ساخت مدل مفهومی تاب‌آوری کاربری اراضی شهری در برابر بلایا با رویکرد توسعه پایدار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری برنامه ریزی محیط زیست دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، تهران، ایران *(مسوول مکاتبات).

2 دانشیار گروه مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 استادیار گروه مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4 دانشجوی دکتری برنامه ریزی محیط زیست دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22034/jest.2019.14549

چکیده

زمینه و هدف: شهر، با شکل و شمایل کنونی­اش، با توجه به تاریخ سکونت­گاهی انسان (حداقل ده­هزار سال)، موجودیتی نو- زاده- ­شده است. این موجود نو ظهور، اگر چه وسعت اندکی از کل سرزمین را اشغال کرده است، اما اکثریت جمعیت انسانی را درون خویش بلعیده است. از سوی دیگر انسان همواره با بلایا  و  بحران­های طبیعی و انسان­ساخت روبه رو است. هر چند اجتناب از بحران ممکن نیست اما با طراحی مناسب می­توان از صدمات این بحران­ها کاست. لذا بررسی تاب­آوری شهری یکی از موارد حیاتی برای آمادگی شهر در برابر بلایای طبیعی و انسان ساخت است. با افزایش میزان تاب آوری شهرها می­توان خسارات ناشی از مخاطرات را به حداقل ممکن رساند. اهمیت این موضوع تا جایی است که، برخی از آن به عنوان الگوی جدیدی در تحولات شهرسازی یاد می کنند.
روش بررسی: در پژوهش حاضر سعی بر آن است تا از روش قیاسی همراه با  نگرش سیستمی استفاده شود.
یافته‌ها: به منظور تعیین ابعاد و مولفه­های پیشنهادی تاب­آوری کاربری اراضی شهری، مطالعات فراوان و متعددی در این زمینه صورت گرفته است. تا در نهایت ابعاد و معیارهای که از لحاظ کارشناسان(خبرگان متخصص در حوزه برنامه­ریزی محیط­زیست، شهرسازی، جغرافیا و برنامه­ریزی شهری) شاخص­تر بوده­اندبرای تاب­آوری کاربری زمین پیشنهاد شده­اند.
بحث و نتیجه‌گیری: ابعاد و معیارهای تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار شناخته و تعیین شد و مدل مفهومی آن ترسیم گردید تا بتوان در راستای کاهش آسیب­پذیری و تقویت تا­ب­آوری شهرها و ساماندهی­ آن­ها گام­های موثری برداشت.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و یک، شماره سه، خرداد ماه 98

 

ساخت مدل مفهومی تاب­آوری کاربری اراضی شهری در برابر بلایا با رویکرد توسعه پایدار

 

یاسرمعرب  [1] *

yassermoarab@ut.ac.ir

اسماعیل صالحی [2]

محمدجواد امیری[3]

جهانبخش بالیست [4]

تاریخ دریافت:12/8/94

تاریخ پذیرش:1/2/95

 

چکیده

زمینه و هدف: شهر، با شکل و شمایل کنونی­اش، با توجه به تاریخ سکونت­گاهی انسان (حداقل ده­هزار سال)، موجودیتی نو- زاده- ­شده است. این موجود نو ظهور، اگر چه وسعت اندکی از کل سرزمین را اشغال کرده است، اما اکثریت جمعیت انسانی را درون خویش بلعیده است. از سوی دیگر انسان همواره با بلایا  و  بحران­های طبیعی و انسان­ساخت روبه رو است. هر چند اجتناب از بحران ممکن نیست اما با طراحی مناسب می­توان از صدمات این بحران­ها کاست. لذا بررسی تاب­آوری شهری یکی از موارد حیاتی برای آمادگی شهر در برابر بلایای طبیعی و انسان ساخت است. با افزایش میزان تاب آوری شهرها می­توان خسارات ناشی از مخاطرات را به حداقل ممکن رساند. اهمیت این موضوع تا جایی است که، برخی از آن به عنوان الگوی جدیدی در تحولات شهرسازی یاد می کنند.

روش بررسی: در پژوهش حاضر سعی بر آن است تا از روش قیاسی همراه با  نگرش سیستمی استفاده شود.

یافته‌ها: به منظور تعیین ابعاد و مولفه­های پیشنهادی تاب­آوری کاربری اراضی شهری، مطالعات فراوان و متعددی در این زمینه صورت گرفته است. تا در نهایت ابعاد و معیارهای که از لحاظ کارشناسان(خبرگان متخصص در حوزه برنامه­ریزی محیط­زیست، شهرسازی، جغرافیا و برنامه­ریزی شهری) شاخص­تر بوده­اندبرای تاب­آوری کاربری زمین پیشنهاد شده­اند.

بحث و نتیجه‌گیری: ابعاد و معیارهای تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار شناخته و تعیین شد و مدل مفهومی آن ترسیم گردید تا بتوان در راستای کاهش آسیب­پذیری و تقویت تا­ب­آوری شهرها و ساماندهی­ آن­ها گام­های موثری برداشت.

واژه­های کلیدی: تاب­آوری شهری، برنامه­ریزی شهری، برنامه­ریزی کاربری زمین، توسعه پایدار.

 

J. Env. Sci. Tech., Vol 21, No.3,May, 2019

 

 

 

 

 


Construction of a conceptual model for against disasters using a sustainable development approach

 

Yasser Moarab  [5] *

yassermoarab@ut.ac.ir

Esmaeil Salehi [6]

Mohamad Javad Amiri [7]

Jahanbakh Balist [8]

Admission Date: April 20, 2016

Date Received: November 3, 2015

 

Abstract

Background and Objective: Looking at the long history (at least ten thousand years) of human settlement, we can realize that urban environments in their current shape and form can be considered a relatively new phenomenon. Despite covering a small area of the earth’s surface, urban environments house the majority of human population. The man is always faced with natural and man-made disasters and crises. Although it is not possible to avoid crisis, but its damage can be reduced by proper design. Thus, evaluation of urban resilience is one of the crucial factors to gurd the city against the natural and man-made disasters. Increase of the resilience of cities can minimize the damage caused by natural disaster. The importance of this issue is as high as some have referred to it as a new paradigm in urban evolution.

Method: In this study, it has been attempted to use a deductive approach with a systematic approach.

Findings: Numerous studies have been carried out to determine the relation of resilience dimensions and components with the urban land use. In the end, several dimensions and criteria considered more prominent by the experts (specialized in the field of environmental planning, urban planning, and geography) have been proposed for the concept of land use resilience

Discussion and Conclusion: It has been attempted to determine both diminition and resiliency of urban lands criteria and also sustainable development approach though applying inductive approaches with system concept. Finally, by drawing the related conceptual model, effective steps will be made for reduction of vulnerabilties and improving cities and their systems.

Keywords: Resiliency urban, urban planning, land use planning, sustainable development

 

مقدمه

 

شهر، با شکل و شمایل کنونی­اش، با توجه به تاریخ سکونت­گاهی انسان (حداقل ده­هزار سال)، موجودیتی نو- زاده- ­شده است. این موجود نو ظهور، اگر چه وسعت اندکی از کل سرزمین را اشغال کرده است، اما اکثریت جمعیت انسانی را درون خویش بلعیده است (1). این افزایش جمعیت از یکسو و افزایش وقوع بلایای  طبیعی و انسان­ساخت از سوی دیگر سبب شده است تا آسیب­پذیری جوامع شهری، به ویژه در کشورهای در حال توسعه بیش از پیش افزایش یابد. بنابراین نمی­توان همه انسان­ها را از مناطق خطر دور کرد بنابراین امروزه باید ترکیبی از روش­های غیرسازه­ای و سازه­ای را به کار برد تا به اصطلاحی بتوان سکونتگاه­ها را تاب­آور کرد(2). شهر تاب­آور شهری است که ظرفیت تحمل و پذیرش خطر پیش از فروپاشی سیستم را دارد. سیستم این شهر پویا و تغییرپذیر است. در زمان وقوع خطر، تغییرات را جذب می­کند و باز هم به حالت تعادل باز می­گردد. این شهر توانایی برگشت به عقب و پذیرش تهدید را دارد. این ویژگی­های منجر به این می­شوند که شهر تاب­آور پایدار و پویا باشد(3). در این میان برنامه­ریزی کاربری زمین یکی از اقدامات در زمینه برنامه­ریزی شهری است که می­تواند سهم موثری در کاهش ریسک بلایا ایفا نماید. زیرا برنامه­ریزی کاربری زمین که با مخاطره­نگری، آینده­نگری، نظام یافته و تصمیم- مبنا و براساس اقدام پیش­گیرانه انجام گیرد بر تغییر آسیب­پذیری­های شهرها متمرکز شده و از این راه به کاهش تاثیر و پیش­گیری از فجایع مدد می­رساند. (4). از طرفی دیگر شناخت تاب­آوری می­تواند به تعیین صفات و ویژگی­هایی که ظرفیت مقابله جوامع با سوانح را افزایش می­دهند کمک نموده و ابزارهایی را برای کمک به فرآیند کاهش آسیب­پذیری پیشنهاد نماید(5). لذا می­توان گفت که اگر برنامه­ریزی کاربری زمین و شناخت تاب­آوری به صورت مناسب انجام پذیرد می­توان به کاهش خطرپذیری شهر­ها در برابر بلایا بسیار امیدوار شد.

در این خصوص در این پژوهش سعی بر آن است تا با  تعیین و شناخت ابعاد و معیارهای تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار  و ترسیم مدل مفهومی آن  بتوان در راستای کاهش آسیب­پذیری و تقویت تا­ب­آوری شهرها و ساماندهی­ آن­ها گام­های موثری برداشت.

پیشینه تحقیق

در رابطه با موضوع تاب­آوری، مطالعات متعددی در داخل و خارج انجام پذیرفته و تاب­آوری شهرها براساس مولفه­های مختلف مورد ارزیابی قرار گرفته است اما تا به حال تاب­آوری کاربری اراضی با رویکرد توسعه پایدار به طور ویژه مورد بررسی قرار نگرفته است. در این خصوص، در پژوهش حاضر سعی بر آن شده است تا معیارهای تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. در این خصوص در ادامه به مطالعات نزدیک به این پژوهش اشاره شده است.

صالحی و همکاران(1390) به ارائه تعاریف آسیب پذیری و تاب­آوری و تعیین ابعاد و مولفه­های تاب­آوری پرداخته­اند و با توجه به چهارچوب­ها و مدل­های مطالعه­شده، ابعاد و مولفه­های پیشنهادی برای تاب­آوری محیطی را مشخص کرده­اند و در انتها مدل تاب آوری محیطی براساس مدل شبکه علیت ارائه داده­اند(6).

فردوسی و فیروزجاه(1393) در پژوهشی به بررسی میزان تاب­آوری شبکه معابر شهری پرداختند. در این زمینه، پژوهش ذکر شده به اولویت­بندی ساماندهی معابر به لحاظ تقویت تاب­آوری آن­ها جهت کاهش آسیب­پذیری در برابر مخاطرات طبیعی به ویژه زلزله، به ارزیابی شبکه معابر محدوده مورد مطالعه پرداختد(7).  

سلمانی مقدم و همکاران(1393) در مقاله­ای با عنوان کاربرد برنامه­ریزی کاربری اراضی در افزایش تاب­آوری شهری در برابر زمین لرزه با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیاییGIS به بررسی تاثیر کاربری اراضی بر افزایش تاب­آوری الگوهای کاربری اراضی شهر سبزوار از جنبه­های دسترسی به فضاهای باز، شبکه معابر شهری، ‌سازگاری کاربری­ها با مکان احداث آن­ها،‌ وضعیت سازه­های ساختمانی و ... می­پردازند(8).

وایل و کامپنلا (2005) در مطالعه­ای توجه به موضوعات هویت شهری، بازتوانی و برنامه­ریزی را در تاب­آوری بازسازی شهرها موثر دانسته و فرآیندهای بازتوانی در جوامع تاب­آور را شامل پاسخگویی مناسب در شرایط اضطراری از طریق احیای سریع عملکردها، دوباره­سازی ویرانی­ها، یادآوری گذشته و درس آموزی از آن در زاستای بهبود شرایط و توسعه آینده مطرح می­نمایند(9).

آماراتونگا و هیق (2011) با جمع­آوری مقالات و نظرات افراد مختلف در یک مجموعه، بازسازی محیط­های ساخته­شده را پس از سوانح به منظور افزایش تاب­آوری را مورد بررسی قرار داده و نتیجه می­گیرند که تاب­آوری را باید در زمره ملزومات بازسازی قلمداد نمود(10).

لئون و مارچ (2014) در مطالعه­ای به بررسی نقش مورفولوژی شهری در ایجاد تاب­آوری سریع در برابر سونامی پرداخته­اند. بدین منظور ابتدا بر مبنای سناریوی زمین لرزه­ای مشخص نواحی احتمالی سیل گرفتگی را تعیین و در نهایت 9 پهنه­ی مختلف تخلیه را شناسایی کردند. آن­ها اقدامات ضروری برای بهبود مورفولوژی شهری را در سه گروه مطرح کرده­اند.1) ایجاد و یا بهبود فضاهای تجمع عمودی یا افقی ایمن2) بهبود وضعیت شبکه معابر و 3) مدیریت موانع احتمالی تخلیه ایمن در مسیرهای پیشنهادی. در نهایت برای تعیین و کمی­سازی اثرات اصلاحات مطرح شده در افزایش تاب­آوری اقدام به تهیه یک مدل کامپیوتری عامل محور کرده­اند. نتایج این مطالعه حاکی از  افزایش چشمگیر امنیت تخلیه­شوندگان و افزایش سرعت تخلیه در اثر اصلاحات پیشنهادی است(11).

در این پژوهش نیز سعی بر آن است تا با نگرش سیستمی ابعاد و معیارهای تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار تعیین و شناخته شوند تا بتوان در راستای کاهش آسیب­پذیری و تقویت تا­ب­آوری شهرها و ساماندهی­ آن­ها گام­های موثری برداشت. و همچین مدل مفهومی تاب­­آوری کاربری اراضی رسم گردد.

روش تحقیق

در رابطه با تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار پژوهش مستقلی صورت نگرفته است. لذا پژوهش حاضر از نوع روش قیاسی با نگرش سیستمی است. که ضمن مرور مبانی نظری و مفهوم تاب­آوری شهری و نقش کاربری اراضی در تاب­آور نمودن شهرها، به بررسی ابعاد و معیارهای مطرح در تاب­آوری می­پردازد. در ادامه به شناخت ابعاد و معیارهای تاب­آوری کاربری اراضی که براساس تحقیقات  و مرور منابع گسترده تا­ب­آوری و مباحث نزدیک به آن، که  صورت گرفته است پرداخته شد سپس با ساختن مدل مفهومی به تحلیل نقش این معیارها و تاثیر آن­ها در  تاب­آوری شهرها اشاره می­شود. 

مبانی نظری                                     

تاب آوری در بسیاری از حوزه­های علمی و در دامنه وسیعی از اکولوژی تا علوم اجتماعی، روانشناسی و اقتصاد به یک اصطلاح مهم تبدیل شده است. هیچ اجماعی از تعریف تاب آوری که مورد قبول همه رشته­های علمی باشد وجود ندارد. کلین نیز عنوان می­کند که، همانند سایر مفاهیم مدیریت بحران و شهرسازی تاب آوری نیز تعاریف متعددی دارد و تاکنون تعریف مشترکی از آن ارائه نشده است(12).


 

 

 

 

جدول1- تعریف­ها و مفاهیم تاب­آوری در رشته­های مختلف علمی

Table1. Definitions and concepts of resilience in various scientific disciplines

علوم

تعریف

اکولوژی

سنجش توانایی سیستم برای جذب تغییرات. سرعت بازگشت یک سیستم به حالت اولیه. ظرفیت یک سیستم برای جذب آشفتگی و سازماندهی مجدد. توانایی یک سیستم برای تحمل فشار مقدار آشفتگی که یک سیستم می تواند جذب کند و هنوز در همان وضعیت باقی بماند.

اکولوژی اجتماعی

یادگیری برای زندگی با وجود تغییرات و عدم قطعیت. تنوع پرورش پرورش باعث افزایش قابلیت یادگیری از سوانح می شود. ترکیب انواع گوناگون دانش به منظور یادگیری. ایجاد فرصت برای خود سازماندهی.

اجتماعی

توانایی گروه ها یا جوامع برای انطباق با تنش های خارجی و آشفتگی ها. توانایی واحدهای اجتماعی در تقلیل مخاطرات، انجام فعالیت های بازیابی جهت کاهش از هم گسیختگی اجتماعی. توانایی برای بهره گیری از فرصت ها.

اقتصاد

واکنش و سازگاری ذاتی افراد و جوامع در برابر مخاطرات به طوری که آن ها را قادر به کاهش خسارات زیان­های بالقوه ناشی از مخاطرات سازد.

روان­شناسی

توانایی فرد برای دور شدن و عقب نشینی کردن در مقابل مصائب و حوادث. ظرفیت سازگاری موفق عملکرد مثبت در پی شوک های طولانی مدت و شدید.

علوم­پایه

توانایی ذخیره انرژی فشار و به طور ارتجاعی زیر یک بار که بدون شکست یا تغییر شکل خم می شود. سرعتی که با آن یک سیستم صرف نظر از نوسان مورد نیاز بعد از جا به جایی به حالت تعادل بر می گردد.

منبع: (12)

 

 

در شهرها سیستم­های پیچیده­ای از خدمات وجود دارند که دارای ارتباط تنگاتنگ با همدیگر هستند و هر کدام از آن­ها در مقابل تهدیدات طبیعی و انسان­ساخت متعددی قرار دارند و اخلال در هر کدام از آن­ها موجب مشکلاتی برای سایر سیستم­ها می­گردد بنابراین باید شهرها به گونه­ای باشند که بتوانند در مقابل این تهدیدات ایستادگی داشته یا به عبارتی دیگر تاب­آور باشند به طور کلی اصطلاح تاب­آوری شهری به توانایی جذب،‌ انطباق و پاسخ به تغییرات در یک سیستم شهری اشاره دارد (14). بررسی تاب­آوری شهری یکی از موارد حیاتی برای آمادگی شهر در برابر بلایای طبیعی و انسان ساخت است. با افزایش میزان تاب آوری شهرها می توان خسارات ناشی از مخاطرات را به حداقل ممکن رساند. اهمیت این موضوع تا جایی است که، برخی از آن به عنوان الگوی جدیدی در تحولات شهرسازی یاد می کنند(15).

شهرسازان،‌ برنامه­ریزان شهری و متخصصان متعددی پیرامون ابعاد و شاخص­های مطرح در تاب­آوری شهرها،‌ مطالعات گوناگونی انجام داده­اند که هرکدام از منظر و دیدگاه خاصی تاب­آوری را مد نظر قرار داده و به آن پرداخته­اند که در جدول 1 به آن­ها اشاره شده است. لذا باید گفت دیدگاه­های مختلف نسبت به تاب­آوری نشان­ از آن دارد  که این موضوع می­تواند از جهات گوناگون قابل بررسی باشد.


 

 

 

 

 

جدول 2- ابعاد و شاخص­های مطرح در تاب­آوری

Table 2. Dimensions and indicators in resilience

مطالعه

ابعاد و شاخص­های مطرح تاب­آوری

16

 

سرمایه تجزیه و تحلیل جامعه تاب­آور: اجتماعی(اعتماد، هنجارها، شبکه­ها)، اقتصادی(درآمد، پس­اندازها، سرمایه­گذاری­ها)، فیزیکی(صنعت، تاسیسات عمومی، مشاغل، صنعت)، طبیعی(منابع،‌ زمین و آب، اکوسیستم) و انسانی(تحصیلات، سلامت، مهارت، دانش)

17

اجتماعی(سن،‌ نیازهای خاص، پوشش بهداشت،‌ عدالت آموزشی، حمل و نقل، ارتباطات، زبان) اقتصادی( بیکاری،‌درآمد و عدالت،‌ اندازه کسب وکار، دسترسی بهداشت،‌ مسکن) نهادی(کاهش خطر،‌ بیمه سیل،‌ خدمات شهری، تکه تکه شدن سیاسی، تجربه فاجعه قبلی) زیرساختی(قدمت مسکن، نوع مسکن،‌ ظرفیت پناهگاه، ظرفیت درمانی، پتانسیل تخلیه) سرمایه جامعه(مشارکت سیاسی، حس تعلق، دین و مذهب، مشارکت مدنی، نوآوری)

18

فیزیکی(برق، آب، بهداشت و دفع زباله،‌ دسترسی به جاده­ها،‌ مسکن و زمین) اجتماعی(جمعیت، سلامتی،‌آموزش، آگاهی، سرمایه اجتماعی، NGOها) اقتصادی(بودجه و کمک مالی، پس انداز،‌ اشتغال،‌ درآمد، دارایی­های خانوار) نهادی(اثر بخشی مدیریت بحران، حکومت­دار مطلوب، همکاری با دیگر سازمان­ها،‌ انتشار دانش و مدیریت) طبیعی(سیاست­های محیط زیستی، مدیریت کاربری اراضی، خدمات اکوسیستم، فراوانی مخاطرات طبیعی، شدت مخاطرات طبیعی)

19

اجتماعی(جمعیت،‌ خدمات بهداشتی،‌ امکانات حمایت روحی،‌ مراقبت از کودکان، خدمات اجتماعی(پارک،‌کتاب­خونه)،‌ برنامه­های آموزشی مهارتی،‌ برنامه­های کمک اجتماعی،‌ تراکم جمعیت) اقتصادی(مالکیت،‌ بیکاری، اشتغال زنان،‌ درآمد،‌ تراکم زیرساخت­های تجاری، موسسات تجاری) نهادی(مشارکت،‌ پوشش بیمه،‌ بیمه سیل) زیرساختی(تراکم خانواره­ها،‌تراکم ساختمان­ها، فاصله از شریان اصلی،‌ فاصله از راه­آهن،‌ خدمات شهری(اوژانس،‌آتش نشانی...)، مدارس)،‌ محیط زیستی(زمین­های زراعی،‌ فراوانی رویدادهای آب و هوایی(تگرگ،‌باد، گردباد و طوفان))،‌ فضاهای باز،‌فاصله از رودخانه) سرمایه جامعه(سازمان­های مذهبی،‌ خدمات حرفه­ای، علمی و فنی،   مکان­های تاریخی،‌ سازمان­های فرهنگی،‌ هنری،‌ سازمان­های حمایتی‌)

20

فیزیکی(مالکیت زمین، زیرساخت، دسترسی به فناوری­­ها و تجهیزات جدید) انسانی(امنیت غذایی خانوارها، آموزش و سطح مهارت، سلامتی) مالی(سطح درآمد،‌ تولید محصول و ارزش آن­ها،‌ تعداد دام و ارزش آن­ها،‌ داشتن بازارهای فعال،‌ دسترسی به تسهیلات و اعتبارات، بیمه ) طبیعی(میزان پوشش درخت، نرخ جنگل زدایی، کیفیت مدیریت مراتع، خانوارهای عهده­دار احیای جنگل‌) اجتماعی(مشارکت، نقش زنان، دسترسی عادلانه به منابع )

21

محیط زیستی(اکولوژیکی (تنوع زیستی، نرخ فرسایش، نزدیکی به زیستگاه­های مختلف، بازسازی جریان آب ...)) زیرساختی(آب، انرژی، پیکربندی فضایی و مکانی، حمل و نقل، ساختاردفاعی، پناهگاه، زیرساخت­های سبز، مدیریت زباله،  تکنولوژی و اطلاعات)، امنیت، اقتصاد(اشتغال، جذب توریست، بیمه، انعطاف­پذیری و ثبات مالی، امنیت اقتصادی) اجتماعی و جمعیت­شناسی(فرهنگ همکاری، توزیع متعادل جمعیت، تنوع فرهنگی، انسجام اجتماعی، تحصیلات، نرخ آگاهی، نرخ فقر، سطح درآمد، سلامتی، حس تعلق) نهادی(حکومت، برنامه­ریزی)

 

برنامه­ریزی کاربری زمین نیز به عنوان یکی از مهم­ترین ابزارها و در عین حال از اهداف برنامه­ریزی شهری جایگاهی حیاتی در تحقق مخاطره نگری در فرایند توسعه شهری داشته و مطالعه و تجربه برای بهبود روش­ها و فرایندهای تحقق آن، مسئله­ی مهم و اولویت­مندی برای کاهش خطرپذیری جوامع شهری است (4). کاربری زمین جزئی از بافت شهر است که درباره ویژگی الگوی زمین بحث می­کند. ویژگی استفاده از زمین در افزایش آسیب جانی (تلفات) ناشی از فرایند تنش­های زمین تاثیر به سزایی دارد؛ این آسیب جانی ناشی از مشخصات کالبدی و عملکردی می­باشد. از این رو برنامه­ریزی کاربری زمین، ‌از اصول مهم شهرسازی محسوب شده و نقش اصلی یک برنامه­ریز شهری،‌ تصمیم­گیری و نظارت درست بر کاربرد زمین تلقی می­شود(22). از طرف دیگر رویکرد تاب­آوری به بحثی فراگیر در دهه جدید تبدیل شده است بسیاری از محققین،‌ تاب­آوری را به عنوان توانایی درونی یک سیستم، جامعه یا عنصر برای مقاومت در برابر آثار یک رویداد طبیعی یا اجتماعی می­دانند. به این ترتیب، برای انعطاف­پذیر بودن، یک سیستم بایستی در وهله اول توانایی عدم تاثیرپذیری از رویداد را داشته باشد. با این تعاریف،‌ آسیب­پذیری و تاب­آوری را می­توان به عنوان دو مفهوم متقابل در نظر گرفت. یک سیستم آسیب­پذیرتر، ‌تاب­آوری کمتری دارد و یک سیستم با آسیب­پذیری کمتر تاب­آوری بیش­تری دارد (23). لذا برنامه­ریزی کاربری زمین می­تواند به عنوان ابزاری برای ارتقاء تاب­آوری شهر­ها استفاده شود.

ابعاد و مولفه­های پیشنهادی برای تاب­آوری کاربری اراضی شهری با رویکرد توسعه پایدار

گسترش شهرنشینی در دوران معاصر و پیدایش کلان شهرها به عنوان مکان­های تجمع انبوه مردم و انباشت متراکم سرمایه­ها و دارایی­ها و از طرفی در معرض مخاطرات بالقوه­ی طبیعی و مصنوع بودن آن­ها از طرف دیگر، توجهات بسیاری را در سال­های اخیر،‌ در میان برنامه­ریزان، دولت­ها و ملت­ها به موضوع خطرپذیری و  مدیریت آن جلب نموده است. در این میان،  برنامه کاربری زمین به برخی اهداف عمومی، از جمله توسعه جوامع پایدار که ارزش­های اجتماعی و اقتصادی را متعادل می­کند خدمت می­کند. علاوه بر هدف اصلی آن­ها – هدایت کاربری زمین آینده در پیکربندی­های مطلوب- کاربری زمین در نظر دارد در پرداختن به فرصت­ها و تهدیدها، و انتخاب میان گزینه­های سیاست،‌ به جوامع کمک نماید(24).  برنامه­ریزی کاربری زمین که می­توان گفت اصلی­ترین بخش طرح­هایی جامع شهری و گاه برنامه­ای مستقل است و نقش مهم در میزان رشد شهری و کیفیت محیط کالبدی شهر دارد، باید مورد توجه قرار گیرد (25). بنابراین گسترش بهینه کاربری­های شهری نیازمند دارا بودن مدیریتی قوی بر پراکنش و بعضا جایگزینی کاربری­هاست. مطالعات کلی و مقدماتی در زمینه­های جغرافیایی، جمعیت و جامعه­شناسی، اقتصاد و غیره چشم­انداز عمومی اراضی شهری را روشن نموده و به آن تجلی کالبدی – فضایی می­بخشد. اما مسائل و

Reference

  1. Forman, R.TT., Godron, M. 1986. Landscape Ecology. USA: John Wily & Sons.
  2. بدری، سیدعلی،‌ رمضان زاده لسبوئی،‌ مهدی،‌ عسگری، علی، قدیری معصوم،‌ مجتبی، سلمانی، محمد. 1393. نقش مدیریت محلی در ارتقای تاب­آوری مکانی در برابر بلایای طبیعی با تاکید برسیلاب،‌ مطالعه­ی موردی: دو حوضه­ی چشمه کیله­ی شهرستان تنکابن و سردآبرود کلاردشت، دو فصلنامه مدیریت بحران، شماره 3،‌ 39-50.
  3. نیکمرد نمین،‌ سارا، برک­پور، ناصر، عبداللهی، مجید/ 1393/ کاهش خطرات زلزله با تاکید بر عوامل اجتماعی رویکرد تاب­آوری؛(نمونه موردی: منطقه 22 تهران) ، نشریه مدیریت شهری، شماره 37، ص 19- 34.
  4. بمانیان، محمدرضا؛ رفیعیان، مجتبی، خالصی، محمدمهدی، بمانیان،‌ رضا.1392. کاهش خطرپذیری شهر از بلایای طبیعی(زلزله) از طریق برنامه­ریزی کاربری زمین، مطالعه موردی: ناحیه­ی 5 منطقه­ی 3 تهران، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 2، 5- 15.
  5. Joakim, E, 2008, Assessing The hazards of place model of vulnerability: a case study of Waterloo region. Wilfrid Laurier university.
  6. صالحی، اسماعیل، آقابابایی، محمد تقی، سرمدی، هاجر، فرزاد بهتاش، محمد رضا .1390. بررسی میزان تاب­آوری محیطی با استفاده از مدل شبکه علیت، مجله محیط شناسی،‌سال سی و هشتم، شماره 59، ص 112-99.
  7. فردوسی، سجاد، شکری فییروزجاه، پری. 1393. ‌بررسی میزان تاب­آوری شبکه معابر شهری(مطالعه موردی: شهر دامغان)، فصلنامه علمی- ترویجی پدافند غیر عامل، سال پنجم، شماره 3، ص 51- 62.
  8. سلمانی مقدم، محمد، امیراحمدی، ابوالقاسم،‌کاویان، فرزانه. 1393.کاربرد برنامه­ریزی کاربری اراضی در افزایش تاب­آوری شهری در برابر زمین لرزه با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیاییGIS(مطالعه موردی:‌ شهرسبزوار)، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، سال پنچم، شماره هفدهم، ص 17- 34.
  9. Vale, L. J, Campanella T. J, 2005, The Resilient City: How Modern Cites Recover from Disaster- Axioms of resilience; Oxford University Pre;
  10. Amaratunga D, Haigh, R, 2011, Post-Disaster Reconstruction of the Built Environment Building for Resilience; WileyBlackwell; U.K.
  11. León‚ J., March‚ A.  2014‚ Urban morphology as a tool for supporting tsunami rapid resilience: A case study of Talcahuano, Chile‚ Habitat International‚ Volume 43, July 2014, Pages 250–262.
  12. Klein RJT, Nicholls RJ, Thomalla FT .2003. Resilience to natural hazards: how useful is this concept? Environ Hazards 5:35–45. doi: 10.1016/j.hazards.2004.02.001.
  13. رضایی، محمد رضا .1392. ارزیابی تاب­آوری اقتصادی و نهادی جوامع شهری در برابر سوانح طبیعی مطالعه موردی: زلزله­ی محله­های شهر تهران، دو فصلنامه مدیریت بحران، شماره 3، ص 38-27
  14. Tompkins, E., & Hurlston, L.-A. 2012. Public–private partnerships in the provision of environmental governance: A case of disaster management. In E. Boyd & C. Folke (Eds.), Adapting institutions: Governance, complexity and social–ecological resilience (pp. 171–189). Cambridge, GB: Cambridge University Press.
  15. McEntire, D. A., Fuller, C. & Weber, R. 2002, A Comparison of Disaster Paradigm: the Search for a Holistic Policy, Public Administration Review, Vol 62, Issue 3, pp 267-281.

 

  1. Mayunga, Joseph S.  2007, Understanding and Applying the Concept of Community Disaster Resilience: A capital-based approach, (Draf working paper), Academy for social vulnerability and resilience building, 22-28 July 2007, Munich, Germany.
  2. Cutter, Susan    L.,          Burton, Christopher G.,               and Emrich, Christopher T. 2010, ‘Disaster Resilience Indicators    for Benchmarking Baseline Conditions'''', Journal of         Homeland Security and Emergency Management.
  3. Joerin, Jonas and Shaw, Rajib .2011, ''''Mapping Climate and Disaster Resilience in               Cities'''' in Rajib Shaw and Anshu Sharma (eds.),Climate and Disaster Resilience in Cities (Emerald).
  4. Burton ,2012, The Development of Metrics for Community Resilience to Natural Disasters, Ph.D. Thesis, Geography College of Arts and Sciences, University of South Carolina 2012.
  5. UNDP Drylands Development Centre 2013, Community Based Resilience Analysis (CoBRA): Conceptual Framework and Methodology, version May 17, (2013).
  6. Ayyoob Sharifi and Yoshiki Yamagata, 2014, Major Principles and Criteria for Development of an Urban Resilience Assessment Index, International Conference and Utility Exhibition 2014 on Green Energy for Sustainable Development, Jomtien Palm Beach Hotel and Resort, Pattaya City, Thailand, 19-21 March 2014.
  7. امینی ورکی، ‌سعید مدیری، مهدی، شمسایی زفرقندی،‌ فتح­اله، قنبری نسب،‌ علی .1393. شناسایی دیدگاه­های حاکم بر آسیب­پذیری شهرها در برابر مخاطرات محیطی و استخراج مولفه­های تاثیرگذار در آن با استفاده از روش کیو،‌ دو فصلنامه علمی­پژوهشی مدیریت بحران، ص 5- 18‌.
  8. Villagran de leon, JC.2006, Vulnerability. A conceptual and methodological review. UNU- EHS.
  9. Mekonnen, Merga (2012), Evaluation of Land Use Planning and Implementation with Respect to Environmental Issues in Sululta Town, Thesis Advisor: Hailu worku(phd), Ethiopian Institute of Architecture, Building, Construction and city Development / EiABC
  10. لطفی کاظمی، ‌پانته­ آ .1391. تبیین مدل یکپارچه برنامه­ریزی کاربری زمین- حمل و نقل به منظور دستیابی به شاخص­های توسعه شهری پایدار مطالعه موردی: منطقه 22 شهرداری تهران،‌ پایان­نامه درجه دکتری شهرسازی، تهران: دانشکده شهرسازی دانشگاه تهران.
  11. ارجمند عباسی،‌ پریسا .1390. رویکرد انتقال حقوق توسعه در برنامه­ریزی کاربری زمین (نمونه موردی : محله نیاوران تهران )،‌ پایان­نامه  مقطع کارشناسی ارشد برنامه­ریزی شهری  و منطقه­ای، تهران : دانشکده شهرسازی دانشگاه تهران.
  12. Berke, p & Smith, G, 2009, Hazard mitigation, planning, and Disaster resiliency in sustainable development: Challenges and Strategic Choices for the 21 st Century.Ed. Urban Fra: Amersterdam, the Netherlands: IOS Press.
  13. Gall, 2013, From Social Vulnerability to Resilience: Measuring Progress towards Disaster Risk Reduction, Interdisciplinary Security Connections, UNU-EHS, No. 13/2013.
  14. Puente, Sergio ,1999, Social vulnerability to disaster in Mexico City:  An assessment method, chapter 10, p.  295 –  334, in James K.  Mitchell (eds), Crucibles of Hazard:  Mega-Cities and disaster in transition, Tokyo, New York, Paris: United Nations University Press, 535 p.
  15. Cutter, Susan L. 2008, A Framework for Measuring Coastal Hazard Resilience in New Jersey Communities, White Paper for the Urban Coast Institute.
  16. Usamah, Muhibuddin, 2013, Land Tenure Security and Resilience To Multiple Disasters: A Study of Camalig Municipality, Province of        Albay,   the Philippines, A thesis submitted in fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of      Philosophy.
  17. بهرام­پور، مهدی، بمانیان، محمد رضا. 1391. تبیین الگوی جانمایی پایگاه­های مدیریت بحران با استفاده از GIS(نمونه موردی: شهر تهران منطقه­ی 3)، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 1،‌ ص 51- 59.
  18. گیوه­چی،‌سعید، امین­عطار، محمد .1392.کاربرد مدل­های تصمیم­گیری چندمعیاره در مکان­یابی اسکان موقت پس از زلزله(مطالعه موردی: منطقه‌ی 6 شیراز)، دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 2،‌ ص 35- 43.
  19. عبدالهی، مجید. 1391. مدیریت بحران در نواحی شهری،‌ تهران: انتشارات سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور.
  20. ستایشی نساز، حسن، روستایی، شهرام، عمرانی دورباش، مجتبی، زارع پیشه، نرگس. 1393. بررسی تنگناهای ژئومورقولوژیکی و تاثیر آن بر توسعه فیزیکی شهر با استفاده ازGIS و روش AHP( مطالعه موردی: شهرگیوی)، پژوهش­های ژئومورفولوژی کمی، سال دوم،‌ ص 1- 16
  21. پریور، پرستو، فریادی، شهرزاد، یاوری، احمدرضا، صالحی،اسماعیل، هراتی، پگاه. 1392. بسط راهبردهای پایداری اکولوژیک برای افزایش تاب-آوری محیط زیست(نمونه موردی: مناطق  1 و 3 شهرداری تهران)،مجله محیط­ شناسی، سال سی ونهم، شماره 1 ، ص 132-123
  22. 37-  پریور، پرستو،‌ یاوری،‌ احمدرضا، ستوده، احد. 1387.‌ تحلیل تغییرات زمانی و توزیع مکانی فضاهای سبز شهری تهران در مقیاس سیمای سرزمین، مجله محیط شناسی،‌سال سی و چهارم،‌شماره 45، ص 73- 84
  23. پودات، فاطمه، برق جلوه، شهین دخت،‌ میرکریمی، حامد. 1393.‌ مروری تحلیلی بر چگونگی اندازه‌گیری پیوستگی اکولوژیکی به منظور حفاظت از تنوع زیستی در شهرها، نشریه پژوهش‌های محیط زیست، سال 5،‌ شماره 10،‌ ص 195 – 210.
  24. شریف‌نیا، فاطمه. 1391. بررسی رابطه کاربری زمین شهری و میزان تاب­ آوری در برابر زلزله و ارائه راهکارها در زمینه برنامه­ریزی شهری( نمونه موردی: منطقه  تهران)،  دانشکده پردیس هنرهای  زیبا دانشکده شهرسازی، ‌دانشگاه تهران، استاد راهنما: دکتر اسفندیار زبردست.
  25. حبیبی،‌ کیومرث، سرکارگراردکانی،‌ علی، یوسفی،‌ زاهد، صفدرنژاد، مجتبی .1392. پیاده‌سازی الگوریتم­های سلسله مراتبی / فازی جهت تعیین آسیب­پذیری چندعامله­ی هسته­ی مرکزی شهرها(مطالعه موردی: منطقه 6 تهران). دو فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 2،‌ ص 67- 76
  26. پورموسوی،‌ سید موسی، شماعی،‌ علی، احدنژاد،‌محسن،‌ عشقی چهار برج،‌ علی، خسروی، سمیه،1393.‌ ارزیابی آسیب­پذیری ساختمان‌های شهری با مدل Fuzzy AHP و  GIS مطالعه موردی: منطقه 3 شهرداری تهران،‌  نشریه جغرافیا و توسعه، شماره 34،‌ ص 121- 138.
  27. حبیبی،‌کیومرث،‌پوراحمد،‌احمد، مشکینی، ابوالفضل، عسگری،‌علی، نظری عدلی،‌سعید .1387.  تعیین عوامل سازه‌ای / ساختمانی موثر در آسیب­پذیری بافت کهن شهری زنجان با ااستفاده از GIS و Fuzzy Logic، نشریه هنرهای زیبا،‌شماره 33،‌ ص 27- 36
  28. فلاح علی­آبادی، سعید، گیوه­چی،