., You-ning, X., Jiang-hua ,Z., Si-hai, HU., 2010. Evaluation of ecological risk and primary empirical research on heavy metals in polluted soil over Xiaoqinling gold mining region, Shaanxi, China, Trans. Nonferrous Met. Soc. China, 20, P.P 688-694.
  12. Anthony, G., Kachenko, B.S., 2006. Heavy metals contamination vegetables grown in urban and metal smelter sites in Australia. Water, Air, and Soil Pollution.169: 101-123.
  13. Tiller, K.G., 1989. Heavy metals in soils and their environmental significance advances in soil science. European Journal of Soil Science. 9 (8):113-142.
  14. Gardiner, D.T., Miller, R.W., Badamchian, B., Azzari, A.S., Sisson, D.R. 1995. Effects of repeated sewage sludge applications on plant accumulation of heavy metals. Agriculture, Ecosystems and Environment. 55(1):1-6.
  15. Ramos, I., Esteban, E., Lucena, J.J., Garate, A.. 2002. Cadmium uptake and subcellular distribution in plants of lactuca sp. Ca-Mn intraction. J. Plant Science.162(7): 761-767.
  16. Demirezen, D., Aksoy,A., 2006. Heavy metal levels in vegetables in Turkey are within safe limits for Cu, Zn, Ni and exceeded for Cd and Pb. Jourrnal of Food Quality. (29): 252-265.
  17. Golovatiy, S., Savchenk, S. 2002. Metals as contaminants of agricultural land of Belarus. 17th world congress soil sci Bangkok Thailand. 14-21.
  18. Gupta, N., Khan, DK., Santra, SC. 2012. Heavy metal accumulation in vegetables grown in a long term waste water irrigated agricultural land of tropical India. Environ Monit Assess.184: : 6673-82.
  19. Ramesh, H.L., Yoganda Murthy, V.N. 2012. Assessment of heavy metal contamination in green leafy vegetables grown in Bangalore urban district of karnatak. Life science and Technology. 6:40-51.
  20. Zhan, J.X., Shu, Q.L., Yan, L.L., Yong, L.Y. 2012. Health risk assessment of heavy metals for edible part of vegetables grown in sewage irrigated soils in suburans of Baoding City, China. Environ Monit Assess. 184: 3503-3513.
  21. Bigdeli, M., Seilsepour,M., 2008. Investiggation of metals accumulation in some vegetables irrigated with weast water in shahre Rey- Iran and toxicological implications. American- Eurasian J. Agric and Environ. Sic. 4(1):86-92.
  22. Mahmood, A., Naseem Malik, R. 2014. Human health risk assessment of heavy metals via consumption of contaminated vegetables collected from different irrigation sources in Lahore, Pakistan. Arabian Journal of Chemistry. 7: 91–99.