تاثیر پراکنش افقی شهر تهران بر زمینهای کشاورزی پیرامون

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات‌علمی دانشگاه لرستان (مسوول مکاتبات)

2 دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه محقق اردبیلی

3 فارغ التحصیل جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه تهران

10.22034/jest.2019.27956.3698

چکیده

زمینه و هدف: اگر توسعه پایدارشهری را کارآمدی اقتصادی، عدالت اجتماعی و حفظ محیط­زیست بدانیم یکی از پیش­شرط­های مهم تحقق آن، بهینه­سازی انواع بهره­گیری از زمین شهری است که در غیر این صورت شهرها دچار پدیده گسترش افقی و یا گسترش بی­رویه می­شوند. تاکنون مدل­های مختلفی برای شناخت شکل شهر و سنجش میزان پراکنش آن ارایه شده است.
روش بررسی: این تحقیق سعی بر آن دارد تا از طریق مدل­های مختلف مانند تحلیل زمانی تراکم شهری، روش توزیع چارکی، درجه توزیع متعادل، درجه تجمع و مدل هلدرن، میزان گسترش افقی شهر تهران را در دهه­های مختلف مورد محاسبه  و تاثیر آن را بر زمین­های کشاورزی اطراف مورد بررسی قرار دهد.
یافته ها: نتایج حاصل از این نوع تحقیق نشان می­دهد که شکل کلان­شهر تهران از فشردگی و رشد آرام به سمت گسترش افقی بی­رویه و رشد سریع و بی برنامه تغییر پیدا کرده است. در ادامه با استفاده از تصاویر ماهواره­ای سال­های 1357 و 1385 ه.ش که از سازمان فضایی ایران گرفته شده­اند جهت بررسی میزان تغییر کاربری­ها و به ویژه کم و کیف تغییر کاربری کشاورزی به کاربری­های شهری  از نرم افزار ArcGIS استفاده شده است. این تصاویر با استفاده ار روش پردازش بصری یا تفسیر چشمی به نقشه­هایی تبدیل شده­اند که در پایان با استفاده از روش تلفیقی و روی هم گذاری دو نقشه به دست آمده و محاسبات انجام شده، چگونگی تغییرات کاربری­ها در طی این دو دوره (28 ساله ) بررسی شده است.
بحث و نتیجه گیری: نتایج تتحقیقات در این بخش حاکی از این مساله است که از کل زمین­های کشاورزی موجود در محدود مورد مطالعه در سال  1357حدود38952 هکتار می باشد که نیمی از آن در دوره 28 ساله 57-79 از بین رفته و به طور مستقیم یا غیر مستقیم در اثر توسعه­شهری کاهش یافته اند و به 4/19 هزار هکتار در سال 1385 رسیده است. چنان­چه رشد و توسعه شهر به صورت پراکنش افقی بی­رویه ادامه پیدا کند همین مقدار زمین در توسعه آتی شهر از بین خواهد رفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و یکم، شماره هشت، آبان ماه 98

                                        

 

تاثیر پراکنش افقی شهر تهران بر زمین­های کشاورزی پیرامون

 

نرگس احمدی فرد[1]*

N.Ahmadifard@ut.ac.ir

پروین ده­ده زاده سیلابی[2]

ابراهیم جهانگیری[3]

 

تاریخ دریافت:28/3/96

تاریخ پذیرش:1/9/96

 

چکیده

زمینه و هدف: اگر توسعه پایدارشهری را کارآمدی اقتصادی، عدالت اجتماعی و حفظ محیط­زیست بدانیم یکی از پیش­شرط­های مهم تحقق آن، بهینه­سازی انواع بهره­گیری از زمین شهری است که در غیر این صورت شهرها دچار پدیده گسترش افقی و یا گسترش بی­رویه می­شوند. تاکنون مدل­های مختلفی برای شناخت شکل شهر و سنجش میزان پراکنش آن ارایه شده است.

روش بررسی: این تحقیق سعی بر آن دارد تا از طریق مدل­های مختلف مانند تحلیل زمانی تراکم شهری، روش توزیع چارکی، درجه توزیع متعادل، درجه تجمع و مدل هلدرن، میزان گسترش افقی شهر تهران را در دهه­های مختلف مورد محاسبه  و تاثیر آن را بر زمین­های کشاورزی اطراف مورد بررسی قرار دهد.

یافته ها: نتایج حاصل از این نوع تحقیق نشان می­دهد که شکل کلان­شهر تهران از فشردگی و رشد آرام به سمت گسترش افقی بی­رویه و رشد سریع و بی برنامه تغییر پیدا کرده است. در ادامه با استفاده از تصاویر ماهواره­ای سال­های 1357 و 1385 ه.ش که از سازمان فضایی ایران گرفته شده­اند جهت بررسی میزان تغییر کاربری­ها و به ویژه کم و کیف تغییر کاربری کشاورزی به کاربری­های شهری  از نرم افزار ArcGIS استفاده شده است. این تصاویر با استفاده ار روش پردازش بصری یا تفسیر چشمی به نقشه­هایی تبدیل شده­اند که در پایان با استفاده از روش تلفیقی و روی هم گذاری دو نقشه به دست آمده و محاسبات انجام شده، چگونگی تغییرات کاربری­ها در طی این دو دوره (28 ساله ) بررسی شده است.

بحث و نتیجه گیری: نتایج تتحقیقات در این بخش حاکی از این مساله است که از کل زمین­های کشاورزی موجود در محدود مورد مطالعه در سال  1357حدود38952 هکتار می باشد که نیمی از آن در دوره 28 ساله 57-79 از بین رفته و به طور مستقیم یا غیر مستقیم در اثر توسعه­شهری کاهش یافته اند و به 4/19 هزار هکتار در سال 1385 رسیده است. چنان­چه رشد و توسعه شهر به صورت پراکنش افقی بی­رویه ادامه پیدا کند همین مقدار زمین در توسعه آتی شهر از بین خواهد رفت.

 

واژه­های کلیدی: شکل شهر، گسترش افقی شهر،  زمین­های کشاورزی، کلان­شهر تهران.  

 

 

The Impact of Urban Sprawl Distribution on Agricultural Land in Tehran

 

Narges Ahmadifard[4] *

N.Ahmadifard@ut.ac.ir

Parvin Dadazade- Silabi[5]

Ebrahim Jahangiri [6]

 

 

Admission Date:November 22, 2017

 

Date Received: June 18, 2017

 

Abstract

Background and purpose: If sustainable urban development is considered as economic efficiency, social equality and environment protection, one major perquisite for its realization is optimization of urban land uses; otherwise the cities would suffer from sprawl or uncontrolled expansion. Various models have been proposed for understanding the city shape and its scattering measurement.

Material and Methods: This work aims at calculating Tehran urban sprawl in various decades using different models including temporal analysis of urban density, quartile distribution, degree-balanced distribution, degree of aggregation and Holdern model, and its impact examines on nearby farms.

Results: Findings of this work show that Tehran is shifting from concentration and gradual growth to excessive urban sprawl and rapid and uncontrolled growth. In The following, using satellite images of the years 1357 and 1385 we examines the rate of change of land use especially the quality and quantity of changes of farmland to urban uses with using ArcGIS software. The image has converted to maps through visual processing or visual interpretation. At the end with map have obtained with using compilation and synthesis method that can show to how land use changes during the period (28 years).

Discussion and Conclusions: The results of research in this section indicate that the total agricultural land in study area in 1979 was about 38952 hectares that Half of which have been eliminated in the course of 28 years 1996- 2006 and have decreased directly or indirectly through urban development and reached 19.4 thousand hectares in 2006. If the growth and development of the city continues as sprawl distribution. The same amount of land will be destroyed in the future development.

 

Keywords: City shape, urban sprawl, Farmland, Tehran metropolis

 

 

مقدمه


تحقق بهره گیری بهینه از زمین­های شهری یکی از شاخص­های لازم توسعه پایدار شهری است که درغیر این­صورت شهرها دچار پدیده گسترش افقی و یا گسترش بی­رویه می­شوند. از طرفی با پذیرش فزاینده مفهوم توسعه پایدار به­عنوان مفهوم راهنما، محققان بر روی موضوعات جدیدی مانند شکل یا فرم شهر که به شروع برنامه­ریزی مدرن بر می­گردد، متمرکز شده اند(1، 2، 3، 4، 5).  شکل شهر که همان الگوی توزیع فضایی فعالیت­های انسان در برهه خاصی از زمان تعریف شده به دو نوع اصلی، شهر فشرده و شهر گسترده یا پراکنش افقی شهر  و انواع اشکال فرعی تقسیم می­گردد. از آنجاکه بین شکل یک شهر و پایداری آن رابطه تنگاتنگی وجود دارد، متولیان و مسوولان و برنامه­ریزان شهری بایستی از شکل و الگوی توسعه شهرها آگاهی کامل داشته باشد تا بتوانند آن را در جهت پایداری شهر سوق دهند. همان­طور که مشخص است پایداری تنها از طریق هدایت توسعه به گستره­های موجود شهری امکان دارد و نه گسترش شهر به سوی پیرامون و زمین­های زراعی و تنها از طریق افزایش تراکم قابل دسترسی است. این به­معنای تشویق فرایند شدت استفاده از زمین برای مقاصد گوناگون است. در این راستاگسترش افقی شهر عمدتا برضد پایداری شهری و به­صورت اتفاقی و بدون برنامه­ریزی ایجاد شده است. تحقیقات زیادی در خصوص گسترش افقی شهر صورت گرفته است و هر یک از محققان گسترش افقی را از دیدگاهی خاص مورد­توجه قرار داده اند.  بعضی از آن­ها گسترش افقی را خطری برای محیط­زیست و برخی دیگر به جنبه­های اجتماعی گسترش افقی توجه کرده­اند (6) ولی با این حال پیسر بر این باور است که گسترش افقی جز واقعیت­های عصر حاضر (7) و به واسطه ترجیحات مصرف­کنندگان روندی اجتناب ناپذیر است. گوردون و ریچاردسون بیان می­کند که گسترش افقی ارتقا­دهنده کیفیت زندگی و رفاه اجتماعی است  (8) و بر طبق نظر اوینگ زمانی می­توان از گسترش افقی انتقاد کرد که تاثیرات منفی آن اندازه گیری شده باشد (9). ولی با این­حال کم­تر نظریه پردازی وجود دارد که با وجود اراضی بدون استفاده و با قابلیت دسترسی مناسب به خدمات و تاسیسات در بافت­های موجود شهری، توسعه پیراشهری را توصیه کند. چنین شکلی از رشد شهر، الگویی از یک شهر بیمار خواهد بود که انسجام فضایی خود را از دست داده و بافت متخلخل و تنکی را بر زمین­های اطراف از جمله زمین­های کشاورزی ایجاد می نماید (10).  ویلمن و وگنر معتقدند که علل گسترش افقی شهر  می­تواند به دو گروه اصلی تقسیم بندی شود: تمایل عمومی به تغییر اقتصادی- اجتماعی در جوامع توسعه­یافته و سیاست برنامه­ریزی فضایی دولت؛ و نتیجه­ای که در غیاب مداخلات برنامه ریزی قوی در سطوح محلی و منطقه ای به وجود آمد باعث شد که تمرکز زدایی شهری اتفاق بیفتد(11). این عامل به همراه رشد و گسترش سریع شهری با ماهیت برون­زا به­خصوص از دهه 1340 باعث نابسامانی بازار زمین شهری و مخصوصا بلااستفاده ماندن بخش وسیعی از اراضی داخل محدوده شهر و عارضه منفی گسترش افقی شهرهای ایران از جمله شهر تهران شده است. بنابراین  این مقاله سعی دارد که ابتدا  از طریق مدل­های مختلفی هم­چون تحلیل زمانی تراکم شهری، توزیع چارکی، درجه توزیع متعادل، درجه تجمع و مدل هلدرن در طی سال­های مختلف میزان  گسترش افقی شهر تهران را  اثبات وسپس بتواند تاثیر آن را بر زمین­های کشاورزی اطراف مورد بررسی قرار دهد تا بدین طریق بتواندگامی هرچند کوچک در راستای هدایت به سمت گسترش شهر در جهات غیر اززمین کشاورزی وکنترل افقی شهروتوجه به پتانسیل های موجود زمین در داخل بردارد.

ادبیات تحقیق

شکل شهر به عنوان الگوی فضایی فعالیت ها (12) و نحوه توسعه فضایی چه در کشورهای توسعه­یافته و چه در کشورهای در حال توسعه در 50 سال اخیر بیش­تر مورد توجه قرار گرفته است. در حال حاضر مباحث در مورد شکل شهر در تضاد بین گسترش افقی و شکل شهری فشرده متمرکز شده است که هر کدام از این دو شکل می­تواند کالبد متفاوت و جداگانه­ای از دیگری ایجاد نماید.

پدیده گسترش افقی شهر، یک الگوی شهری و شهرنشینی نیست بلکه یک فاز و مرحله­ای از روند رشد و گسترش شهری (شهرنشینی، ضد شهری شدن و شهرنشینی مجدد) است. گسترش افقی در فاز دوم یعنی فاز ضد شهری شدن با تمایل بیشتر به سکونت در بخش­های حاشیه­ای و پیرامونی شهری می باشد. در این صورت گسترش افقی اراضی مرغوب کشاورزی را می­بلعد و از بین می برد. یعنی به مرور زمان با گسترش شهرها، اراضی مرغوب زیر پیکر شهرها مدفون شده و فعالیت­های زراعی ناگزیر به سمت اراضی نامطلوب عقب نشسته است. بنابراین اهمیت مشکلات این نوع گسترش بر ابعاد مختلف زندگی شهری باعث شد که در سال­های اخیر روش ها و مدل­های مختلفی برای سنجش شکل شهر به کار گرفته شود. به­طوری که گلاستر و همکارانش از ابعاد هشت گانه شکل شهر  یاد کرده اند و با ارایه مدل هایی برای هر یک از این ابعاد هشت­گانه تراکم، پیوستگی، تمرکز، خوشه بندی، مرکزیت، هسته ای بودن، ترکیب کاربری­ها و مجاورت، معتقدند هر چه این ابعاد در شهری پایین­تر باشند، گسترش و پراکنش آن بیش­تر از فشردگی است (13). در یک بررسی مقایسه­ای شکل شهر در سطح جهان از شاخص­های متریک فضایی مانند فشردگی، تمرکز، پیچیدگی و تخلخل و تراکم و مدل­های کمی برای محاسبه هر یک از شاخص­ها استفاده شده است (14)، اما در این تحقیق  برای تبیین میزان گسترش افقی شهر تهران در طی دهه­های مختلف، چندین مدل مورد استفاده قرار گرفته  است. در ادامه تحقیق علاوه بر ارایه مدل­های کمی در زمینه شناخت شهر تهران در تبیین علل به­وجود آورنده الگوی گسترش افقی شهر، عواملی تاثیر­گذار را مورد­توجه قرار خواهیم داد.

روش تحقیق

نوع تحقیق توسعه­ای و روش بررسی آن توصیفی- تحلیلی می­باشد. محدوده مکانی تحقیق کلان­شهر تهران است. ابزار­گردآوی اطلاعات از طریق آمارهای رسمی مرکز آمار ایران و مطالعات کتابخانه­ای و استفاده از طرح­های جامع شهر تهران می­باشد. در این تحقیق با استفاده از مدل­هایی هم­چون تحلیل زمانی تراکم شهری، روش توزیع چارکی، درجه توزیع متعادل و درجه تجمع و مدل هلدرن میزان گسترش  افقی شهر تهران را در سال­های مختلف اثبات می نماییم. سپس تاثیرات گسترش افقی شهر تهران را با استفاده از داده­ها،  اطلاعات مربوطه، تصاویر ماهواره­ای و سیستم اطلاعات جغرافیایی بر زمین­های کشاورزی مورد بررسی قرار می­دهیم.

یافته­های تحقیق

1-تحلیل زمانی تراکم شهری

تغییرات زمانی تراکم در یک شهر می­تواند به سه صورت ثابت، نزولی و صعودی باشد. چنان­چه روند تراکم یک شهر با شدت زیاد و به­صورت نزولی باشد این شهر با پراکندگی شهری مواجه شده است.  تراکم جمعیت شهر تهران در سال 1335، 151.2 نفر در هکتار بوده که تا سال 1345، این مقدار تقریبا ثابت مانده و در این سال به 150 نفر در هکتار می­رسد. اما از این سال به بعد روند نزولی شدید تراکم آغاز می­گردد، چنان­که در سال 1355، به 122، در سال 1365 به97 و در سال 1375 به پائین­ترین میزان خود یعنی 9/88 نفر در هکتار کاهش می یابد. البته شایان ذکر است که از سال 1375 به بعد، میزان تراکم شهر در حال افزایش بوده چنان­که در سال 1385، تقریبا 100 نفر در هکتار می­گردد. به طور کلی تحولات زمانی تراکم شهر از سال 1335 به بعد به استثنای دهه 75-85 روند نزولی داشته و تراکم شهر در حال کاهش بوده است.

2-روش توزیع چارکی: در این روش با استفاده از آمارهای موجود در دو دوره اصلی مورد بررسی(1375و 1385) تراکم ها به چهار دسته تقسیم گردیده اند:

1- تراکم خیلی کم: 1 تا 50 نفر در هکتار

2- تراکم کم: 51 تا 100 نفر در هکتار

3- تراکم متوسط: 101 تا 200 نفر در هکتار

4- تراکم زیاد: 201+ نفر در هکتار.

در سال 1375، شهر تهران دارای 22 منطقه شهرداری بوده است که توزیع تراکم در این سال نیز بسیار نا متعادل بوده است و از 9/9 نفر در هکتار در منطقه 22 تا 360 نفر در هکتار در منطقه 8 در نوسان بوده است.


جدول 1- نوع تراکم و میزان آن در مناطق 22 گانه تهران در سال 1375و 1385

Table 1. Type of density and its amount in 22 areas of Tehran in 1996 and 2006

نوع تراکم

1375

1385

مناطق

مساحت

درصد

شماره مناطق

مساحت

درصد

تراکم خیلی کم

17،21،22

20890.2

8/31

21،22

13988.7

21

تراکم کم

1،3،4،9،13،18

23067.7

2/35

1،3،4،9،18

19873.9

9/29

تراکم متوسط

2،7،11،12،15،16،19،20

16674

3/25

2،5،6،11،12،13،15،16،19،20

23192.2

8/34

تراکم زیاد

5،6،8،10،14

5550.7

4/8

7،8،10،14،17

13195

8/19


چنان­که آمار و ارقام نشان می­دهد اولا توزیع تراکم­ها در مناطق شهر در هر دوره بسیار نامتعادل بوده است، بدین­صورت که بعضی از مناطق دارای تراکم کم­تر از 10 نفر در هکتار و در عین حال مناطقی با تراکم بیش­تر از 400 نفر در هکتار در شهر مشاهده می­گردد، ثانیا بیش­ترین مقدار مساحت  شهر در سال­های مورد­مطالعه در طبقه تراکم خیلی کم و کم قرار گرفته­اند، به نحوی که 67 و 50 درصد از وسعت شهری به­ترتیب در سال­های  1375و 1385 در طبقات تراکم خیلی کم و کم قرار گرفته­اند.

3-درجه توزیع متعادل: برای شناخت کمیت دو بعد دیگر شکل شهر تهران یعنی درجه توزیع متعادل که با دو ضریب جینی و آنتروپی و درجه تجمع با ضرایب موران و گری نشان داده می­شود. در این دو مدل داده­های آماری جمعیت، وسعت و تراکم هر یک از مناطق شهر تهران درسال های مورد­مطالعه (1375و 1385) مورد بررسی و ضرایب اشاره شده به شرح زیر محاسبه گردید:

-ضریب آنتروپی: با توجه به نتایج مدل آنتروپی محاسبه شده در شهر تهران در دو سال مختلف و با توجه به ضرایب بدست آمده از آن جمعیت در شهر تهران به سمت توزیع متعادل­تر و کاهش پراکنش در حرکت می باشد.

- ضریب جینی: ضریب  به دست آمده برای سال­های 1375 و 1385 به ترتیب برابر، 25/0­و 24/0­می­باشد که نشان از نابرابری در توزیع در دوره ها وجود دارد. البته مقدار این ضریب،  مقدار نابرابری در پراکنش جمعیت را بیش­تر از ضریب آنتروپی نشان می­دهد. مقدار ضریب جینی برای سال 1385(24/0)، نشان­گر حرکت جمعیت به سوی پخش عادلانه­تر و همسان­تر می­باشد که در این مورد ضریب آنتروپی نیز آن را تایید می­نماید.

 4-درجه تجمع: برای اندازه گیری این بعد از دو ضریب موران (Moran) و گری (Geary) استفاده است.

 -ضریب گری: اعداد بدست آمده برای آن،  چنان­که در جدول 3 مشاهده می شود در سال­های 1375 و 1385 به ترتیب 84/0 و 71/0 می باشد که در سال 1375 تقریبا به الگوی پراکنش افقی نزدیک­تر بوده و در سال­های بعد میزان پراکنش شهر کم­تر شده و بر درجه تجمع آن افزوده شده است.

 -ضریب موران: محاسبه ضریب مذکور در شهر تهران طی سال­های مورد بررسی به شرح زیر می باشد:

عدد بدست آمده برای سال 1375(002/0) بیان­گر این مساله است که الگوی رشد فیزیکی آن پراکنش زیادی دارد و در این سال نیز به به علت نزدیک بودن به 0 الگوی تصادفی در شهر وجود داشته است. در سال 1385 با توجه به مقدار ضریب موران در این سال(06/0)، مشاهده می­شود که پراکنش شهر نسبت به هر دوره سال قبل بیش­تر گردیده و به عبارت دیگر میزان فشردگی شهر افزایش یافته است. علی­رغم این موضوع هنوز هم پراکنش افقی زیادی در این سال در شهر تهران دیده می­شود.

 

 

جدول2- ضرایب محاسبه شده برای جمعیت شهر تهران در سال­های مختلف

Table 2. Calculated coefficients for the population of Tehran in different years

ضرایب

سال

جینی

آنتروپی

موران

گری

1375

02551/0

913/0

002/0

84/0

1385

24/0

919/0

06/0

71/0

 

مدل هلدرن: جهت استفاده از معادله هلدرن، با در نظر گرفتن سال 1335 به­عنوان سال پایه یا آغاز دوره و سال­های 1365، 1375 و 1385 به­عنوان سال­های پایان دوره اعداد به دست آمده در جدول ذیل آمده­اند:

 

 

جدول3- میزان رشد مساحت شهر بر اثر گسترش افقی شهر

Table 3. The growth rate of the city due to urban sprawl distribution

 

دوره

درصد رشد فیزیکی شهر

 بر اثر رشد جمعیت شهر

درصد رشد فیزیکی

شهر بر اثر پراکنش افقی شهر

1365-1335

75

25

1375-1335

73

27

1385-1335

78

21


چنانچه سال 1335را آغاز دوره و سال 1365 را پایان دوره در نظر بگیریم از کل رشد فیزیکی و کالبدی یا افزایش وسعت شهر در این دوره، 75 درصد آن مربوط به رشد جمعیت شهر بوده و 25 درصد بقیه مربوط به گسترش یا پراکنش افقی می­باشد. در فاصله سال­های 1375-1335، 73 درصد رشد فیزیکی بر اثر رشد جمعیت و 27 درصد در نتیجه پراکنش افقی شهر بوده همچنین در فاصله سال­های 1385-1335 نیز 78 درصد رشد شهر مربوط به رشد جمعیت و بقیه مربوط به پراکنش افقی شهر می باشد  که نتیجه آن کاهش تراکم ناخالص جمعیت و افزایش سرانه ناخالص زمین شهری و در نتیجه گسترش افقی بی­رویه شهر بوده است. بنابراین با توجه به معادله هلدرن به­طور میانگین یک چهارم(25%) رشد کالبدی شهر نه بر اثر رشد و افزایش جمعیت بلکه بر اثر عواملی غیر از رشد جمعیت که هلدرن آن را پراکنش افقی می نامد، صورت گرفته است.

گسترش افقی شهر تهران و زمین­های کشاورزی پیرامون

گسترش افقی شهرها را که شکل ناپایدار شهری معرفی می­کنند دارای اثراث زیا­ن­بار زیست محیطی متفاوتی است. در این قسمت سعی شده که به بررسی گسترش افقی محدوده مورد­مطالعه بر زمین­های کشاورزی پیرامون آن پرداخته شود. شواهد حاکی از آن است که در شهر مورد­مطالعه(تهران) نیز که رشد و پراکنش افقی سریعی داشته است، زمین­های کشاورزی و باغ­های زیادی در هر دوره از رشد شهر از بین رفته­اند و به زیر ساخت و سازهای شهری رفته­اند. بدین منظور برای  پی بردن به این مساله که پراکنش افقی شهر تهران چه تاثیری بر زمین­های کشاورزی داشته است و  یا به چه میزان زمین کشاورزی و در چه دوره­ای و در کدام جهات از بین رفته است،  سعی شده است که در این بخش با انتخاب دو مقطع زمانی 1357 و 1385 و تهیه تصاویر ماهواره ای از محدوده مورد­مطالعه، میزان تغییر کاربری زمین­های کشاورزی را در دوره 28 ساله به شرح زیر  مورد بررسی قرار دهد:

در مرحله اول با  انتخاب مقاطع زمانی ابتدا با توجه به دو پارامتر هدف تحقیق و موجود بودن داده­ها یا اطلاعات مربوط به محدوده مورد­مطالعه دو مقطع زمانی 1357 و 1385 انتخاب گردیده­اند.

در مرحله دوم که مربوط به تفکیک کاربری­ها می باشد با توجه به اقتضای تحقیق که سعی در تشخیص میزان تغییر کاربری کشاورزی در اثر توسعه شهری است، کاربری­ها به سه دسته تفکیک شده اند:

-       کاربری­های شهری: شامل تمام محدوده­های زیرساخت و انواع کاربری­های مسکونی، تجاری، صنعتی و غیره؛

-       کاربری ­های کشاورزی: که منظور از آن زمین­های زیر کشت انواع محصولات کشاورزی و باغات می­باشد. کاربری فضای سبز داخل شهر جز این کاربری محسوب نمی گردد؛

-       کاربری­های بایر: منظور از کاربری بایر کلیه زمین­ها به استثنای دو کاربری پیشین (کاربری شهری و کشاورزی) می­باشد. که شامل زمین­های خالی و کشت نشده، تپه­ها ، تپه ماهورها و کوهستان ­ها می­باشد.

حال با استفاده از تصویر ماهواره­ای سال های مورد مطالعه، و استفاده از نرم افزارArcGIS نقشه های مربوطه ترسیم گردیده­اند. چنان­که در دو نقشه زیر می­توان سه کاربری مورد­مطالعه را به تفکیک مشاهده نمود. در نقشه اول(نقشه­1) زمین­های کشاورزی زیادی در همه جهات شهر به ویژه در جهت جنوب و غرب شهر و باغ­ها در سمت شمالی شهر وجود داشته اند. اما چنان­که در نقشه دوم(نقشه 2) مشاهده می­گردد، در این دوره شهر در همه جهات گسترش یافته است. با گسترش شهر به سمت شمال تقریبا باغ­های این قسمت به­طور کامل به زیر ساخت و ساز شهری رفته است و با با  به بن­بست رسیدن شهر در جهت شمال، شمال شرق و شرق و برخورد با موانع طبیعی رشد شهر دراین قسمت­ها محدود گردیده است و توسعه شهر به سمت جنوب و غرب (به سمت کرج) که دارای زمین­های زیاد حاصل­خیز کشاورزی است، هدایت گردیده است.  هم­چنین با استفاده از رویهم­گذاری لایه­ها، نقشه دیگری بدست آمده که این نقشه تلفیقی به خوبی موقعیت و میزان تغییرات در کاربری­ها به ویژه تغییرات کاربری کشاورزی را نشان می­دهد که چگونه به زیر پوشش کاربری­های شهری رفته است(نقشه 3).

 

 

نقشه 1- محدوده کاربری های مختلف در محدوده در سال 1357

Map 1. The range of different uses in the area in 1979

 

 

نقشه 2- محدوده کاربری های مختلف در محدوده در سال 1385

Map 2. The range of different users in the area in 2006

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 3- نقشه تلفیقی و موقعیت زمین های کشاورزی تغییر کاربری یافته در طی سالهای 57-85

Map 3. Compilation map and Agricultural land position That It's land use is changed in during the years 1996- 2006

جدول 4- محاسبات بدست آمده از تصاویر ماهواره ای و تغییر کاربری­ها

Table 4. Calculations are obtained from satellite imagery and land use change

سال

ID  کاربری

نام کاربری

مساحت

(مترمربع)

درصد

میزان تغییرات(متر مربع)

درصد تغییرات

1357

1

شهری

290154821

59/13

_

_

2

کشاورزی

389520912

24/18

_

_

3

بایر

1454939381

1/68

_

_

1385

1

شهری

721915454

82/33

431760633+

23/20+

2

کشاورزی

195528055

16/9

193992857-

08/9-

3

بایر

1216824103

57

238115278-

1/11-

 

بعد از نشان دادن چگونگی تغییر کاربری­ها در محدوده مورد­مطالعه با استفاده از نقشه، میزان تغییرات مورد محاسبه قرار گرفته است که در جدول (4) نشان داده شده است.

ملاحظه جدول فوق نشان می­دهد که کل مساحت محدوده مورد ­مطالعه، 2134615114 متر مربع یا 213461 هکتار  بوده که در دوره اول مورد­بررسی یعنی سال 1357 از کل این مقدار، 290154821 متر مربع یا 29015هکتار تحت کاربری­های شهری بوده و389520912 متر مربع یا 38952 هکتار به کاربری­کشاورزی­اختصاص­داشته­است. هم­چنین 1454939381 متر مربع یا 14549 هکتار نیز به کاربری­های بایر مانند زمین­های کشت نشده، کوه­های موجود در محدوده مورد­مطالعه، تپه ها و تپه ماهورها اختصاص داشته­ است . بررسی میزان هر یک از کاربری­ها در دوره بعدی در  مورد­مطالعه یعنی در سال 1385 نیز نشان می­دهد که محدوده زیر ساخت و سازهـای شهری افزایش قابل ملاحظه­ای پیدا کرده است و به721915454 متر مربع یا 72191 هکتار در این سال رسیده است. به­عبارت دیگر کاربری شهری431760633 متر­مربع یا 43176 هکتار افزایش پیدا کرده است. افزایش قابل­توجه این کاربری باعث کاهش دو کاربری دیگر نیز گردیده است.  چنان­که میزان کاربری کشاورزی در سال 1385 برابر با 195528055 مترمربع بوده و این کاربری به  193992857 متر مربع یا 19399 هکتار کاهش یافته است. همچنین کاربری بایر نیز در این دوره کاهش یافته و به1216824103 متر مربع نزول پیدا کرده است. به­عبارت دیگر این کاربری نیز 238115278 متر­مربع تغییر منفی کاربری داشته است. از کل میزان مساحت افزوده شده به شهر 9/44 درصد آن سهم کاربری کشاورزی بوده یا به عبارتی 9/44 درصد از مساحت افزوده شده به شهر کاربری­های کشاورزی بوده­اند و 1/55 درصد آن نیز سهم کاربری بایر می­باشد.

بنابراین با توجه به هدف تحقیق که شناخت میزان تغییرات کاربری­ها به ویژه کاربری کشاورزی می باشد می­توان نتیجه گرفت که مورد­مطالعه در حدود 194 میلیون متر مربع یا 19400 هکتار زمین کشاورزی نابود شده است که علت اصلی این میزان تغییر کاربری و از دست رفتن زمین­های کشاورزی و باغ­ها، پراکنش افقی شهر تهران و رشد و توسعه فیزیکی شدید در این شهر می­باشد. به دیگر سخن زمین­های کشاورزی از بین رفته در اثر تاثیر مستقیم توسعه شهری (یعنی به زیر ساخت و ساز رفتن زمین­های کشاورزی در اثر توسعه کالبدی شهر) یا تاثیر غیر­مستقیم توسعه شهری (عدم استفاده از زمین­های کشاورزی به علت سوداگری زمین و افزایش قیمت و اضافه کردن آن­ها به محدوده شهر) می­باشد. هم­چنین درصد تغییرات کاربری­ها که در نمودار ذیل نشان داده شده است مبین این مطلب است که کاربری شهری در دوره اول، 59/13 درصد از محدوده مورد­مطالعه را در بر می­گرفته است که با افزایش شدید مساحت شهر در دوره­های بعد به 8/33 درصد در سال 8579 افزایش یافته است. همچنین کاربری کشاورزی که در سال 1357، 2/18 درصد بوده در دوره بعد به نصف کاهش یافته و به 1/9 درصد رسیده است. درصد تغییرات کاربری بایر نیز کاهش 1/11 درصدی می باشد که از 1/68 درصد در سال 57 به 57 درصد در سال 85 کاهش یافته است.

 

نتیجه گیری

محققین از آن جهت گسترش افقی شهر را شکل ناپایدار شهری معرفی می کنند که به اثرات نامطلوب آن پی برده­اند. افزایش هزینه زیر­ساخت، تاسیسات و تجهیزات شهری، افزایش مصرف بنزین، آلودگی هوا، حاشیه نشینی، از بین رفتن اراضی کشاورزی و به­طور کلی اثرات زیان­بار زیست محیطی و اقتصادی و اجتماعی از جمله آثار نامطلوب این نوع از گسترش شهری می باشد. بدین منظور برای تحلیل گسترش افقی و بکار گیری سیاست های لازم برای رویارویی با آن باید ابتدا با استفاده از مدل­ها و روش­هایی، میزان و روند گسترش افقی نمونه مطالعاتی را در دوره های متفاوت  بدست آورد تا بدین صورت میزان تاثیرات زیان­بار آن در شرایط زیست­محیطی همچون در زمین­های کشاورزی اطراف بدست آید. نتایج تتحقیقات در این بخش حاکی از این مسئله است که از کل زمین­های کشاورزی موجود در محدود مورد­ مطالعه در سال 1357که حدود38952 هکتار می باشد، نیمی از آن در دوره 28 ساله 57-79 از بین رفته و به­طور مستقیم یا غیر­مستقیم در اثر توسعه شهری کاهش یافته­ و به 4/19 هزار هکتار در سال 1385 رسیده است.  این زمین­ها از نوع زمین­های درجه یک کشاورزی و باغات در همه جهات شهر می باشد و چنان­چه رشد و توسعه شهر به صورت پراکنش افقی بی­رویه ادامه پیدا کند همین مقدار زمین باقی مانده نیز در توسعه آتی شهر از بین خواهد رفت و به زیر ساخت و سازهای شهری در خواهد آمد.

 

Reference

  1. Howard,  E., 1898. Garden Cities of Tomorrow (London, 1902, Reprinted, edited with a Preface by F.J. Osborn and an Introductory Essay by Lewis Mumford).
  2. Conzen, M.P., 2001. The study of urban form in the United   States, Urban Morphol, 5 (1), p: 34.
  3. Harris and Ullman., 1945.  C.D. Harris and E.L. Ullman, The nature of cities, Ann. Am. Acad. Polit. So. Sci. 242.
  4. Hoyt,  H., 1939. The Structure and Growth of Residential Neighborhoods in American Cities, Federal Housing Administration, Washington, DC.
  5. Burgess., E.,  Park, E., Burgess and R. McKenzie, Editors., 1925. The Growth of the City: An Introduction to a Research Project, the City, University of Chicago Press, Chicago.
  6. Arribas and Nijkamp., 2011.  Multidimensional Urban Sprawl in Europe A self – organizing Map approach, Journal homepage.
  7. Peiser, R., 1989.  Density and Urban Sprawl, Land Economics, 65.
  8. Hartshorn TA, Muller PO., 1992. The Suburban Downtown and Urban Economics of Development Today, IN: Mills ES, McDonald JF Sources of metropolitan growth, Center for Urban Policy Research, New Jersey.
  9. Ewing, R., 1994.  Counterpoint: Is Los Angeles-style sprawl desirable? Journal of the American Planning Association 63(1), p: 519
  10. Zanganeh Shahraki, Saeed., 2011. Analyzing the Socio-economic and environmental effects of urban sprawl distribution and how to apply the smart city development policies (case study: Yazd city), PhD thesis, University of Tehran. (Persian)
  11. Dieleman, F. and Wegener, M., 2004. Compact city and urban sprawl. Built Environ. (30)
  12. Anderson, W.P., Kanaroglou, P.S. and Miller, E.J., 1996. Urban form, energy and the environment: a review of issues, evidence and policy”. Urban Studies, 33(1).
  13. Glaster, G, et.al., 2001.  Wrestling Sprawl to the Ground: Defining and Meaturing an Elusive Concept, Housing Policy Debate”, Volume 12, Issue 4.
  14. Huang Jingnan, X. Lu, and Jeffery M., 2006.  A Global Comparative analysis of urban form: Applying spatial metrics and remote sensing.

 

 

 

 

 

 

 

 



1- عضو هیات­علمی دانشگاه لرستان  (مسوول مکاتبات)

2- دکتری جغرافیا و برنامه­ریزی شهری دانشگاه محقق اردبیلی

3- فارغ التحصیل جغرافیا و برنامه­ریزی شهری دانشگاه تهران

[4]- Assistant Professor of Lorestan University. *(Corresponding Athour)

[5]- PH.D. in Geography and Urban Planning, Mohaghegh Ardabili University.

[6]- M.Sc. in Geography and Urban Planning, Tehran University.

 

  1. Howard,  E., 1898. Garden Cities of Tomorrow (London, 1902, Reprinted, edited with a Preface by F.J. Osborn and an Introductory Essay by Lewis Mumford).
  2. Conzen, M.P., 2001. The study of urban form in the United   States, Urban Morphol, 5 (1), p: 34.
  3. Harris and Ullman., 1945.  C.D. Harris and E.L. Ullman, The nature of cities, Ann. Am. Acad. Polit. So. Sci. 242.
  4. Hoyt,  H., 1939. The Structure and Growth of Residential Neighborhoods in American Cities, Federal Housing Administration, Washington, DC.
  5. Burgess., E.,  Park, E., Burgess and R. McKenzie, Editors., 1925. The Growth of the City: An Introduction to a Research Project, the City, University of Chicago Press, Chicago.
  6. Arribas and Nijkamp., 2011.  Multidimensional Urban Sprawl in Europe A self – organizing Map approach, Journal homepage.
  7. Peiser, R., 1989.  Density and Urban Sprawl, Land Economics, 65.
  8. Hartshorn TA, Muller PO., 1992. The Suburban Downtown and Urban Economics of Development Today, IN: Mills ES, McDonald JF Sources of metropolitan growth, Center for Urban Policy Research, New Jersey.
  9. Ewing, R., 1994.  Counterpoint: Is Los Angeles-style sprawl desirable? Journal of the American Planning Association 63(1), p: 519
  10. Zanganeh Shahraki, Saeed., 2011. Analyzing the Socio-economic and environmental effects of urban sprawl distribution and how to apply the smart city development policies (case study: Yazd city), PhD thesis, University of Tehran. (Persian)
  11. Dieleman, F. and Wegener, M., 2004. Compact city and urban sprawl. Built Environ. (30)
  12. Anderson, W.P., Kanaroglou, P.S. and Miller, E.J., 1996. Urban form, energy and the environment: a review of issues, evidence and policy”. Urban Studies, 33(1).
  13. Glaster, G, et.al., 2001.  Wrestling Sprawl to the Ground: Defining and Meaturing an Elusive Concept, Housing Policy Debate”, Volume 12, Issue 4.
  14. Huang Jingnan, X. Lu, and Jeffery M., 2006.  A Global Comparative analysis of urban form: Applying spatial metrics and remote sensing.