سایت‏ موزه‏ کشاورزی, راهبردی آموزشی جهت ارتقاء محیط زیست شهری

نوع مقاله: مستخرج از پایان نامه

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.* (مسئول مکاتبات)

2 استادیار گروه مهندسی معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

3 استادیار گروه مهندسی علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

10.22034/jest.2020.25857.3509

چکیده

زمینه و هدف: امروزه یکی از مهم‏ترین راهبردها در مواجهه با افزایش جمعیت شهرها، طراحی فضای سبز در بخشی از ساختار شهری می‏باشد. موضوع توانمند سازی در سطوح شهری و منطقه‏ای بهتر است در خدمت ضروریات زندگی و پاسخگویی به نیاز شهروندان صورت گیرد. همچنین در کشور ما کشاورزی از میراث ارزشمندی برخوردار است، کوچک شمردن این امر در یک کشور مستعد، نه‌ تنها تأمین غذا را تهدید می‏کند، بلکه سلامت محیطی را نیز به خطر می‏اندازد. از آنجایی که مسائلی چون افزایش جمعیت و تغییرات آب ‌و هوایی، لزوم توجه به محیط‌ زیست را ایجاب می‏کند، بنابراین هدف این مقاله ارتقاء شرایط محیطی از طریق ایجاد سایت موزه کشاورزی و برقراری ارتباط میان محیط انسان ‌ساخت و بسترهای طبیعی است تا بتوان شرایط مناسبی را جهت آموزش، ایجاد فرهنگ صحیح زیست‏محیطی و توسعه‌ی فضای تفرجگاهی فراهم کرد.
روش بررسی: پژوهش حاضر از لحاظ روش با اتکاء به شیوه‌ی توصیف و تحلیل انجام گرفته است. بدین‌ترتیب که پس از بیان پیشینه‏ای پیرامون نمونه‏های اجرا شده در رابطه با موضوع و عملکرد آنها، به رویکردها و اهداف مرتبط جهت آموزش کشاورزی در شهر و حومه‌ی آن پرداخته ‏شده ‏است که در نهایت عملکردهای پیشنهادی در سایت موزه‌‌‌ی کشاورزی به شش عامل دسته‏بندی و تأثیر آنها بر هریک از رویکردهای بیان شده تحلیل می‏گردد.
یافته‎ها و نتایج: یافته‏های تحقیق بیان می‏کند که اختصاص زمین‏هایی در شهر و حومه آن به زمین‏های مثمر همچون سایت موزه کشاورزی علاوه بر بهبود جنبه‌های فرهنگی، تفریحی و جذب مخاطب می‏تواند پایداری زیست‏محیطی و شرایط اکولوژیکی مناسب را فراهم کند و نقش سازنده‏ای در افزایش کیفیت منظر شهری داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و یکم، شماره هفت، مهر ماه 98

سایت‏ موزه‏ کشاورزی راهبردی آموزشی جهت ارتقاء محیط‌زیست شهری

 

ندا زرکش[1]*

nedazarkesh@yahoo.com

رضا سامه[2]

محمدمهدی ضرابی[3]

تاریخ دریافت: 25/01/96

تاریخ پذیرش: 25/05/96

چکیده

زمینه و هدف: امروزه یکی از مهم‏ترین راهبردها در مواجهه با افزایش جمعیت شهرها، طراحی فضای سبز در بخشی از ساختار شهری می‏باشد. موضوع توانمند سازی در سطوح شهری و منطقه‏ای بهتر است در خدمت ضروریات زندگی و پاسخ‏ گویی به نیاز شهروندان صورت گیرد. همچنین در کشور ما کشاورزی از میراث ارزش‏ مندی برخوردار است، کوچک شمردن این امر در یک کشور مستعد، نه‌ تنها تأمین غذا را تهدید می‏کند، بلکه سلامت محیطی را نیز به خطر می‏اندازد. از آنجایی که مسایلی چون افزایش جمعیت و تغییرات آب ‌و هوایی، لزوم توجه به محیط‌ زیست را ایجاب می‏کند، بنابراین هدف این مقاله ارتقاء شرایط محیطی از طریق ایجاد سایت موزه کشاورزی و برقراری ارتباط میان محیط انسان ‌ساخت و بسترهای طبیعی است تا بتوان شرایط مناسبی را جهت آموزش، ایجاد فرهنگ صحیح زیست‏محیطی و توسعه‌ی فضای تفرج‏ گاهی فراهم کرد.

روش بررسی: پژوهش حاضر از لحاظ روش با اتکاء به شیوه‌ی توصیف و تحلیل انجام گرفته است. بدین‌ترتیب که پس از بیان پیشینه‏ای پیرامون نمونه‏های اجرا شده در رابطه با موضوع و عملکرد آن‏ها، به رویکردها و اهداف مرتبط جهت آموزش کشاورزی در شهر و حومه‌ی آن پرداخته ‏شده ‏است که در نهایت عملکردهای پیشنهادی در سایت موزه‌‌‌ی کشاورزی به شش عامل دسته‏بندی و تأثیر آنها بر هریک از رویکردهای بیان شده تحلیل می‏گردد.

یافته‎ها: یافته‏های تحقیق بیان می‏کند که رویکردهای کشاورزی شهری و حومه، منظر شهری مثمر و طراحی زیست بوم و تحلیل عملکرد هریک از آن‏ها از جمله نقش آموزشی، گردش‏گری، تفریحی و نمایشی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و تغییرات اقلیمی، منجر به ارتقاء کیفیت محیط طبیعی می‏شوند.

بحث و نتیجه گیری: سایت موزه کشاورزی یک رویکرد طبیعت‏گرایانه است و به عنوان یک راهبرد آموزشی در ارتقاء محیط زیست شهری در این پژوهش معرفی می‏شود. بنابراین اختصاص زمین‏هایی در شهر و حومه به زمین‏های مثمر هم چون سایت موزه کشاورزی و مدیریت صحیح آن به عنوان بخشی از فضاهای اجتماعی شهرها و مکانی برای تعاملات اجتماعی منجر به باز زنده سازی فضای سبز و بهبود کیفیت محیط زندگی در شهر می‏شود.

واژه‌های کلیدی: سایت موزه، کشاورزی، منظر شهری، پایداری زیستمحیطی، آموزش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J. Env. Sci. Tech., Vol 21, No.7,September, 2019

 

 

 

 

 


Agricultural Museum Site: An Educational Approach to Promoting Urban Environment

 

 

Neda Zarkesh*[4]

nedazarkesh@yahoo.com

Reza Sameh[5]

Mohammad Mehdi Zarrabi[6]

Accepted:2017.08.16

Received: 2017.04.14

 

Abstract

Background and Objective: Nowadays, one of the most important strategies in the face of the increased population of cities is the design of green space in part of the urban structure. Empowerment at the urban and regional levels should meet the needs of life and respond to the needs of citizens. Agriculture has a valuable heritage in Iran and depreciating it in this rich and talented country not only threatens food security, but also endangers environmental health. Since issues such as population growth and climate change require considering the environment. The purpose of this article is to promote environmental conditions by creating an agricultural museum site and establishing a link between the man-made environment and natural environment in order to provide good conditions for education and create a good environmental culture and expand the recreational space.

Methodology: The present study uses a descriptive and analytical research method. After describing the previous studies in this field as well as their function, the approaches and goals related to agricultural education in the city and its suburbs will be discussed and the proposed activities on Agricultural Museum Site will be classified into six factors and their impact on each of the mentioned approaches will be analyzed.

Findings: The findings of the research show that urban and suburban agricultural approaches, productive urban landscape, design of ecosystems and performance analysis of each one, including their educational, tourism, recreational, economic, social and cultural roles and climatic changes help promote the quality of the natural environment

Discussion and Conclusion: The Agricultural Museum Site is a naturalistic approach and presented as an educational approach to promote the urban environment in this research. Therefore, the allocation of urban and suburban lands to productive lands, such as the Agricultural Museum Site and its proper management as part of the social spaces of cities and a place for social interactions have helped revive the green space and improve the quality of the living environment in the city.

Keywords: Museum Site, Agriculture, Urban landscape, Environmental sustainability, Education

 

مقدمه

 

احداث فضای سبز و توجه به منظر شهری از دیرباز مورد توجه انسان بوده و از نظر تاریخی مقارن با گرایش انسان به تمدن کشاورزی می‏باشد. مطالعات نشان داده‏اند که در فرآیند صنعتی شدن، بخش کشاورزی بیش‏ ترین آسیب را متحمل گشته ‏است. از بین رفتن روش‌های کهن و سازگار با محیط در بخش کشاورزی و جایگزین کردن و استفاده از الگوهای وارداتی کاشت، داشت و برداشت بدون هیچ‌گونه تناسبی با محیط، باعث کاهش بازده تولید در بلند‌مدت، فرسایش خاک و تخریب شدید محیط‌زیست شده است. بنابراین اهمیت به دانش بومی و ایجاد زمینه‌ای برای شناخت و استفاده‌ی آن، از اقدامات مهم شمرده می‌شود. احداث باغ‏ها توسط انسان در طول تاریخ ناشی از نیازهای وی بوده و به‌منظور تحقّق بخشیدن به اهدافی معیّن ایجاد ‏شده‏اند که برخی عبارتند از: کاشت گیاهان بارور و مثمر به منظور تأمین بخشی از مایحتاج زندگی، کاشت گیاهان و احداث باغ با هدف ایجاد محیطی زیبا و دلپذیر برای نیازهای روانی انسان و حفاظت و نگهداری از منابع گیاهی که بیش تر در سده‏های اخیر طرح شده و رواج یافته است. آیین و کیش قدیم ایرانیان به کشاورزی و باغ‌سازی نیز اهمیّت خاصی داده و آن را ستایش نموده‏ است. گفته می‏شود که ایران یکی از نخستین کشورهای دنیا است که در آن کشاورزی و تمدن آغاز گردیده است (1).

همچنین با گسترش شهرنشینی، آلودگی، بحران انرژی و اثرات تغییرات اقلیمی، نواحی کشاورزی مستعد رو به کاهش هستند. کاهش کیفیت خاک و چرای بیش از اندازه‌ی دام موجب کاهش حاصل‏خیزی خاک می‏شود که به استفاده از کودهای شیمیایی و حتی مصرف انرژی غیرقابل‏تجدید که با انتشار کربن همراه است، نیاز خواهد داشت. منابع آب نیز رو به اتمام است. بنابراین جنگل‏های حاره‏ای که برای حفظ اکوسیستم‏ها و جذب کربن بسیار حایز اهمیت می‏باشد، اکنون برای تولید غذا و تأمین سوخت فسیلی از بین می‏روند و در حال نابودی هستند (2). این موضوع زمینه‌ی توجه دوباره به محیط‌زیست و تأثیرات آن بر سلامت جسمی و روانی انسان را ایجاد نمود و منجر به پیدایش رویکردهای مختلف برای بهره‏مندی هرچه بیش‏تر از آن گردید. در چنین وضعیتی راه‏حل‏هایی چون طراحی فضای ‌سبز شهر به صورت مثمر و حفظ زمین‏های کشاورزی و باغات قابل طرح بوده که قابلیت توانمند کردن شهر و بهبود وضعیت محیطی و اجتماعی را دارند و حرکتی به سوی شهر بومی به شمار می‏آیند. این اقدامات در عین حال مناظر فرهنگی و طبیعی را به شهر بازمی‏گرداند و ارتباط شهروندان با طبیعت را بهبود می‏بخشد (3). با توجه به این‏ که جهان هر روز شهری‏تر می‏شود، شناختن راه‏های بهبود محیط‌زیست و اینکه شهرها به صورت محیط‏های جذاب‏تر و سالم‏تری برای زندگی درآیند، اهمیت پیدا می‏کند.

این‌گونه به نظر می‏رسد که با ایجاد یک موزۀ کشاورزی به صورت دایمی برای نمایش دستاوردهای بشری، بتوان توجه زیادی از افراد را به این موضوع جلب نمود. از این رو ساخت و بهره‏برداری از سایت موزه‌های کشاورزی می‏تواند محلی برای جویندگان علم و افزایش آگاهی برای دانشجویان و علاقمندان این فن باشد و در افقی نه چندان دوردست در فرهنگ و اقتصاد جامعه ایفای نقش کند، همچنین از طریق آشنایی افراد با روند تولید محصولات بتوان به پیش‏ برد کشاورزی در شهر و حومه و افزایش محصولات کمک کرد و قابلیت‏های انجام کشاورزی را برای عموم مردم در مقیاس کوچک ایجاد کرد. از اهداف دیگر برای سایت موزه کشاورزی می‏توان گفت که  با توجه به زندگی صنعتی، گسترش شهرنشینی و بحران زیست‌محیطی، این موزه به نوعی قادر باشد نقش کوچکی در سازگاری انسان با محیط طبیعی ایفا کند و موجب بهره‏مندی هرچه بیش‏تر از محیط‏زیست طبیعی گردد.

مروری بر سابقه احداث سایت موزه‏ها

در بررسی پیشینه‌ی تحقیق مرتبط با موضوع، نمونه‏هایی از قبیل موزه‏های کشاورزی، باغ‏های گیاه‏شناسی و مدارس کشاورزی که دارای جنبه‌ی آموزشی و پژوهشی هستند بررسی می‏شوند. به گواهی تاریخ، موزه‏هایی که در تخصص تاریخ زندگی روستایی و صنعت کشاورزی شکل‌ گرفته‌اند، در آخرین دهه‌ی قرن نوزدهم پدیدار شده‌اند. زمین‏های سبز و در حال رشد محل نمایش این موزه‏ها بودند. همچنین اغلب موزه‏های قوم‏نگاری در این نمایشگاه‏های بین‏المللی سازمان یافتند و فرهنگ عامه‌ی روستایی را به نمایش گذاشتند. در سال 1881 آرتور هازلیوس[7] موزه‌ی قوم‏نگاری اسکانسن[8]را ایجاد و محیط کشاورزی آن را احیا کرد. سپس این موزه الگویی برای سایر موزه‏های فضای باز شد. موزه‏های کشاورزی تا این زمان اغلب روند تکنیکی صنعت روستایی را از طریق کشف و توسعه‌ی ابزار و ماشین‏آلات جدید نشان داده‏اند که یکی از اهداف آن‏ها کمک به آموزش کشاورزی بوده است (4).

در سال 1970 در ایالات متحده انجمنی برای نمایش مزارع تاریخی زنده در موزه‏های کشاورزی تشکیل شد. این مزارع حفاظت از گیاهان و حیوانات و فرآیندهای کشاورزی را نمایش می‏دادند. همچنین در نخستین موزه‏های کشاورزی بود که گیاهان و حیوانات زنده جمع‏آوری و همراه با ادوات و ابزار به طور عملکردی در معرض دید عموم قرار می‏گرفت (5). در سپتامبر 1984 کنگره‏ای تحت عنوان «انجمن بین‏المللی موزه‏های کشاورزی»[9]در پاریس تشکیل شد که در آن نقش جمعیت روستایی در توسعه‌ی کشاورزی و حفاظت از محیط‌زیست بیان گردید. این کنگره پژوهش‏های علمی و همکاری میان کارشناسان موزه و موزه‏های کشاورزی را ارتقاء داد و در ادامه بر کشورهای در حال توسعه چنین‌ تمرکز کرد که کشاورزی فشرده باعث تخریب
محیط‌زیست و آسیب رساندن به افراد فقیر می‏شود.[10]

گونه‏هایی از باغ‏های گیاه‏شناسی نیز در طول تاریخ با هدف ارتقاء دانش مردم راه‏اندازی شده‏اند که در جهان از سابقه‏ای طولانی برخوردار هستند. نخستین باغ گیاه‏شناسی را به افلاطون نسبت داده‏اند. باغ‏های معلّق بابل نیز که یکی از عجایب هفت‌گانه می‏باشد که در سال‏های قبل از میلاد احداث شده و حاکی از توجه نوع بشر به گیاهان پیرامونی خود است. در قرون وسطی کاشت و نگهداری گونه‏های گیاهی با تأکید بر گیاهان دارویی صورت می‏گرفت (6). نخستین نمونه در این راستا با مفهوم امروزی آن باغ گیاه‏شناسی دانشگاه پیزا[11] در ایتالیا است که در سال 1543 احداث شد. سپس باغ‏های گیاه‏شناسی به منظور مطالعه‌ی علمی بر روی خواص دارویی گیاهان شکل گرفتند. باغ‏های گیاه‏شناسی پادوا[12]و باغ گیاه‏شناسی فلورانس در سال‏ 1545 در ایتالیا تأسیس شدند. باغ گیاه‏شناسی دانشگاه آکسفورد[13]نخستین باغی بود که در انگلستان در سال 1621 با هدف ارتقای یادگیری ایجاد شد[14].

در سال 1759 پرنسس آگوستا و لردبوت[15] اولین باغ گیاه‏شناسی در حوزه لندن به نام باغ گیاه‌شناسی کیو[16]را احداث کرد. این باغ   به منظور پرورش گونه‏های گیاهی جدیدی که از مناطق استوایی آورده می‏شدند، ایجاد شد. رسالت باغ گیاه‏شناسی کیو در قرن 21، توانایی مدیریت محیط‌زیست زمین با افزایش دانش و آگاهی از گونه‏های گیاهی است که پایه‌ی حیات در زمین هستند (7).

 

 

 

تصویر1-باغ گیاه شناسی کیو. منبع: http://www.express.co.uk

Image1.-Royal Botanic Gardens, Kew, Reference: http://www.express.co.uk


 

در ایران باغ گیاه‏شناسی ملی با مساحت 145 هکتار، بزرگ‏ترین باغ گیاه‏شناسی خاورمیانه و از جمله بزرگ‏ترین جنگل‏های شهری تهران محسوب می‏شود که در غرب تهران واقع شده ‏است. این باغ شامل مجموعه‏های مختلفی است که از نظر جغرافیای گیاهی، هرکدام از آن‏ها نشان‏دهنده‌ی منطقه‌ی خاصی از کشور و یا دیگر مناطق جهان هستند(8). اولین هدف از ایجاد باغ‏های گیاه‌شناسی جمع‏آوری و حفاظت از گیاهان دارویی بود. دستور کار بین‏المللی به منظور حفاظت از تنوّع زیستی، نقش آموزشی باغ‏های گیاه‌شناسی را جهت افزایش درک و آگاهی افراد برای محافظت از گیاهان و تنوّع زیستی ضروری می‏داند(9).

باغ‌مدرسه‏ها یا مدارس کشاورزی نیز از جنبه‏های آموزشی بسیاری برخوردار بوده‏اند. باغ‌مدرسه یک ابزار آموزش خلاقانه و راهبردی است که دانش‏آموزان را از طریق فراهم آوردن یک محیط محرّک در فعالیت‏هایی نظیر مشاهده، کشف، آزمایش و آموزش مشارکت می‏دهد. این نوع باغ یک آزمایشگاه زنده است که از طریق آن، دانش‏آموزان درکی از اکوسیستم و دانشی درباره‌ی چرخه‌ی حیات گیاهان به دست می‏آورند(10). در اتریش از سال 1869، قانونی تصویب شد که به موجب آن، هر مدرسه‌ی روستایی از باغچه برخوردار گردد. سپس این قانون در اروپا توسعه یافت، به نحوی

که در سال 1905 بیش از 100 هزار مدرسه‌ی روستایی در اروپا از باغچه برای کشت محصولات کشاورزی استفاده می‏کردند (11). یک مدرسه‌ی ابتدایی در پرتوریا، پایتخت آفریقای جنوبی، بیابان شهری را تبدیل به باغی از گیاهان دارویی و سبزیجات کرده ‏است. مدرسه‏ای در ترکیه نیز وجود دارد که دارای کلاس‏های کشاورزی و گلخانه است و دانش‏آموزان می‏توانند میوه‏ها و سبزیجات را در آنجا پرورش دهند. همچنین مدرسه‏ای در واشنگتن دارای یک باغ ارگانیک می‏باشد که پرورش میوه‏ها و سبزیجات را به صورت محلی به دانش‏آموزان آموزش می‏دهد (12). اولین مدرسه‌ی کشاورزی در ایران به نام «مدرسه‌ی فلاحتی مظفری» در سال 1280 در تهران تأسیس شد. دوره‌ی مدرسه پنج سال شامل سه سال مقدماتی و دو سال دوره‌ی علمی بود که علاوه بر علوم کشاورزی، سایر دروس، مانند فارسی، حساب و فرانسه نیز تعلیم داده شد (11).

راهبردهای مربوط به آموزش کشاورزی

رویکرد کشاورزی شهری و حومه[17]

کشاورزی شهری و حومه به معنای پرورش، تهیه و توزیع غذا از طریق کشت گیاهان و به ندرت پرورش دام در داخل و اطراف شهر می‎‏باشد و شامل محصولات زراعی و دامپروری، ماهی‏گیری و درختکاری، گیاهان دارویی و گیاهان تزئینی در محدوده شهر‏ها و نیز شامل محصولات غیرمصرفی نظیر خدمات اکولوژیکی می‏گردد. کشاورزی شهری در طول چند سال گذشته به دلیل نگرانی‏ها در مورد تغییرات آب‌وهوایی و امنیت غذایی افزایش یافته است (13). همچنین تکنیک‏ها و رویکرد‏های متنوّعی از پرورش دادن در حیاط خلوت تا باغبانی‏های وسیع شهری، گلخانه‏های هیدروپونیک و آبزی‏پروری را در بر می‏گیرد (14). بنابراین کشاورزی شهری فقط باغبانی در شهر نیست؛ بلکه از مؤلّفه‏های مهم و اساسی بسیاری از شهرها محسوب می‏‏شود. در این راستا تولید محصول کشاورزی در شهر، در بستر شرایط بومی و الزامات خاص هر منطقه‌ی شهری تعریف و توجیه می‏شود. نکته‌ی مهم این است که مقصود از کشاورزی در شهر، زراعت و  به معنای عمومی آن نبوده بلکه کاشت و تولید محصولات خرد غذایی با
روش‏های آسان و با حداقل امکانات موردنظر است (15).

در شهر هانوی پایتخت ویتنام، 80 درصد سبزیجات تازه و 40 درصد تخم‏مرغ‏ها توسط کشاورزی شهری تولید می‏شوند و در آکرا پایتخت غنا، حدود 90 درصد از سبزیجات تازه از تولیدات داخل شهر به دست می‏‏آید (16). برای ارزیابی جایگاه کشاورزی شهری در آمریکای لاتین و حوزه‌ی کارائیب، سازمان خوار‏و‏بار و کشاورزی ملل متحد (FAO) تحقیقی در سال 2013 در این منطقه بین 23 کشور انجام داد و نتایج آن، این بود که کشاورزی شهری در حال گسترش است. برای مثال درآمد 40 درصد از خانواده‏ها در کوبا و 20 درصد در گواتمالا، از این فعالیت به دست می‏آید (17). کشاورزی شهری و حومه با توجه افزایش محصولات کشاورزی، فواید زیست‏محیطی و اقتصادی می‏تواند باعث ارتقاء آموزش و ترویج آن نیز در شهر و حومه شود.

 

 

 

تصویر2- کشاورزی شهری در کنار ساختمان‏های بلند و احیای محله‏ها. منبع: http://www.3ders.org

Image2- Urban agriculture alongside tall buildings and revival of neighborhoods.Reference: http://www.3ders.org


 

رویکرد همیشه مثمر منظر شهری[18]

برای آموزش و ترویج کشاورزی بین دانش‏آموزان، دانشجویان و عموم مردم در شهر می‏توان کاشت گیاهان را در مقیاس‏ها و اشکال متفاوتی انجام داد. منظر شهری با محوریت گیاهان مثمر،

 

سیاستی منسجم برای پیوند گیاهان مثمر به شهرها است که بر مبنای ایجاد یک زیرساخت شهری جدید و حمایت از عملکرد فضاهای باز شهری عمل می‏کند. این سیاست، شهرها را تبدیل به
نیز سبز می‏کند که به جای کانال‏های آب، کانال‏های سبز در شهر جریان دارد(18).

ایده‌ی منظر شهری مثمر به دنبال کشف نقش کشاورزی شهری در طراحی شهری دهه‌ی 90 برای نخستین بار در سال 1998 مطرح شد و چنین بیان می‏کند که کشاورزی شهری می‏تواند در کنار ارتقای کیفیت فضایی قلمرو شهری به بیش‏تر سیستم‏های غذایی منعطف و پایدار نیز یاری رساند. جلوه‏گاه اصلی این ایده، فضاهای بیرونی برای رشد مواد غذایی، اوقات فراغت و تجارت انسان‏ها، زیستگاه‏های طبیعی، گذرگاه‏های بدون وسایل نقلیه و دالان‏های زیست‏محیطی است (19). بنابراین طراحی منظر شهری مثمر به معنای ارتقای کیفیت یک منظر شهری است که مهم‏تر از همه باعث ترکیب رشد مواد غذایی بومی و طبیعی می‏شود.

فضاهای باز مورد استفاده در شهر برای پرورش غذا می‏توانند فرم‏ها و اندازه‏های متفاوتی داشته باشند؛ مانند باغ‏های شهری انگلستان، باغ‏های روی بام روسیه و زمین‏های سبزی‏کاری کوبا،
باغ‏های خصوصی و مشارکتی، فضاهای کوچک در حیاط خانه، و لبه‌ی تراس‏ها باشند. کریدورهای شهری نیز یکی دیگر از فضاهای کشاورزی شهری است. با توجه به این ایده می‏توان تعدادی از خیابان‏های شهری را برای این کار در نظر گرفت. همچنین

پارک‏های شهری به صورت مثمر می‏توانند مکان‏های مناسبی برای آزمایش، آموزش محسوب شوند (20). حومۀ‌شهر و حوزه‏های بازیافتی نیز از دیگر مکان‏های مهم در مقیاس کلان برای ایجاد کشاورزی و باغداری در شهر معرفی می‏شوند. بسیاری از متخصصان زیست‏محیطی معتقدند تبدیل زمین‏هایی که برای مدت‏ها بدون استفاده و خارج از شبکه‌ی استخوان‏بندی شهری واقع شده‏اند، به زمین‏های کشاورزی و جذب نیروی کار مؤثّر خواهد بود و موجب پویایی در شهر می‏شود.کشاورزی برروی نما و بام‏ها (نمای پنجم شهری) نیز از انواع دیگر کشاورزی شهری هستند. اضافه کردن سبزه به پشت‏بام‏ها راهی است برای پایداری شهری جهت حل برخی از مسایل شهری (21).

 

 

 

تصویر3- نقشه تولید شده توسط ساکنان شهر کلن آلمان از منظر شهری مثمر. منبع: http://arts.brighton.ac.uk

Image3- Generated map by the inhabitants of cologne in Germany from Productive Urban Landscape

 


رویکرد سامانه‌ی طراحی زیست‌بوم

 

شهر اکولوژیک مفهومی گسترده است که طیف گسترده‏ای از رویکردهایی را در بر می‏گیرد که در صدد تبدیل شهرها و توسعه‌ی شهرهای موجود از لحاظ اکولوژیکی و قابل‌زیست هستند. این رویکردها سیاست‏های محیطی، اجتماعی و سازمانی را معرفی و به سوی راهکارهای پایدار هدایت می‏کنند(22). منطقه‏بندی شهر اکولوژیک، ابزاری برای بازسازی شهرهای چند مرکزی و وابسته به اتومبیل است، که با افزایش تراکم در اطراف مراکز و احیاء چشم‏انداز طبیعی و کشاورزی در فضاهای داخلی صورت می‏گیرد. این موضوع به شدت روی مقیاس اکوسیستم‏ها و محل‏های سکونت تأکید می‏کند و کاهش انرژی‏های ورودی، آب و موادغذایی و زباله‏های خروجی را مورد توجه قرار می‏دهد. طبیعت به انسان به عنوان یکی از میلیون‏ها گونه‌ی خرد می‏نگرد و آن‏ چه انسان را متمایز می‏سازد، تخریب بوم با اعمال تغییرات تحمیلی خود بر محیط پیرامونی می‏باشد. چنین تغییراتی گاهی نتیجه‌ی تولید (وسایل نقلیه‌ی موتوری و آلاینده‏های ناشی از آن)، ساخت (ساختمان‏سازی بی‏توجه به زیان‏های وارده در حین ساخت و زباله‏های تولیدی پس از پایان عمر ساختمان) و دیگر فعالیت‏های انسانی است.

در این راستا، طراحی اکولوژیکی شرط لازم در حفظ و احیای زیست به شمار می‏رود. از آنجایی که طبیعت بدون دخالت انسان خود در تعادل است، برای حصول به چنین وضعیت تعادلی، ابتدا وضعیت اختلال محیطی فعلی باید در همه‌ی سطوح جهانی، منطقه‏ای، محلی و انفرادی انسانی نشان داده شود که تغییرات در سطح فیزیکی توسط معماران و شهرسازان انجام می‏شود. بدین‌ترتیب در سطح سیاسی تدبیر و اجرای قوانین سبز توسط دولت مردان و در سطح اجتماعی تعریف دوباره‌ی شیوه‌ی زندگی، با هدف اتخاذ راهکارهای بی‏خطر بوم‏شناختی صورت می‏گیرد(22). اکولوژیست‏ها راه‏هایی که انسان می‏تواند با محیط‌زیست کنار آید، پیشنهاد کرده و توجه انسان‏ها را به تمام چیزهایی که در محیط‌زیست انجام داده‏اند جلب می‏کنند، اما برای حل این مشکلات، انسان باید از روی عمد و اراده این معلومات را به کار گیرد.  به طور کلی در طراحی اکولوژیکی، اصول حاکم بر محیط‌زیست و چگونگی اکوسیستم‏های منطقه بررسی می‏شود و در طراحی مد نظر قرار می‏گیرد. پایداری از اصول حاکم بر محیط‌زیست است که باید انعکاس آن در طراحی دیده شود. شرایط فیزیکی مورد نظر، توپوگرافی، گونه‏های گیاهی، شرایط آب و هوایی و... مورد مطالعه قرار گرفته و در طراحی اصولی را ارایه می‏کند (23). بنابراین سیستم‏های برداشت انرژی، بازیافت مواد، حمل‌ونقل و هوا رسانی باید متناسب با بوم باشد. برای مثال در سواحل دریاها می‏توان از سیستم‏ها و راهکارهای از بین برنده‌ی شوری آب دریا به منظور استفاده‏های کشاورزی و حتی آشامیدنی استفاده کرد. جدول شماره‌ی 1 چگونگی تأثیر هریک از این رویکردها را بر آموزش و ترویج کشاورزی در شهر نشان می‏دهد.

سیستم کشاورزی پایدار

یک سیستم پایدار برای طراحی سیستم‏های بارور است که

مسکن، مردم، گیاهان، انرژی و آب را با ساختارهای مالی و سیاسی یکپارچه می‏کند. واژه‌ی Permaculture ترکیبی از دو واژه‌ی مستقل لاتین با عنوان Agriculture به معنای کشاورزی و Permanent به معنای پایدار و با دوام است. این جنبش رویکردی از توسعۀ پایدار می‏باشد که در آن طراحی و ساخت‏وساز در خدمت جامعۀ بشری، هماهنگ با اکوسیستم پایدار طبیعت عمل کرده و مانع کاهش کیفیت محیط طبیعی می‎شود (18).

توسعه‌ی پایدار علاوه بر این که مفهوم نیازها را قبول می‏کند، به ویژه نیازهای اولیه‏ای چون: غذا، لباس و پناهگاهی برای زندگی انسان در عین حال به نیازهای دیگری که یک روش راحت و معتدلانه برای زندگی را فراهم می‏نماید نیز توجه دارد. همچنین مفهوم سازگاری تقاضای منابع فناوری و سازماندهی اجتماعی با توانایی محیطی برای تأمین نیازهای حال و آینده را می‏پذیرد. توسعه‌ی پایدار قصد دارد که تغییر مهمی را در فهم رابطه‌ی انسان و طبیعت ایجاد کند ولی راه‌حل‏های ارایه شده در توسعه‌ی پایدار در زمینه‌ی محیط ساخته شده و معماری همچنان راه‏حل‏های ماشینی است و در اصلاح به دیدگاه و ایدئولوژی انسان نسبت به طبیعت منجر نشده و رابطه‌ی انسان و طبیعت به صورت کامل و صحیحی تعریف نمی‏شود (24). از دیدگاه برنامه‏ریزان شهری، شهر پایدار شهری است که از نظر رشد و توسعه اقتصادی، درآمدزایی و اشتغال بتواند نیازهای شهروندان را تأمین نماید و از نظر زیست‌محیطی به وضعیت بهداشت و سلامت شهرنشینان توجه نموده و مسایل و مشکلاتی از نظر آلودگی هوا، آب و فاضلاب و فضاهای سبز و گذران اوقات فراغت و غیره نداشته باشد (25). پایداری اکولوژیکی به معنای حفظ منابع پایه در سطوحی که اختیارات آینده را سلب نکند و یا حفظ و ارتقاء ظرفیت، کیفیت و انعطاف اکوسیستم است. از این بعد پایداری یعنی تعادل بین بهره‏برداری و ظرفیت باز تولید منابع، با استفاده از راهکارهایی چون کاهش مصرف منابع و انرژی، کاهش حجم ضایعات، آلودگی‏ها و بازیافت آنها تقویت می‏شود. اهدافی که در

چارچوب پایداری زیست‏محیطی در نظر گرفته می‏شوند، شامل تنوّع زیستی، حفظ فرآیندهای هیدرولوژیکی، بهبود وضعیت آب و هوا و منفعت طلبی و سودگرایی در محیط‌زیست می‏شود (26).

 

 

جدول1- تأثیر رویکردهای مختلف محیطی بر آموزش کشاورزی. منبع: نگارندگان

Table1- The impact of different environmental approaches on education of agriculture. Source: writers

رویکرد

چگونگی تأثیر آن بر آموزش و ترویج کشاورزی

رویکرد

کشاورزی شهری و حومه

- خلق زمین‏های حاصل‌خیز در میان سکونت‏گاه‏های شهری و حومه‌ی شهر

- فراهم کردن زمینه‌ی مشارکت مردم و یک بستر آموزشی برای تولید محصولات

رویکرد

منظر شهری مثمر

- ارتقاء منظر شهری از مقیاس بزرگ مثل باغ‏ها، پارک‏ها و دالان‏های زیست‏محیطی تا مقیاس کوچک مانند نماها، بام‏ها و حیاط خانه‏ها

- ارتباط مستقیم شهروندان با این فضاها بستر مناسبی برای آزمایش، آموزش محسوب می‏شود.

رویکرد

سامانه‌ی طراحی زیست‏بوم

- تعادل پایدار بین طبیعت، موجودات زنده و محیط مصنوع

- فعالیتی در جهت ترمیم، بازسازی و تجدید سیستم‏های طبیعی

- آموزش پیرامون نحوه‌ی استفاده از آب و خاک، آگاهی از تنوّع زیستی، حفاظت از گونه‏ها و زیستگاه آن‏ها و اکوسیستم‏ها

 

 

آموزش مسایل زیست‏ محیطی می‏تواند از طریق ارایه خدمات و برنامه‏های آموزشی در قالب فضاها و فعالیت‏ها صورت گیرد. مراکز اکولوژیکی و مرکز تحقیقات، باغ‏های گیاه‏شناسی و موزه تاریخ طبیعی فضاهایی هستند که افراد و متخصصین می‏توانند در حوزه‏های کاربرد گیاهان بومی، تنوع زیستی و حفظ و نگهداری حیات وحش آشنا ‏شوند. ایجاد تأسیسات بازیافت مواد به منظور بازگردانیدن آن‏ها به چرخه زیست محیطی، دریاچه‏های تصفیه آب، استفاده از سیستم‏های انرژی‏ تجدیدپذیر نیز باعث ایجاد بستر مناسبی برای آموزش عمومی و فرهنگ صحیح زیست‏ محیطی برای شهروندان می‏شود.

عملکردهای سایت موزه‌ی کشاورزی

عملکرد آموزشی

نقش آموزشی سایت موزه می‏تواند از مهم‏‏ترین و شناخته‏شده‏ترین عملکردهای آن ‏باشد که موجب آموزش افراد به منظور حفاظت از محیط‏زیست و منابع طبیعی و تفکر عمیق آن‏ها در مورد اکولوژی، گیاهان و ارتباط فرد با آن‏ها می‏شود. بنابراین به منظور فراهم نمودن محیطی مناسب برای پژوهش در زمینه‏های علوم گیاهی و آموزش دانش‏پژوهان در مورد فراگیری امر پژوهش و نحوه‌ی پژوهش در علوم گیاهی، می‏توان مزارعی که جنبه‌ی تحقیقاتی دارند، در نظر گرفت. قرارگیری چنین کاربری در اختیار رشته‏های مرتبط مانند معماری منظر، شهرسازی و  محیط زیست می‏تواند در ارتقاء کیفیت آموزشی مؤثر باشد. بخش‏های آموزشی به دنبال اهداف زیر ایجاد می‏شوند:

- فراهم ساختن برنامه‏های آموزشی برای عموم مردم در سنین مختلف از پیش‌دبستانی تا مقاطع دانشگاهی؛ و

- کمک به مردم برای آموزش درباره‌ی گیاهان بومی، موارد
استفاده از آنها، آشنایی با محیط‌زیست و توسعه‌ی مهارت باغبانی.

مخاطبان سایت موزه‏های کشاورزی می‏توانند عموم مردم شامل جوانان و بزرگسالان، متخصصین و کارشناسان مانند دانشجویان و استادان رشته‎‏های کشاورزی، محیط‌زیست و معماری منظر که از دانش و آگاهی عملی و نظری قابل ملاحظه‏ای در این موضوع برخوردار هستند، باشد.

 

 

 

تصویر4-پروژه کشاورزی شهری در نیویورک و آموزش آن به دانش آموزان مدرسه. منبع: http://steinhardt.nyu.edu

Image4- Urban agriculture project in New York and training it to school students. Reference: http://steinhardt.nyu.edu

 


عملکرد گردش‏گری

یکی از مهم‏ترین اشکال متنوع‏سازی و ایجاد کارکردهای مختلف برای کشاورزی در شهر جذب گردش‏گر می‏باشد. اکوتوریسم یا گردش‏گری زیست‏محیطی به عنوان شکلی از گردش‏گری پایدار در طبیعت است که ویژگی‏های محوری آن ارتباط با طبیعت، انگیزه‏های آموزشی و وابستگی به مفهوم توسعه‌ی پایدار است و علاوه بر این که کم‏ترین آسیب را بر طبیعت دارد می‏تواند باعث مشارکت جوامع محلی شود (26). بنابراین جمع‏آوری گونه‏های مختلف گیاهی و تلاش برای یافتن راهکارهای مناسب جهت ایجاد ارتباط با طبیعت، پتانسیل مناسبی جهت جذب گردش‏گر بوده و در صورت پاسخ درست به نیاز مخاطبان در این زمینه بسیار موثر می‏باشد.

عملکرد تفریحی

نقش تفریحی سایت‌ موزه‏های کشاورزی را می‏توان شناخته ‌شده‌ ترین نقش برای بازدیدکنندگان دانست. تحلیل‌های انجام شده حاکی از این است که فعالیت‏های حفاظتی، پژوهشی و طبقه‏بندی گونه‏های جدید که در فضاهای تحقیقاتی انجام می‏شود، توسط بازدیدکنندگان درک نمی‏شود. بنابراین می‏توان نتیجه گرفت که عملکردهای آموزشی و حفاظتی در این مراکز باید بهبود یابند و عمدتاً به صورت غیر‌مستقیم و از طریق برنامه‏ها و فعالیت‏های تفریحی و ارایه ارزش‏های زیبایی‏شناسانۀ‏ باغ‏ها برای بازدیدکنندگان انجام شوند.

 


عملکرد نمایشی

در سایت ‌موزه‌ی کشاورزی می‏توان یک مجموعه به عنوان مناطق نمایشی ایجاد کرد. در این کلکسیون‏ها با استفاده از کلیه‌‌ی عناصری که بر زیبایی یک محیط می‏افزاید مثل مجسمه، استخر، فواره، آبشار، صخره، گردش آب، گیاهان زینتی و ... مجموعه‏ای با هدف خلق و ارایه‌ی زیبایی‏های طبیعت احداث می‏گردد. این مجموعه‏ سعی در ارایه‌ی محیطی جذاب و بکارگیری جنبه‏های زیبایی‏شناسانه داشته و تزیین فضاهای باغ را به عهده دارند. وجود آب به عنوان یک عامل حیاتی برای آبیاری درختان و عناصر گیاهی باغ مطرح می‏باشد. سطوح بزرگ آب مثل استخر و برکه قادر است جلوه‌ی خاصی از زیبایی تولید کند و برای گیاهان رطوبتپسند و آبزی مناسب است. وجود این بخش‏ها می‏تواند در جذب توریست و بازدیدکنندگان و ایجاد محیطی و خاطره‏انگیز عمل نماید.


عملکرد تغییرات اقلیمی

از جمله عملکردهای زیست‌محیطی و تغییر اقلیم در ارتباط با کشاورزی شهری و حومه می‏توان به بهبود کیفیت هوا، کاهش اثرات جزیره‌ی گرمایی، تنوّع زیستی و ایجاد متابولیسم چرخشی اشاره کرد. کشاورزی شهری از جمله بام‏های سبز و باغ‏های عمودی، اثرات جزیره‌ی گرمایی شهر را با خنک کردن محیط می‏کاهند. سطوح سبز موجب می‏شوند که بیش‏تر تشعشعات خورشیدی از طریق پوشش گیاهی جذب شده و برای فتوسنتز به‏ کار برده شود. پوشش گیاهی ایجاد شده، بازتاب انرژی خورشیدی به محیط اطراف را محدود کرده و در نتیجه از افزایش دما ممانعت می‏کند. آلودگی هوا یکی از مهم‏ترین مشکلات و دغدغه‏-های مسیولان شهری در کلان‏شهرها است. یکی از این راه‏ها، افزایش سبزینگی در شهرها است و از آنجایی که ارتقاء سیستم کشاورزی شهری باعث افزایش درصد فضای‌سبز می‏شود، بنابراین از این طریق می‏توان به بهبود کیفیت هوا کمک کرد (27).

 

 

 

تصویر5-کشاورزی شهری بر روی بام‏ها. منبع: http://www.stok.com

Image5- Urban agriculture on roofs.Reference: http://www.stok.com

 

 

متابولیسم به روندهایی اشاره دارد که از آن‏ها در زندگی روزانه برای تولید مواد غذایی و انرژی استفاده می‏کنیم. متابولیسم بسیاری از شهرهای سنتی، به صورت یک چرخه‌ی تولید-مصرف-تولید بوده در حالی‌که در بیش‏تر شهرهای مدرن، این روند از حالت چرخه خارج و به روند خطی تبدیل شده یعنی تولید-مصرف (28).تغییر متابولیسم خطی به متابولیسم چرخشی از مباحث مهم توسعه‌ی پایدار است. بهترین روش برای به حداقل رساندن انرژی‏های واردشونده و زباله‏های خارج‏شونده تبدیل کردن آن‏ها به کود است. در این روش مواد زاید در کنار مزارع و باغ‏ها به کود تبدیل می‏شوند (29).

بحران کمبود منابع، طراحی منظر را ملزم می‏کند تا دیدگاه صرفاً مصرف‏گرا را تغییر دهد، به گونه‏ای که حداقل بهره‏برداری از    منابع شهر و حداقل تولید زباله صورت گیرد و شهروندان با استفاده از منابع آب و خاک که از چرخه‏های بازیافت شهری بدست آمده، اقدام به تولید محصولات کشاورزی می‏کنند که منبع غذای مصرف خودشان است (3). توسعه‌ی ناپایدار شهرها با مناطق خشک تولیدات صنعتی و استفاده‌ی بی‏محابا از تکنولوژی و همراه با مصرف‏گرایی شدید منجر به ایجاد بحران‏های زیست‌محیطی و زوال منابع انرژی شده‏است. این رویکرد شیوه‏ای برای کاهش آسیب‏پذیری جمعیت‏های شهری در برابر تغییرات اکولوژیکی جهان است (29). زراعت در شهر و حومه باید یکی از عناصر کاربری زمین شهری و برنامه‌ریزی اجتماعی برای توسعه‌ی پایدار همه‌ی کشورهای جهان شود.

عملکرد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی

اغلب در کشورهای توسعه نیافته مردم بخش قابل توجّهی از درآمد خود را صرف خرید مواد غذایی می‏کنند، بنابراین هزینه‏های خرید خانوار و همچنین هزینه‏های حمل ‏و نقل را می‏توان کاهش داد (30). از این رو کمبود فرصت‏های شغلی در بخش صنعت و خدمات سبب شده است که کشاورزی شهری به عنوان معیشت اصلی در کشورهای توسعه یافته محسوب شود.کشاورزی در شهر و حومه این توان را دارد تا از طریق کار گروهی مردم را کنار هم جمع و اهدافی نظیر آموزش از یکدیگر، احترام متقابل، انجام همکاری مشترک و کاهش فقر را دنبال کند. با حفظ و احیای کشاورزی می‏توان‏ ویژگی‏های قومیتی و فرهنگی هر منطقه را از این طریق به نمایش گذاشت، چرا که نوع و شیوه‌ی کاشت در هر اقلیمی متفاوت است. بنابراین ارزش فرهنگی هر محیط از نظر تاریخی توسط بازیدکنندگان درک می‏شود.

 

 

 

تصویر6- منافع اقتصادی و اجتماعی کشاورزی در شهر. منبع: http://www.abattoir.be

Image6-Economic and social benefits of urban agriculture.Reference: http://www.abattoir.be

 

 

 


جمع‏بندی و تحلیل

در جدول شماره‌ی 2 جمع‏بندی عملکرد هریک از معیارها در یک سایت موزه کشاورزی آمده‏است. تلفیق عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با توان‏های زیست محیطی می‏تواند باعث ایجاد کابری‏های مطلوب و ارتقاء منظر شهری شود. بنابراین مسایل زیست محیطی در مقیاس خرد مانند برنامه‏ریزی و طراحی فضاهای شهری باید مورد توجه برنامه‏ریزان و مدیران شهری قرار بگیرد.


 

جدول2- جمع‏بندی عملکرد های سایت موزه کشاورزی. منبع: نگارندگان

Table2- Conclusion of performance of agriculture site museum.Reference:writers

عملکردآموزشی

- طراحی باغ‏ و مزرعه‌ی آموزشی و محیط مناسب به منظور پژوهش

- مشارکت شهروندان و اقدام به کاشت و برداشت محصول و مدیریت سایت‏های مثمر

عملکردگردشگری

- جذب گردش‏گر از طریق ارتباط با طبیعت و بازدید گونه‏های مختلف گیاهی و جنبه‏ها‌ی آموزشی آن

- افزایش ظرفیت جذب گردشگر با ایجاد فضاهای عمومی و تفریحی و چشم‏اندازهای طبیعی

عملکرداقلیمی و زیست محیطی

- طراحی محیط طبیعی در پیوند با بستر و محیط خود از نظر بوم‌شناختی

- محصول دهی فضای سبز و تغییر دیدگاه صرفاً مصرف‏گرا در شهر

- حفاظت، احیا و بهره‏برداری از میراث‏های طبیعی ملی

عملکرداقتصادی اجتماعی

- خلق عرصه‏های فعالیتی در ترکیب با پتانسیل‏های طبیعی

- ترکیب اندام‏های طبیعی با نقاط کانونی شهر، همراه با فعالیت‏های اقتصادی، آموزشی و فرهنگی

- افزایش مشارکت مردمی و تعاملات اجتماعی و تحقق حقوق شهروندی

عملکردفرهنگی

- نمایش میراث کشاورزی و ارزش‏های آن و حفظ بافت سنتی در بعضی از مناطق

- حس تعلق به فرهنگ و هویت ایرانی

عملکرد تفریحی و نمایشی

- برنامه‏ریزی و ساماندهی اوقات فراغت در محیطی مطلوب و سالم

- استفاده از ظرفیت‏های طبیعی و احیاء آن‏ها با لحاظ جنبه‏های زیبایی‏شناسانه جهت نمایش و گذارن فراغت

 

 

جدول 3 بیان می‏کند که هر کدام از رویکردهای در نظر گرفته شده چه عملکردهایی را به همراه خواهد داشت. اختصاص زمین‏هایی در شهر و حومه آن به زمین‏های کشاورزی (مثل سایت‏موزه کشاورزی) و جذب مخاطب و آشنا ساختن آن‏ها با کشاورزی و محیط طبیعی می‏تواند تمام عملکردهای بیان شده را داشته باشد. اگر منظر شهر مثمر طراحی شود و صرفا مصرف‏گرا نباشد، مثل پارک‏ها، خیابان‏ها و نماها و بام‏های شهری باعث آموزش در محیط‌زیست می‏شود و یک نوع تفریح و نمایش نیز به حساب می‏آید. توجه به محیط طبیعی، تنوّع زیستی و طراحی زیست‏بوم علاوه بر این‏که باعث ارتقاء کیفیت محیط طبیعی می‏شود، می‏تواند زمینه آموزش در محل و توسعه گردش‏گر را نیز فراهم کند.

 

جدول3- ارتباط هر کدام از رویکردها با عملکردهای سایت موزه کشاورزی. منبع: نگارندگان

Table3- Relation of each approaches to the function of agriculture site museum, Reference: Writers

 

عملکرد تفریحی و نمایشی

عملکرد فرهنگی

عملکرد اقتصادی اجتماعی

عملکرد زیست­محیطی

عملکرد گردشکری

عملکرد آموزشی

رویکرد

*

*

*

*

*

*

رویکرد کشاورزی شهری و حومه

*

 

 

*

 

*

رویکرد منظر شهری مثمر

 

 

 

*

*

*

رویکرد سامانه­ی طراحی زیست­بوم

 


نتیجه‏

 

مشکل محیط‌زیست یکی از اساسی‏ترین مسایل شهر امروزی و حاصل تعارض و تقابل آن‏ها با محیط طبیعی است. با توجه به ضرورت پرداختن به چالش‏های زیست محیطی در دنیای امروز و نقش غیر قابل انکار طبیعت در حفظ و پایداری محیط، رویکرد اکولوژیکی در تمام مراحل برنامه‏ریزی، طراحی و مدیریت باید مورد توجه باشد. بنابراین نتایج بدست آمده نشان می‏دهد که در فرآیند ایجاد سایت موزه کشاورزی به عنوان نمونه ای از سایت پایدار و اکولوژیک از یک سو باید برنامه فضایی- کالبدی و معیارهای تنظیم شده در مقاله و از سوی دیگر ارزیابی توان اکولوژیک سایت جهت طراحی متناسب با پتانسیل‏های محدوده و دست یابی به بیش‏ترین بهره ‏برداری از محیط و کم‏ترین تأثیرات منفی بر محیط‌زیست انجام شود. این رویکرد طبیعت گرایانه اگر صحیح مدیریت شود، می‏تواند آثار مثبت فراوانی در محیط‌زیست شهری داشته باشد:

- تدوام و گسترش طبیعت در ساختار شهر و ارتقای نقش منظر شهری تا حد یک ساختار اجتماعی- فضایی پایدار

- باززنده‌سازی و احیای باغ‏ها در شهر و حومه و اتصال آن‏ها به فضای سبز موجود

- ایجاد تنوّعی از گونه‏های گیاهی در کریدورهای شهری به صورت مثمر و غیر مثمر و جلوگیری از روند تغییرات آب و هوایی

از آنجایی که بخش عمده‏ای از تعاملات اجتماعی انسان‏ها در فضاهای باز خارج از خانه شکل می‏گیرد، پرداختن به ارزش‏های اجتماعی که بتواند به این گونه فضاها ارزش بیش‏تری بخشد، امر مهمی است و طراحی فضای سبز و زمین‏های کشاورزی می‏تواند در ایجاد بخشی از فضاهای اجتماعی شهرها و مجتمع‏های زیستی نقش بسزایی داشته باشد.

- ایجاد زمینه‏هایی برای مشارکت مردم در تصمیم‏گیری و مدیریت محیط زیست

- خلق فضاهای تجمع با هدف برقراری تعامل و پیوند گروه‏های اجتماعی مختلف

- افزایش آگاهی و دانش زیست‏محیطی و کشاورزی شهروندان و بهبود نگرش آنان به منزلت کشاورزی و فضای سبز

 

منابع

  1. Sheikholeslami, M. 1996. Designing the Botanical Garden of Tropical and Subtropical Regions of Dezful. Master's Thesis: Tehran: University of Tehran, pp. 10-12. [In Persian]

      2.          Wong, T.C., Yuen, B., 2013. Ecological urban planning, policies, experiences, and design. Translated by Mohammad Rahim Rahnama and Elahe Karimi, Mashad, Jahad-e Daneshgahi Publications. [In Persian]

      3.          (3)Sheibani, M.; Sadeghi, Z., 2012. Productive Landscape, Attention to the Environment; The Role of Agriculture in the Formation of Urban Landscape, Journal of Landscape, Vol. 4, Iss. 21, pp. 10-15. [In Persian]

  1. Zachrisson, S., 1984.  Agricultural museums - the story and propagation of an idea , Museums and the agriculture in the 1980s, Vol.36, PP.121-124.
  2. Baker, B., Jack, J., 2003. Feasibility of Establishing a Museum of Kentucky Agriculture, Research Report No. 309, prepared by the Legislative Research Commission and printed with state funds.
  3. Niknejadi, G., 2012. Design of Tehran Botanical Garden with Bionic Architecture Approach, Master's Thesis, University of Tehran, pp. 14-16. [In Persian]
  4. Prance, G.T., 2010. A brief history of conservation at the Royal Botanic Gardens, Kew. Kew Bulletin, Vol. 65, pp.501-508.
  5. Panahi, P., Hassannejad, M., Zand Basari, M., Pourhashemi, M., 2014. Evaluation of Visitor's Perspective in Planning of Iran's National Botanic Garden, Environment and Development Bi-quarterly, Vol. 5, Iss. 9, pp.73-84. [In Persian]
  6. He, H., Chen, J., 2012. Educational and enjoyment benefits of visitor education centers at botanical gardens, Biological Conservation, Vol.149, pp.103–112.
  7. Alderson, T., Valerie B., Culbertson, J., 2013. Arizona gardens for learning, creating and sustaining your school gardens, Arizona Department of Agriculture.
  8. Motaharifar, H. Agricultural Education in Elementary Schools, 2014. A Strategy for Sustainable Development, Monthly Journal of Livestock, Agriculture and Industry, Iss. 172, pp. 32-42. [In Persian]
  9. FAO, 2010. A new ideal for school garden. ISBN 978-92-5-106615-7.
  10. Kulak, M., Graves, A., & Chatterton, J., 2013. Reducing greenhouse gas emissions with urban agriculture: a life cycle assessment perspective. Landscape and urban planning, Vol.111, pp.68-78.
  11. Farzad Behtash, M., Aqhababaei, M.,  Mohammad Amini, M., 2000. Urban Agriculture, City Knowledge, Research Group: Crisis Management, Tehran: Study and Planning Center of Tehran City, Iss. 25, p. 9. [In Persian]
  12. Daneshpour, A., 2009. Sustainable Urban Agriculture, Necessities and Solutions", Conference of New Ideas in Urban Management, Tehran: Center for Studies and Planning of Tehran City. [In Persian]
  13. Dieleman, H., 2017. Urban agriculrure in Mexico City, Balancing between ecological, economic, social and symbolic value, Journal of Cleaner Production, Vol.163, pp. 156-163.
  14. FAO, 2014. Growing Greener Cities in Latin America and the Caribbean. Food and Agricultural Organization of the United Nations, Rome, p.2.
  15. Sheibani, Mehdi; Chamran, Sanaz. 2002. Productive Urban Network, A Solution to Achieve Sustainable Development", Journal of Landscape, Vol. 4, Iss. 20, pp. 18-23.[In Persian]
  16. Bohn, K., Viljoen, A., 2013. "Cpul an ever-effective urban landscape, a new approach to combining agriculture and the city," translated by Shahrzad Khademi, Landscape Journal, No. 20, pp.12-17. [In Persian]
  17. Kugler, E., 2009. Intermediate nature: The landscape of Michel Desvigne, Birkhauser publication, p.101.
  18. FAO, 2007. Profitability and sustainability of urban and peri-urban agriculture, Rome.
  19. Jabareen, Y.R., 2006.  Sustainable urban forms : their typologies, models, and concept. Journal of Planning Education and Research, Vol.26, pp.38-52.
  20. Yeang, K., 2008.  Ecoskyscrapers and Economics: New tall buildings typologies, CTBUH 2008 8th Congress, Dubai, p.3.
  21. Gorji Mahalbani, y., 2010. "Sustainable Architecture and its Criticism in the Field of Environment", Scientific-Research Journal of Society for Iran’s Architecture and Urban Planning, Iss. 1. [In Persian]
  22. Curwell, S., Deakin, M., Symes, M., 2013. Sustainable urban development, Translated by Asghar Zarrabi, Rasool Babanasab, Jabbar Alizadeh, Elmafarin publication, First Edition. [In Persian]

   26.          Botkin, D., Keller, A., 2012. Ecology. Translated by Abdolhossein Vahabzadeh, 8th Edition, Mashhad University Jihad Press. [In Persian]

  1. Sutic, N., 2003. How green roofs can improve the urban environmental in uptown Waterloo, University of Waterloo, Enviromental studies.
  2. Deelstra, T., Girardet, H., 2000. Urban Agriculture and Sustainable Cities, Thematic Paper, Resource Center on Urban Agriculture and Forestry.
  3. Mazereeuw, B., 2005. Urban agriculture report, Prepared for the region of Waterloo Growth management Strategy, public Health planner.
  4. Ghimire, S., 2008. Urban Agriculture in the Urban Landscape: An Analysis of Successful Urban Agriculture in the U.S, Master Thesis, University of Cincinnati, pp.18-20.

 

 



1- کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.* (مسئول مکاتبات)

2- استادیار گروه مهندسی معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

3- استادیار گروه مهندسی علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

این مقاله برگرفته از پایان‌نامه "ندا زرکش" با موضوع "طراحی سایت موزه کشاورزی با رویکرد آموزش و ترویج در شهر قزوین" در دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی(ره)، به راهنمایی دکتر رضا سامه و مشاوره دکتر محمدمهدی ضرابی می‏باشد.

 

 

 

[4]- Master of Aarchitectural Engineering, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran *(Corresponding Author)

[5]-Assistant professor of Department of Architectural Engineering, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran

[6]-Assistant professor of Department of Horticultural Engineering, Faculty of Agriculture and Natural Resources, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran

*This article is extracted from Neda Zarkesh’s thesis entitled “Designing an Agricultural Museum Site with the Educational and Promotional Approach in Qazvin" at Imam Khomeini International University, supervised  by Dr. Reza Sameh and advised by Dr. Mohammad Mehdi Zarrabi.

[7]- Arthur Hazelius

[8]- Skansen Open-Air Museum

[9]- International Association of Agricultural Museums (AIMA)

[14]- www.bgci.org (Botanic Gardens Conservation International).

[15]- Augusta and Lord Bute

[17]- Urban and Peri- Urban agriculture (UPA)

[18]-Continuous Productive Urban Landscape (cpul)

 

  1. Sheikholeslami, M. 1996. Designing the Botanical Garden of Tropical and Subtropical Regions of Dezful. Master's Thesis: Tehran: University of Tehran, pp. 10-12. [In Persian]

      2.          Wong, T.C., Yuen, B., 2013. Ecological urban planning, policies, experiences, and design. Translated by Mohammad Rahim Rahnama and Elahe Karimi, Mashad, Jahad-e Daneshgahi Publications. [In Persian]

      3.          (3)Sheibani, M.; Sadeghi, Z., 2012. Productive Landscape, Attention to the Environment; The Role of Agriculture in the Formation of Urban Landscape, Journal of Landscape, Vol. 4, Iss. 21, pp. 10-15. [In Persian]

  1. Zachrisson, S., 1984.  Agricultural museums - the story and propagation of an idea , Museums and the agriculture in the 1980s, Vol.36, PP.121-124.
  2. Baker, B., Jack, J., 2003. Feasibility of Establishing a Museum of Kentucky Agriculture, Research Report No. 309, prepared by the Legislative Research Commission and printed with state funds.
  3. Niknejadi, G., 2012. Design of Tehran Botanical Garden with Bionic Architecture Approach, Master's Thesis, University of Tehran, pp. 14-16. [In Persian]
  4. Prance, G.T., 2010. A brief history of conservation at the Royal Botanic Gardens, Kew. Kew Bulletin, Vol. 65, pp.501-508.
  5. Panahi, P., Hassannejad, M., Zand Basari, M., Pourhashemi, M., 2014. Evaluation of Visitor's Perspective in Planning of Iran's National Botanic Garden, Environment and Development Bi-quarterly, Vol. 5, Iss. 9, pp.73-84. [In Persian]
  6. He, H., Chen, J., 2012. Educational and enjoyment benefits of visitor education centers at botanical gardens, Biological Conservation, Vol.149, pp.103–112.
  7. Alderson, T., Valerie B., Culbertson, J., 2013. Arizona gardens for learning, creating and sustaining your school gardens, Arizona Department of Agriculture.
  8. Motaharifar, H. Agricultural Education in Elementary Schools, 2014. A Strategy for Sustainable Development, Monthly Journal of Livestock, Agriculture and Industry, Iss. 172, pp. 32-42. [In Persian]
  9. FAO, 2010. A new ideal for school garden. ISBN 978-92-5-106615-7.
  10. Kulak, M., Graves, A., & Chatterton, J., 2013. Reducing greenhouse gas emissions with urban agriculture: a life cycle assessment perspective. Landscape and urban planning, Vol.111, pp.68-78.
  11. Farzad Behtash, M., Aqhababaei, M.,  Mohammad Amini, M., 2000. Urban Agriculture, City Knowledge, Research Group: Crisis Management, Tehran: Study and Planning Center of Tehran City, Iss. 25, p. 9. [In Persian]
  12. Daneshpour, A., 2009. Sustainable Urban Agriculture, Necessities and Solutions", Conference of New Ideas in Urban Management, Tehran: Center for Studies and Planning of Tehran City. [In Persian]
  13. Dieleman, H., 2017. Urban agriculrure in Mexico City, Balancing between ecological, economic, social and symbolic value, Journal of Cleaner Production, Vol.163, pp. 156-163.
  14. FAO, 2014. Growing Greener Cities in Latin America and the Caribbean. Food and Agricultural Organization of the United Nations, Rome, p.2.
  15. Sheibani, Mehdi; Chamran, Sanaz. 2002. Productive Urban Network, A Solution to Achieve Sustainable Development", Journal of Landscape, Vol. 4, Iss. 20, pp. 18-23.[In Persian]
  16. Bohn, K., Viljoen, A., 2013. "Cpul an ever-effective urban landscape, a new approach to combining agriculture and the city," translated by Shahrzad Khademi, Landscape Journal, No. 20, pp.12-17. [In Persian]
  17. Kugler, E., 2009. Intermediate nature: The landscape of Michel Desvigne, Birkhauser publication, p.101.
  18. FAO, 2007. Profitability and sustainability of urban and peri-urban agriculture, Rome.
  19. Jabareen, Y.R., 2006.  Sustainable urban forms : their typologies, models, and concept. Journal of Planning Education and Research, Vol.26, pp.38-52.
  20. Yeang, K., 2008.  Ecoskyscrapers and Economics: New tall buildings typologies, CTBUH 2008 8th Congress, Dubai, p.3.
  21. Gorji Mahalbani, y., 2010. "Sustainable Architecture and its Criticism in the Field of Environment", Scientific-Research Journal of Society for Iran’s Architecture and Urban Planning, Iss. 1. [In Persian]
  22. Curwell, S., Deakin, M., Symes, M., 2013. Sustainable urban development, Translated by Asghar Zarrabi, Rasool Babanasab, Jabbar Alizadeh, Elmafarin publication, First Edition. [In Persian]

   26.          Botkin, D., Keller, A., 2012. Ecology. Translated by Abdolhossein Vahabzadeh, 8th Edition, Mashhad University Jihad Press. [In Persian]

  1. Sutic, N., 2003. How green roofs can improve the urban environmental in uptown Waterloo, University of Waterloo, Enviromental studies.
  2. Deelstra, T., Girardet, H., 2000. Urban Agriculture and Sustainable Cities, Thematic Paper, Resource Center on Urban Agriculture and Forestry.
  3. Mazereeuw, B., 2005. Urban agriculture report, Prepared for the region of Waterloo Growth management Strategy, public Health planner.
  4. Ghimire, S., 2008. Urban Agriculture in the Urban Landscape: An Analysis of Successful Urban Agriculture in the U.S, Master Thesis, University of Cincinnati, pp.18-20.