ارایه برنامه مدیریت راهبردی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم به روش SWOT

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه محیط زیست، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آزاداسلامی واحد شاهرود.

2 دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آزاداسلامی واحد تهران شمال*(مسئول مکاتبات).

3 دانش آموخته دوره کارشناسی ارشد رشته مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاداسلامی واحد بندرعباس

چکیده

چکیده
   این مطالعه از تاریخ 1/11/1384 لغایت 30/5/1386با هدف ارایه برنامه مدیریت راهبردی توسعه طبیعت گردیدربزرگترین جزیره خلیج فارس (قشم)به انجام رسید. بدین منظوردرگام نخست به شناسایی جاذبه های طبیعی، میراث فرهنگی وتاسیسات زیربنایی این جزیره اقدام شد. درادامه با بهره گیری از مدل های اکولوژیک سرزمین ایران کارتعیین پتانسیل و توان اکولوژیک منابع تفرجگاهی منطقه به منظور استقرار کاربری های تفرج گسترده و متمرکز درمقیاس 1:50000 به انجام رسید. با هدف پیش بینی نیازهای منطقه از نظر مراجعین، تعداد 65 عدد پرسشنامه کلاوسون در زمان حداکثرتقاضا (نوروز1385) تکمیل گردید.  برنامه راهبردی توسعه صنعت اکوتوریسم به روش SWOT پیشنهاد شد. این روش مبتنی برشناسایی عوامل داخلی (نقاط ضعف وقوت) وعوامل خارجی (فرصت ها وتهدیدات) محیط تحت بررسی است. دراین تحقیق کارشناسایی این عوامل با استفاده از ابزار پرسشنامه و به روش دلفی(انتخاب خبرگان) به انجام رسید. نتایج این مطالعه نشان می دهد علی رغم وجود منابع با لقوه مناسب که می تواند این جزیره را به قطب گردشگری منطقه مبدل نماید، وجود کمبودهایی درتاسیسات زیربنایی و نبود اطلاع رسانی شایسته و بازاریابی مناسب، سبب شده درحال حاضرجزیره از نظر وضعیت راهبردی در شرایط رقابتی(استراتژی ST) قرار گیرد. با توجه به نتایج تجزیه و تحلیل های به عمل آمــده در قالب جــداول برنامه ریزی راهبردی کمی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم(QSPM)، چهار راهبرد مبتنی برشرایط رقابتی پیشنهادگردید. با ملحوظ داشتن شرایط فنی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی درزمان اجرای این مطالعه که در روش SWOT از آن بـه عنــوان نمره جذابیت یـاد می شود، استراتژی " استفاده از ا مکانات اقامتی و خدماتی سازمان توسعه و عمران قشم برای سرویس دهی اولیه به گردشگران منطقه درکوتاه مدت" به عنوان اولین و موثرترین راهبرد به منظور بهبود شرایط حال حاضر پیشنهادگردید.

کلیدواژه‌ها


 

 

ارایه برنامه مدیریت راهبردی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم به روش SWOT

 

سحررضایان[1]

سیدعلی جوزی[2]*

sajozi@yahoo.com

اسماء پیراسته[3]

تاریخ دریافت:15/4/87

تاریخ پذیرش:17/11/87

 

چکیده

   این مطالعه از تاریخ 1/11/1384 لغایت 30/5/1386با هدف ارایه برنامه مدیریت راهبردی توسعه طبیعت گردیدربزرگترین جزیره خلیج فارس (قشم)به انجام رسید. بدین منظوردرگام نخست به شناسایی جاذبه های طبیعی، میراث فرهنگی وتاسیسات زیربنایی این جزیره اقدام شد. درادامه با بهره گیری از مدل های اکولوژیک سرزمین ایران کارتعیین پتانسیل و توان اکولوژیک منابع تفرجگاهی منطقه به منظور استقرار کاربری های تفرج گسترده و متمرکز درمقیاس 1:50000 به انجام رسید. با هدف پیش بینی نیازهای منطقه از نظر مراجعین، تعداد 65 عدد پرسشنامه کلاوسون در زمان حداکثرتقاضا (نوروز1385) تکمیل گردید.  برنامه راهبردی توسعه صنعت اکوتوریسم به روش SWOT پیشنهاد شد. این روش مبتنی برشناسایی عوامل داخلی (نقاط ضعف وقوت) وعوامل خارجی (فرصت ها وتهدیدات) محیط تحت بررسی است. دراین تحقیق کارشناسایی این عوامل با استفاده از ابزار پرسشنامه و به روش دلفی(انتخاب خبرگان) به انجام رسید. نتایج این مطالعه نشان می دهد علی رغم وجود منابع با لقوه مناسب که می تواند این جزیره را به قطب گردشگری منطقه مبدل نماید، وجود کمبودهایی درتاسیسات زیربنایی و نبود اطلاع رسانی شایسته و بازاریابی مناسب، سبب شده درحال حاضرجزیره از نظر وضعیت راهبردی در شرایط رقابتی(استراتژی ST) قرار گیرد. با توجه به نتایج تجزیه و تحلیل های به عمل آمــده در قالب جــداول برنامه ریزی راهبردی کمی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم(QSPM)، چهار راهبرد مبتنی برشرایط رقابتی پیشنهادگردید. با ملحوظ داشتن شرایط فنی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی درزمان اجرای این مطالعه که در روش SWOT از آن بـه عنــوان نمره جذابیت یـاد می شود، استراتژی " استفاده از ا مکانات اقامتی و خدماتی سازمان توسعه و عمران قشم برای سرویس دهی اولیه به گردشگران منطقه درکوتاه مدت" به عنوان اولین و موثرترین راهبرد به منظور بهبود شرایط حال حاضر پیشنهادگردید.

واژه های کلیدی: اکوتوریسم، ظرفیت برد محیط زیست، برنامه ریزی راهبردی، قوت ها و ضعف ها، تهدیدات و فرصت ها، جزیره قشم.


مقدمه


           توریسم واژه ای است فرانسوی که از ریشه (( تور )) مشتق شده است. توردر زبان فرانسه به معانی زیر آمده است: عمل پیمودن، طی کردن، سیر کردن و گردش نمودن.  به نظر پیرلاروس، توریسم، مسافرت به منظور تفنن و لذت است و توریست کسی است که برای خشنودی خود و لذت بردن مسافرت می کند(1). سازمان جهانی جهانگردی[4]  توریسم را این گونه تعریف می کند: توریسم عبارت است از مجموعه کارهایی که یک فرد در سفر و در مکانی غیر از محیط عادی خود انجام می دهد. این سفر بیش از یک سال طول نمی کشد و هدف آن سرگرمی، تفرج، استراحت،  ورزش و فعالیت هایی از این قبیل است(2). اکوتوریسم کوتاه شدة عبارت Ecological Tourism است که درزبان فارسی طبیعت گردی نام گرفته و گرایشی نو وپدیده ای نسبتاً تازه در صنعت جهانگردی است. این گونه از جهانگردی ها فعا لیت های فراغتی انسان را بیشتر در طبیعت امکان پذیر می سازد و مبتنی بر مسافرت های هدفمند همراه با دیدار و برداشت های فرهنگی و معنوی از جاذبه های طبیعی و لذت جویی از پدیده های گوناگون آن است(3). در قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی (مصوب مهر ۱۳۷۰ مجلس شورای اسلامی)، ایرانگردی و جهانگردی عبارت است از: هر نوع مسافرت انفرادی یا گروهی که بیش از ۲۴ ساعت بوده و به منظور کسب و کار نباشد(4).

   علی رغم پیش بینی های انجام شده درقالب برنامه های توسعه اقتصادی، ‌اجتماعی وفرهنگی کشور هنوز توسعه برخی استان ها با مسایل و چالش های  اقتصادی مواجه است، چراکه، راهبردهای گذشته در زمینه توسعه وکارآفرینی موفقیت آمیز نبوده یا نتوانسته اند مسایلی همچون فقر، اشتغال، بهداشت، امنیت غذایی و پایداری محیط زیست را به نحومطلوب تأمین کنند. این راهبردها در توزیع منافع حاصل از رشد و توسعه نیز موفق نبوده و سبب ایجاد مشکلات متعددی برای نواحی، بخصوص نواحی روستایی شده اند.یکی از راهبردهایی که اخیراً در اغلب کشورهای جهان مورد توجه قرار گرفته، توسعه و گسترش طبیعت گردی در نواحی محروم و دارای پتانسیل های لازم برای گسترش گردشگری است(5). جزیره قشم بزرگترین جزیره خلیج فارس ضمن دارا بودن جاذبه های بی شمارطبیعی وفرهنگی متاسفانه به دلیل عدم معرفی مناسب، کمبودهای ساختاری ونبود یک برنامه مدیریت نتوانسته درخصوص جذب گردشگربه طورشایسته عمل نماید. دراین تحقیق تلاش گردیده ضمن بررسی پتانسیل های گردشگری منطقه با استعانت ازروش SWOT به ارایه راهبردهایی جهت توسعه صنعت طبیعت گردی اقدام شود. 

 

موادوروش ها

به منظوردستیابی به آمار و اطلاعات پایه به مرکزآمار ایران، اداره مدیریت و برنامه ریزی استان هرمزگان، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان وسازمان منطقه آزادقشم مراجعه گردید. کارتعیین پتانسیل وتوان اکولوژیک منطقه تحت بررسی با استعانت ازروش تجزیه وتحلیل سیستمی وبا استفاده ازتکنیک" مگ هارگ" به کمک نرم افزار Arc GIS درمقیاس 1:50000 به انجام رسید. برآورد نیازهای تفرجگاهی مراجعان باتکمیل پرسشنامه کلاوسون به انجام رسید. بدین منظور با استفاده از رابطه: 

 

تعداد پرسشنامه موردنیازجهت تکمیل پیش بینی گردید. دراین رابطه: n= حجم نمونه انتخابی، X= ضریب اطمینان

(دراین مطالعه 90% پیش بینی گردید)، Z1= جمعیت پایه و e =  میزان خطای محاسبه می باشد.

بدین منظور تعداد 65 پرسشنامه از مراجعین به منطقه درزمان حداکثرتقاضا (نوروز 1385) تکمیل شد. به منظور تجزیه وتحلیل اطلاعات پرسشنامه ها ازنرم افزار آماری SPSS 15/0 استفاده شد. به منظورطرح ریزی برنامه مدیریت راهبردی جزیره قشم ازتکنیک SWOT[5]  بهره گیری شد. این تکنیک که نام خودرا از حروف اول کلمات قوت ، ضعف، فرصت وتهدید گرفته است، با استفاده از کمی نمودن عوامل داخلی (نقاط ضعف و قوت) وعوامل خارجی (فرصت ها وتهدیدات) وتعامل بین این عوامل سعی بر ارایه راهبردهای امکان پذیردارد(6). مراحل اجرای این تکنیک عبارت است از: مرحله اول دراجرای روشSWOT  شناسایی ضعف ها، قوت ها، فرصت ها و تهدیدات محیط یاسازمان تحت بررسی است، لذا درابتدا لازم بود تا عوامل موثربر مدیریت طبیعت گردی منطقه موردشناسایی و تجزیه و تحلیل قرارگیرد. بدین منظور کار فهرست برداری ونهایی نمودن عوامل داخلی (قوت ها وضعف ها) و عوامل خارجی (فرصت ها وتهدیدات) با استعانت از پرسشنامه خبرگان به روش دلفی[6] به انجام رسید. دراین روش ابتدا فهرست اولیه ای از عوامل داخلی وخارجی موثر بر راهبرد های توسعه طبیعت گردی درجزیره قشم تهیه گردید. درادامه از 22 نفراز افراد مجرب که دارای مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد و بالاتر در زمینه های تخصصی محیط زیست، منابع طبیعی، علوم اقتصادی و یا مدیریت که دارای حداقل 10 سال سابقه فعالیت درزمینه های گردشگری یا تجربه فعالیت درمحیط طبیعی جزیره قشم بودند(به عنوان گروه دلفی) درخواست شد با استفاده ازابزار پرسشنامه درخصوص عوامل داخلی وخارجی موثر بر توسعه صنعت طبیعت گردی اظهار نظر نمایند. با عنایت به این که موارداشاره شده توسط گروه دلفی درقالب پرسشنامه های باز تکمیل شده بود، تیم تحلیل کننده به دسته بندی آرا و ونظرات ایشان درقالب گزاره های خبری که موردکاربرد در روش SWOT باشد پرداخت. درتاریخ پنجم اردیبهشت ماه 1385 با دعوت قبلی از تکمیل کنندگان پرسشنامه درمحل سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان هرمزگان ضمن تشریح هدف وتبیین روش مطالعه برای گروه خبره، نتایج تحلیل تیم تحلیل کننده به استحضارگروه دلفی(پانزده نفرازحاضران درجلسه) رسید و درخصوص تدوین درجات رجحان و رتبه بندی عوامل ازگروه  به روش طوفان ذهنی[7] اظهار نظرگردید. به دلیل حضور عوامل متداخل ودارای اثرات هم افزا تصمیم گرفته شد که اولویت بندی، وزن دهی و مقایسه پارامترهای داخلی وخارجی با استفاده ازروش تحلیل سلسله مراتبی [8](AHP) به انجام رسد. بدین منظورپس ازنهایی شدن فهرست عوامل داخلی وخارجی ماتریس ارجحیت این عوامل به طور جداگانه تهیه شد. بدین ترتیب که پارامترهای هر عامل در سطر و ستون ابتدایی ماتریس قرار گرفت. سپس کلیه پارامترها نسبت به هر یک از پارامترهای سطح بالاتر مقایسه زوجی گردیدند. دراین مطالعه این مهم طی دو نوبت یک بار برای عوامل داخلی و بار دیگر برای عوامل خارجی به انجام رسید. دراین شیوه فرض می شود چنانچه اهمیت شاخص های موجود در سطر (i) بیشتر از شاخص های واقع در ستون (j) باشد، میزان اهمیت با عدد صحیح و اگر اهمیت شاخص های موجود در ستون (j)  بیشتر از شاخص های واقع در سطر (i) باشد، میزان اهمیت با عدد کسری نشان داده شود (درجدول 1 تشکیل ماتریس ارجحیت به شکل شماتیک نمایش داده شده است).

 

جدول 1- ماتریس ارجحیت در روش تحلیل سلسله مراتبی

jn

j2

j1

 

 

 

1

i1

 

1

 

i2

1

 

 

in

 

دراین شیوه طبقات مقدار اثر و امتیازات آن در مقایسه عامل i با عامل j  عبارتند از : " اهمیت مساوی :  1 " ،  " اهمیت کم i بر  j:  3 " ، " اهمیت زیاد i بر  j:  5  " ، " اهمیت خیلی زیاد  i بر  j:  7 "  ، " اهمیت مطلق i بر  j:  9 "  وترجیحات بین فواصل  iبر  j: با نمرات 2، 4، 6، 8  معرفی می شود. در این روش اوزان هریک ازمولفه ها طوری پیش بینی شد که روابط زیر صادق باشند: 

a11 w1 + a12 w2 + … + a1n wn = λ.w1           

a21 w1 + a22 w2 + … + a2n wn = λ.w2             an1 w1 + an2 w2 + … + ann wn = λ.wn 

 

در رابطه ذیل aij ترجیح عنصر  iام بر  jام است و wi نیز وزن عنصر iام و λ یک عدد ثابت می باشد. در این روش وزن عنصر i ام (یعنی wi) طبق توابع معرفی شده دربالا، برابر است با:                 

درنتیجه دستگاه معادلات فوق به صورت زیر پیشنهاد می شود:

A . W = λ . W

 

درتابع یادشده ماتریس مقایسه زوجی {یعنی A= [aij] }  و W بردار وزن و λ یک اسکالر (عدد) است. برای هر ماتریس A دترمینان ماتریس (A- λ.I) محاسبه شده و مساوی صفر قرارداده شد. درادامه مقادیر ویژه (λ ها) نیزمحاسبه و وزن نهایی هر گزینه از تلفیق وزن های نسبی تعیین گردید. نظر به وقت گیر بودن انجام محاسبات ریاضی و مراحل پیچیده فوق برای هر یک از ماتریس ها، جهت سهولت کار به منظور محاسبه وزن نسبی معیارها و گزینه ها از نرم افزار Expert Choice استفاده شد. به این ترتیب که با تشکیل ساختار سلسله مراتبی و وارد نمودن امتیازات عناصر واقع در سطر و ستون ماتریس های ارجحیت در این نرم افزار، وزن معیارها نسبت به یکدیگر و وزن نهایی گزینه ها محاسبه شد.  بعد از شناسایی عوامل داخلی وخارجی و اولویت بندی و بارگذاری آن ها،  اطلاعات مربوط به عوامل داخلی (قوت ها وضعف ها) درجدول خلاصه تجزیه وتحلیل عوامل داخلی موسوم به IFAS[9] و یافته های مربوط به عوامل خارجی (فرصت ها و تهدیدات) در جدول خلاصه تجزیه و تحلیل عوامل خارجی[10](EFAS) واردشد. درجداول یادشده درستون اول فهرستی ازعوامل داخلی و خارجی تنظیم می شود، درستون دوم اوزان مربوط به هر یک از عوامل فهرست شده درجداول EFAS وIFAS طوری انتساب داده می شود که جمع اوزان متعلقه درهرجدول به صورت نرمال و برابر عدد یک باشد. در ستون سوم درجه بندی یا امتیازهریک ازعوامل به نحو ذیل به انجام رسید: به هر یک از عوامل براساس پاسخ کنونی مجموعه به آن عامل خاص، امتیازی از5 ( بسیار خوب ) تا 1 (ضعیف) داده شد.

 



 

 
   
 



 


 


در ستون چهارم  امتیاز موزون هرعامل، مشخص (حاصل ضرب ستون 2 در ستون 3) و سرانجام با یکدیگر جمع شد تا امتیاز وزنی کل مجموعه تحت بررسی حاصل گردد(جداول شماره 5و6).  پس ازتکمیل جداول IFAS(خلاصه تجزیه وتحلیل عوامل داخلی) و EFAS (خلاصه تجزیه وتحلیل عوامل خارجی) که به مثابه مرحله وروداطلاعات [11]شناخته می شوند، لازم بود تاجداول EFAS و IFAS با یکدیگر تلفیق شوند. این مرحله باهدف تبیین راهبردهای مبتنی برعوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف درون سازمان) با عوامل خارجی (فرصت ها و تهدیدات) به انجام رسید(جدول 7). در پایان این مرحله بعد از بررسی و ترکیب پارامترهای T,O,W,S گروه تحلیل کننده به چهار نوع راهبرد قابل تصور نایل گردیدکه عبارت بودند از: راهبرد های SO : یاراهبرد تهاجمی، استراتژی های ST : یا راهبرد رقابتی، راهبرد های WO : یا راهبرد محافظه کارانه و راهبرد هایWT : که اساساً ماهیت دفاعی داشته و بر حداقل کردن نقاط ضعف و پرهیز از تهدیدها تاکید دارد. با توجه به این که در پیشنهاد هر راهبرد تنها یک عامل داخلی و یک عامل خارجی دخیل است، در پایان مرحله برنامه ریزی راهبردی، جدول کمی برنامه ریزی راهبردی موسوم یه جدولQSPM[12] طرح ریزی شد (جدول 8). دراین جدول تاثیر سایرعوامل داخلی وخارجی سازمان بر راهبرد پیشنهادی پیش بینی شده و نمره جذابیت [13](AS) هر راهبرد پیشنهادی دربازه یک تاچهار مشخص گردید.در این فرآیند نمره 4 به معنای جذابیت یا امکان پذیری حداکثر و نمره یک به میزان حداقل تاثیر اطلاق گردید. درپایان ازجمع نمرات جذابیت مربوط به هر راهبرد درستون مربوطه،  نمره جذابیت کل[14]( (TAS محاسبه و به عنوان مبنایی برای تعیین تقدم و تاخر اجرای هر راهبرد تعیین شد.

 

نتایج

جزیره قشم بزرگ ترین جزیره خلیج فارس در نزدیکی تنگه هرمز در 56 درجه و 16 دقیقه طول شرقی و 26 درجه و 57 دقیقه عرض شمالی قرار دارد. این جزیره در22 کیلومتری شهر بندرعباس، امتدادی شما ل شرقی – جنوب غربی دارد.درازای جزیره قشم حدود  135کیلومتر و پهنایش در عریض ترین منطقه (از بر آمدگی کرانه بندر لافت در بخش شمالی، تا برآمدگی کرانهُ شیب دراز در بخش جنوبی جزیره)، حدود 35 کیلومتر و در باریک ترین منطقه (دماغهُ باسعید) حدود 10کیلومتر است. مساحت کلی جزیره 1628 کیلومترمربع است. جزیره قشم همراه با سه جزیره هرمز، هنگام و لارک شهرستان قشم را تشکیل می دهند. فرودگاه بین المللی جزیره قشم درسال 1376 افتتاح شده و دارای باند استاندارد با طول 2036 متر است. همچنین در سطح جزیره قشم، طــول راه های تحت تولیت اداره راه و ترابری درحدود km 150 است(7).

در این تحقیق با هدف ارایه برنامه مدیریت راهبرد جزیره قشم گام های ذیل به ترتیب به انجام رسید:

  • شناسایی و طبقه بندی پتانسیل ها وجاذبه های گردشگری جزیره قشم به تفکیک منابع طبیعی و فرهنگی،
  • ارزیابی توان اکولوژیک منابع گردشگری جهت کاربری های تفرج گسترده و متمرکز،
  • برآورد نیازهای مراجعان به جزیره از طریق تکمیل پرسشنامه کلاوسون،
  • تدوین برنامه راهبردی توسعه راهبرد درجزیره قشم با استعانت ازروش SWOT.

شناسایی وطبقه بندی پتانسیل ها وجاذبه های گردشگری جزیره قشم به تفکیک منابع طبیعی و فرهنگی:  پتانسیل های گردشگری جزیره قشم شامل منابع طبیعی وجاذبه های تاریخی و فرهنگی جزیره است. ازمنابع طبیعی جزیره می توان به: سواحل زیبا و منحصر به فرد آن به ویژه در قسمت جنوبی جزیره، جنگل های حرا ، غار نمک ، جزایر مرجانی، نخلستان ها، نهالستان ها، درختان انجیر معابد[15]، زیستگاه لاکپشت های دریایی، آکواریوم دریایی جزیره، زیستگاه طبیعی پرندگان آبزی وکنارآبزی، جزایر ناز،  تنگه عالی،  تنگه چاه کوه، بام قشم وچشمه های آب معدنی جزیره اشاره کرد. مهم ترین جاذبه های تاریخی و فرهنگی این جزیره که به نوبه خود به عنوان منابع جذب گردشگر نیزمحسوب می گردند، عبارتنداز: ژئوپارک، مساجد( قبا، رمچاه ، جامع لافت و بی بی قشم)،  فرهنگ و آداب و رسوم جوامع محلی،  زیارتگاه شاه شهید، قلعه پرتغالی ها، قلعه نادری،  قبرستان انگلیسی ها،  خانه های روستایی با معماری ویژه درلافت، چاه های طلا وغار خربس.

     ارزیابی توان اکولوژیک منابع گردشگری جهت کاربری های تفرج گسترده و متمرکز: ارزیابی توان اکولوژیک سرزمین، مرحله میانی فرایند آمایش یا برنامه ریزی استفاده ازسرزمین است(8). با توجه به ضرورت آگاهی ازتوان طبیعی منطقه پیش از هرگونه اقدام به طرح ریزی برنامه های  توسعه آتی، مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک به انجام رسید. باهدف بررسی پتانسیل وتوان اکولوژیک جزیره قشم به منظوراستقرارکاربری تفرج (گسترده ومتمرکز) پس ازشناسایی عرصه تحت بررسی نقشه منابع درمقیاس 1:50000 تهیه گردید. درتجزیه وتحلیل منابع ابتدا نقشه های طبقات ارتفاع ازسطح دریا، شیب و جهت های جغرافیایی تهیه وسپس به روش سه ترکیبی وبا استعانت از نرم افزارArc Gis نقشه واحدهای شکل زمین [16]تولید شد. در ادامه نقشه یگانهای زیست محیطی منطقه [17]با هم پوشان کردن نقشه واحدهای شکل زمین، نقشه تیپ خاک جزیره و نقشه تیپ وتراکم پوشش گیاهی قشم درمقیاس 1:50000 تولیدگردید. درمجوع 2457 یگان باتکرار و754 یگان بدون تکرار به مثابه اکوسیستم های خرد درمحدوده مورد مطالعه تهیه شد. با ورود اطلاعات سایرمنابع پایدارو ناپایدار به جدول فراوانی یگانهای زیست محیطی مرحله تجزیه وتحلیل اطلاعات به پایان رسید. درمرحله سوم یعنی ارزیابی توان اکولوژیک، ازمدل های سیستمی کاربری های تفرج گسترده و متمرکز سرزمین ایران بهره گیری شد. بدین مفهوم که درگام نخست مدل های توصیفی به صورت کدینگ به مثابه مدل های ریاضی خطی تعریف و از مقایسه اطلاعات هریک ازیگان ها با مدل های طرح ریزی شده توان ودرجه مرغوبیت هرکاربری مشخص شد. باتوجه به حجم زیاد داده ها وپرهیز ازاطاله مطالب نتایج مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک جزیره به اجمال تنها درخصوص منابع طبیعی، تاریخی و فرهنگی برشمرده در مرحله قبل بازگوخواهدشد.

 نتایج ارزیابی توان اکولوژیک در مناطق طبیعی:  بازدید از مناطق طبیعی بدون هرگونه ساخت یا تجهیز امکانات زیربنایی درزمره گردشگری گسترده محسوب می گردد که متضمن توسعه اندک است. با توجه به پراکنش گردشگاه های طبیعی در جزیره (نقشه 1) نتایج مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک به منظوراستقرار کاربری تفرج گسترده مبتنی برمدل های تعریف شده این کاربری درسرزمین ایران معرف سه طبقه یا درجه مرغوبیت برای استقرار این کاربری درجزیره می باشد: طبقه فاقد محدودیت برای توسعه گردشگری گسترده(طبقه 1)، طبقه دارای محدودیت برای توسعه گردشگری (طبقه2) و طبقه نامناسب برای توسعه گردشگری (طبقه3).

درجدول 2 درجه مرغوبیت (توان) مناطق طبیعی جزیره قشم ازحیث کاربری تفرج گسترده مشخص شده است.


جدول 2- مناطق طبیعی شاخص جزیره قشم وطبقات (درجه مرغوبیت) آن ها جهت استقرار کاربری تفرج گسترده

منطقه

طبقه 1

طبقه 2

طبقه 3 فاقد توان

محل تخم گذاری لاک پشت ها (روستای شیب دراز)

 

×

 

سواحل مشرف به  جزایر ناز

 

×

 

دره ستاره ها

 

 

×

کره نمکدان

 

 

×

تنگه عالی

 

 

×

تنگه چاه کوه

 

 

×

کاسه سلخ

 

 

×

نخلستان های جزیره

 

 

×

نهالستان ها

 

 

×

 


نتایج این مطالعه نشان می دهد: درغالب نوار ساحل جنوبی جزیره، منطقه واجد توان 2 برای استقرار کاربری تفرج گسترده و درمناطق محدودی فاقد توان گردشگری محسوب می گردد. سواحل مشرف به جنگل های حرا نیز در بخش های غربی جزیره فاقد توان گردشگری (طبقه 3) ودر مناطق شرقی دارای  توان 2 می باشد. درگستره شمالی نیز غالب عرصه ها دارای توان 2 و محدوده کم تری ازآن فاقد توان گردشگری می باشد.

ارزیابی توان اکولوژیک مناطق فرهنگی و سایت های ورزش های آبی:  بازدید از مناطق فرهنگی به دلیل نیاز به توسعه وتجهیزکاربری های جنبی درگروه گردشگری متمرکز طبقه بندی می گردد. درنقشه شماره (2)  منابع گردشگری فرهنگی وسایت های ورزشی جزیره قشم مشخص شده است. درپایان مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک جزیره قشم درجه مرغوبیت و توان این مناطق برای احراز کاربری تفرج متمرکز مشخص شد.


 

جدول 3- مناطق فرهنگی و سایت های ورزشی جزیره قشم وطبقات (درجه مرغوبیت)

آن ها جهت استقرار کاربری تفرج متمرکز

منطقه

توان 1

توان 2

فاقد توانطبقه 3

مسجد بی بی

 

 

×

قلعه پرتغالی ها

 

 

×

تپه تاریخی کولقان

 

 

×

غار خربس

 

×

 

زیارتگاه شاه شهید

 

×

 

مسجد رمچاه

 

 

×

مسجد قبا

 

×

 

مدرسه تاریخی کمالیه

 

×

 

آب انبار سنتی

 

×

 

سد تاریخی پی پشت

 

×

 

چاه های طلا

 

 

×

برج های تاریخی دوره سامانیان

 

 

×

مسجد جامع لافت

 

 

×

سد تاریخی گوران

 

×

×

قبرستان انگلیسی ها

 

 

×

روستای صلخ

 

 

×

پلاژ سیمین (واحد ورزشهای آبی و شنا)

 

×

 

 


جزیره قشم با دارا بودن پتانسیل های بالای طبیعی و فرهنگی برای جذب طبیعت گردی نه تنها درجذب طبیعت گرد داخلی بلکه در جذب هرچه بیشتر طبیعت گردان خارجی نیز واجد توانمندی های بالقوه است، لیکن حساسیت جزیره با توجه به نتایج مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک صورت گرفته و قرار گرفتن اکثر نواحی آن در مناطق دارای توان طبقه 2 یا فاقد توان گردشگری(طبقه 3)، مدیریت گردشگری دراین جزیره را با چالش های جدی مواجه ساخته است.

برآورد نیازهای مراجعان به جزیره از طریق تکمیل پرسشنامه کلاوسون:  به منظور پیش بینی تقاضای تفرجگاهی بازدیدکنندگان ازجزیره تعداد 65 پرسشنامــه در تاریخ های دوازدهم وسیزدهم فروردین ماه 1385تکمیل گردید بدین منظور از پرسشنامه کلاوسون که پرسشنامه ویژه برآورد تفرجگاهی درروش [18]TCM می باشد بهره گیری شد. نتایج این بررسی نشان می دهد درحال حاضر غالب گردشگران جزیره (7/92%) با اهداف تجاری به جزیره وارد می شوند و تعداد قلیلی (6/4 %) به قصد بازدید از جاذبه های طبیعی و آثارفرهنگی به این جزیره مسافرت می کنند. اکثر این افراد به دیدن مکان هایی همچون جنگل های حرا، غارخربس وقلعه پرتغا لی ها می روندکه نشانگرآشنایی بهتر گردشگران با این اماکن است. باتوجه به جذبه های تجاری قشم برای مراجعان، تکمیل پرسشنامه آن هم اختصاصاً به منظورطبیعت گردی برای محققان مسبب مشکلات عدیده ای گردید، لذا این پرسشنامه ها غالباً توسط طبیعت گردی هایی که ازطریق آژانس های گردشگری(به ویژه اکوتور قشم)و ازطریق هوایی به جزیره سفرکرده بودندتکمیل شد. از آن جا که دسته دیگر گردشگران از طریق دریایی به جزیره مسافرت می کنند برای بررسی وضعیت هزینه ونوع سفراین گروه نیز پرسشنامه ای به طورجداگانه ازاین مسافران تکمیل شد(25 پرسشنامه). با توجه به ماهیت متفاوت برخی سوالات، کار تجزیه و تحلیل این دونوع پرسشنامه به طور جداگانه به انجام رسید. برای این که بتوان نوع سفر را گردشگری نامید، متغیرزمان عامل مهمی به شمارمی رود. طبق تعریف سازمان جهانی گردشگری گردشگر فردی است که حداقل به مدت 24 ساعت و حداکثر برای 1 سال درمقصد بازدید اقامت داشته باشد(2). بدین طریق محققان دراین مطالعه کل جزیره را با کلیه جاذبه های طبیعی و فرهنگی آن به مثابه یک سایت گردشگری در نظر گرفتند و کلیه تجزیه و تحلیل ها بر اساس مدت اقامت طبیعت گرد ها در جزیره قشم پیش بینی گردید. متاسفانه باتوجه به این که در غالب سایت ها (بیش از 97% اماکن تفرجی) امکان اقامت برای کمپینگ گردشگر ها وجود ندارد، اکثر برنامه های گردشگری طبیعی ازنظر زمانی به صورت منقطع و به صورت بازدید از چند سایت و بازگشت به شهر قشم یا بندرعباس صورت می پذیرد. لذا پرسشنامه ها در طی چندمرحله همراهی با طبیعت گرد ها تکمیل گردید. این پرسشنامه به منظور بررسی وضعیت شخصی مراجعان، تمایلات گردشگران و نظر خواهی ازآن ها درخصوص وضعیت اماکن تفرجگاهی و سرویس دهی دراین مناطق تنظیم شده بود. درجدول 4 شرایط عمومی مراجعان ازنظر جنس، وضعیت تاهل و سن درزمان مطالعه ارایه شده است:


جدول 4 : خلاصه شرایط عمومی مراجعان ازنظر جنس، وضعیت تاهل و  سن

زن

مرد

متاهل

مجرد

کمتراز15 سال

15-30سال

30-45سال

45-60سال

45%

55%

6/46%

3/53%

3/5%

3/41%

3/33%

20%

 


درخصوص محل سکونت گردشگران با توجه به این که گردشگران ورودی از دو مسیرهـوایی و آبی به جــزیـره وارد می شوند، تحلیل های جداگانه ای دراین زمینه ارایه شد: طبیت گرد هایی که با گروه های طبیعت گردی از طریق هوایی به قشم سفرکرده بودند، غالباً از استان های تهران و اصفهان بودند، در همین حال گردشگرانی که شخصاً واز طریق دریایی به جزیره سفر کرده بودند، درحدود 50% از استان هرمزگان و در حدود  47% از سایر استان ها به قشم مراجعه کرده بودند. در این بین7/2% ازاین مراجعان گردشگران خارجی بودندکه باهدف دیدن جاذبه هـای گردشگــری طبیعی منطقه همچــون جنگل های حرا و لاک پشت های دریایی به جزیره مسافرت کرده بودند. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بالغ بر7/81% از گردشگران غیربومی دارای تحصیلات دانشگاهی (فوق دیپلم و بالاتر) بودند. وضعیت شغلی گردشگران ورودی به منطقه نیز نشان می دهد که درحدود20% آن ها کارمندان ارشد، حدود 30% کارمندعادی، 20% شغل آزاد و 30% دانشجو یا محصل بودند. از نظر وضعیت معیشت و درآمد براساس خود اظهاری مراجعان، افراد واجد شغل آزاد وکارمندان ارشدحقوق بالای 400 هزارتومان درماه دریافت می کردندوکارمندان عادی دولت دارای درآمدی بین 400- 200هزارتومان درماه بودند. اکثردانشجویان و محصلان نیز بدون درآمد و تحت تکفل خانواده معرفی شدند. از نظر زمانی غالب گردشگران اواخرهفته از چهارشنبه تاجمعه را برای مسافرت ترجیح می دادند. از آن جا که مراجعان به جزیره با انگیزه های متفـاوت به قشم سفر می کنند و باتوجه به شرایط شغلی وبعد مسافت، 5/55 %سالی یک بار، حدود30 %سالی چندبار و در افرادی که در استان هرمزگان و استان های همجوار سکونت داشته و برای مقاصدخاص به جزیره مراجعه دارند،گزینه ماهی چندبار انتخاب شده بود. از آن جاکه فصل تابستان درجزیره قشم بسیارگرم و طاقت فرساست درصد بسیارکمی حدود 5% فصل تابستان، قریب60 %فصل های پاییز و زمستان وبقیه(35 %) فصل بهار آن هم ماه های فروردین واردیبهشت را برای سفربه جزیره انتخاب می کنند. در پاسخ به سوالی در مورد علت و انگیزه سفر: مراجعان باسن45 تا60سال، غالباً (83%) هدف خود ازاین سفر را بازدیدازطبیعت ومیراث فرهنگی جزیره و افراد درگروه های سنی بیشتراز15 سال تا 45 سال با هدف استفاده از امکانات ورزش های آبی و تفرج، قشم را انتخاب نموده بودند. 98% پرسش شوندگان وضعیت بهداشتی دراماکن گردشگری رابسیار بد عنوان نمودند. همچنین تقریباً تمامی جامعه آماری تکمیل کننده پرسشنامه (6/96%) درصورت تجهیز وتکمیل حداقل امکانات در اماکن گردشگری حاضربه پرداخت ورودیه بیشتر برای بازدید از این مناطق بودند.

تدوین برنامه راهبردی توسعه اکوتوریسم درجزیره قشم با استعانت ازروش SWOT: همان طور که درتشریح تکنیک SWOT در بخش مواد و روش ها ازنظرگذشت، برای ارایه برنامه مدیریت راهبردی ابتدا باید به بررسی محیط های داخلی و خارجی پرداخت. بدین منظورکار شناسایی نقاط قوت و ضعف (عوامل داخلی) وفرصت ها و تهدیدات(عوامل خــارجــی) و وزن دهی و درجه بندی آن ها در قالب جداول خلاصه تجزیه و تحلیل عوامل داخلی وخارجی به انجام رسید. در تکمیل اطلاعات لازم جهت فهرست نمودن عوامل، از نظرات کارشناسان سازمان سیاحتی وگردشگری منطقه آزاد قشم واداره حفاظت محیط زیست جزیره قشم نیز بهره گیری شد.

همان طور که درجداول خلاصه تجزیه و تحلیل عوامل راهبردی، ملاحظه می شود(جداول 5و6)، فهرستی از عوامل داخلی و خارجی جزیره قشم نمایه شده است. این فهرست ها تنها مهم ترین عوامل را شامل شده و به عنوان مبنا و پایه ای در تدوین راهبردها مورد استفاده قرار می گیرند. باتوجه به این که مهم ترین مرحله درتنظیم جداول خلاصه تجزیه و تحلیل عوامل داخلی و خارجی وزن دهی یابه عبارت بهتر تعیین درجه رجحان عوامل داخلی وخارجی است، دراین مرحله ضمن بهره جستن ازنظرات خبرگان (استعانت ازروش دلفی)، کارتعیین اوزان براساس روش تحلیل سلسله مراتبی به انجام رسید. اساسی ترین تصمیم گیری دراین روش تهیه ساختارسلسله مراتبی درخصوص سطوح مختلف عوامل داخلی یا خارجی تاثیرگذاربرتوسعه صنعت طبیعت گردی جزیره قشم بود. با توجه به مطالعه روش های تصمیم گیری چند معیاره در پروژه‌های مشابه و با در نظر گرفتن ماهیت فعالیت ها در این ساختار، اولین سطح شامل هدف تصمیم گیری با ارجحیت واحد(توسعه طبیعت گردی) پیش بینی گردید. دومین سطح از تصمیم گیری سلسله مراتبی شامل: دو شاخص موثربرمحیط طبیعی و تاثیرگذار برمحیط فرهنگی ناشی از هدف تصمیم گیری بود. سومین سطح شامل شاخص های اقتصادی واجتماعی و چهارمین سطح شامل گزینه های مفروض مساله است که هر کدام تحت تاثیر هر یک از شاخص های موجود در سطح سوم می باشد(این گزینه ها به عنوان مبنا درمرحله تدوین راهبردهای توسعه درجدول 7 ارایه شده است). در این ساختار هر عامل در یک سطح معین تحت تسلط برخی یا کلیه عوامل موجود در سطح بلافاصله بالاتر از آن می باشد. به منظور ارزیابی و مقایسه عوامل موجود در یک سطح معین از مقایسات زوجی استفاده گردید. با به کارگیری مقایسات زوجی، اثر تداخلی متغیرها و شاخص ها بر روی یکدیگر که ممکن است بیشتر از مجموع اثرات هریک ازعوامل به تنهایی باشد نیز سنجیده و ارزیابی می شود. همچنان که در بخش مــواد و روش ها توضیح داده شد به منظورسهولت وتسریع کار، فرآیندتعیین اولویت ووزن دهی پارامترهای تاثیرگذار با استعانت از برنامه نرم افزاری Expert Choice به انجام رسید. با استفاده از این نرم افزار وزن هر یک از عوامل نسبت به عوامل سطح بالاتر (وزن نسبی) به روش بردار ویژه محاسبه شده و با تلفیق وزن های نسبی، وزن نهایی هر گزینه با تقریب01/0 مشخص گردید. دراین مطالعه کار وزن دهی و تعیین درجه رجحان هریک از عوامل داخلی وخارجی به طور جداگانه و از طریق مقایسه زوجی عوامل هردسته به انجام رسید. درادامه از حاصل ضرب وزن هرعامل در امتیاز متعلقه آن امتیاز موزون هرعامل تعیین ودرپایان با محاسبه مجموع امتیازات موزون دو محیط داخلی وخارجی (منتج ازجداول EFAS,IFAS) موقعیت راهبردی مجموعه مورد بررسی(وضعیت مدیریت طبیعت گردی جزیره قشم) درزمان مطالعه مشخص شد. همان طور که درشکل شماره 1 مشاهده می شود، با توجه به مجموع امتیازات موزون 83/1 مربوط به جدول خلاصه تجزیه و تحلیل عوامل خارجی(EFAS) و نمره کل 10/3 حاصل ازمجموع امتیازات موزون جدول خلاصه تجزیه وتحلیل عوامل داخلی(IFAS) محیط تحت بررسی درزمان مطالعه درگستره راهبرد رقابتی(ST) قراردارد. این نوع راهبرد موید توان با لقوه بالای جزیره از نظرقوت داخلی، و حضور عوامل تهدید کننده خارجی ازسوی دیگر است که درصورت عدم توجه می تواند باعث تخزیب یا اتلاف منابع گردد. درذیل نمونه جداول خلاصه تجزیه و تحلیل عوامل داخلی وخارجی مربوط به  برنامه ریزی راهبردی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم ارایه شده است.


 

 

 

 

جدول 5- خلاصه تجزیه وتحلیل عوامل داخلی تاثیرگذار بر مطالعات برنامه ریزی

راهبردی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم(IFAS)

عوامل داخلی

وزن

امتیاز

امتیازموزون

توضیحات

* جاذبه های طبیعی و اکوسیستم های ویژه   ( S )

24/0

4

96/0

* وجود جاذبه های طبیعی و اکوسیستم های ویژه از مهم ترین عوامل تاثیرگذاردر رونق صنعت طبیعت گردی درمنطقه است. (قوت)

 

* میرات فرهنگی غنی (s)

19/0

4

76/0

* ابنیه باقی مانده معرف تطور وقایع تاریخی واماکن فرهنگی جزیره نقطه قوتی در جذب هر چه بیشترگردشگر می باشد. (قوت)

* توجه ویژه منطقه آزاد به گردشگری (s)

08/0

5

40/0

* توجه وباور مدیران به طبیعت گردی از عوامل رشد و اعتلای این صنعت محسوب می شود.(قوت)

* تبلیغات  نامناسب(w)

22/0

2

44/0

* تبلیغات کم تر معادل گردشگرکمترو درنتیجه درآمدکم تراست.(ضعف)

* اقلیم نامناسب در نیمی از ایام سال (w)

09/0

2

18/0

*شرایط سخت اقلیمی درحدودنیمی از سال باعث رکود گردشگری درمنطقه شده است.(ضعف)

* بازاریابی ضعیف (w)

18/0

2

36/0

* معرفی نشدن جاذبه ها ی منطقه برای جلب گردشگرداخلی وخارجی از عوامل عدم توفیق درتوسعه گردشگری جزیره شناخته می شود. (ضغف)

جمع

1

-

10/3

 

        · قوت=S  ، ضعف=W

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 6- خلاصه تجزیه وتحلیل عوامل خارجی تاثیرگذار بر مطالعات برنامه ریزی

راهبردی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم(EFAS)

 

 

عوامل خارجی

وزن

امتیاز

امتیاز

موزون

توضیحات

* اشتغال زایی (o)

24/0

2

48/0

* طبیعت گردی صنعتی اشتغا ل زا است، باتوجه به نرخ بالای بیکاری ودرآمدپایین ساکنان جزیره اشتغال زایی ازجمله فرصت ها شناخته می شود. (فرصت)

* درآمد ارزی برای کشور(o)

19/0

2

38/0

* درصورت توسعه ورونق این صنعت درمنطقه بدون شک درآمد قابل توجهی نصیب کشور خواهدشد. (فرصت) 

*ناکافی بودن بودجه واعتبارات ملی به امر تحقیق و توسعه گردشگری درمنطقه (T)

17/0

1

17/0

* کم بودن بودجه دولت در امر گردشگری باعث ضعف گردشگری طبیعت و تبعات منفی ناشی از آن خواهد شد.(تهدید)

* کمبود امکانات زیربنایی وکیفیت نازل مراکز گردشکری (T)

23/0

2

46/0

*ازجمله تاثیرگذارترین اسباب ترغیب گردشگران توسعه امکانات وبهبود زیرساخت های توسعه صنعت گردشگری درمنطقه است. (تهدید)

* تخریب و ایراد خسارت به آثار تاریخی و طبیعی منطقه (T)

17/0

2

34/0

* همچنان که وجود طبیعت بکرو امکانات و ابنیه تاریخی وفرهنگی منطقه به مثابه مهم ترین جاذبه برای جلب گردشگران محسوب می شود، به همان نسبت عدم نگه داری صحیح ازاین سرمایه ها نیزسبب رکود و آسیب به میراث فرهنگی واضمحلال بوم سازگان منطقه خواهدشد. (تهدید)

جمع

1

-

83/1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10/3

 
 

 

3

 
                                                                                

 

تهاجمی SO

 

 

تدافعی ST

 

3

 

 

 

83/1

 
     رقابتیST

 

2

 

 

 

تدافعی WT

 

شکل 1-  نمایش شماتیک موقعیت راهبردی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم درزمان مطالعه

 


پس از نهایی شدن جداول EFAS ,IFAS با هدف تدوین راهبردهای توسعه حاصل از تلفیق عوامل داخلی وخارجی، راهبرد های پیشنهادی درقالب چهارمحیط تهاجمی، رقابتی، محافظه کارانه و تدافعی مطابق با جدول 7 ارایه شد:


جدول 7- ماتریس تدوین راهبردهای توسعه صنعت طبیعت گردی جزیره قشم درمرحله تلفیق

عوامل داخلی

 

عوامل خارجی

نقاط قوت (S)

نقاط ضعف (W)

-S1 جاذبه های طبیعی و اکوسیستم های ویژه  

S2- میرات فرهنگی غنی

S3- توجه ویژه منطقه آزاد به گردشگری

W1- تبلیغات  نامناسب

W2- اقلیم نامناسب در نیمی از ایام سال

W3- بازاریابی ضعیف

فرصت ها (O)

راهبرد های مبتنی برنقاط قوت و فرصت ها (SO)

راهبرد های مبتنی بر تقاط ضعف و فرصت ها (WO)

O1-  اشتغال زایی

O2-  درآمد ارزی برای کشور

 

1- بهره گیری از ویژگی های ممتاز طبیعی جزیره(براساس توجه به ظرفیتهای بوم سازگان) به  منظور توسعه طبیعت گردی و ایجادفرصت های جدید شغلی درمنطقه.

2- بهره گیری ازحمایت ها وتسهیلات سازمان توسعه وعمران قشم برای توسعه صنعت اکوتوریسم.

3- توسعه صنعت طبیعت گردی با درک صحیح از میراث غنی فرهنگی وآداب ورسوم جوامع بومی جزیره.

 

1-  توجیه اقتصادی اشتغال زا بودن صنعت طبیعت گردی  جهت هزینه درامرتبلیغات موثر درجلب گردشگران داخلی وخارجی.

2- بهره گیری از فرصت های پیش آمده جهت توسعه طبیعت گردی و ارز آوری برای کشور.

 

تهدیدها (T)

راهبرد های مبتنی بر نقاط قوت و

 تهدید ها (ST)

استراتژی های مبتنی بر نقاط ضعف و

 تهدید ها (WT)

T1-  ناکافی بودن بودجه واعتبارات ملی به منظور  تحقیق و توسعه گردشگری درمنطقه

T2-  کمبود امکانات زیربنایی وکیفیت نازل مراکز گردشگری

T3-  تخریب و ایراد خسارت به آثار تاریخی و طبیعی منطقه

T4- عدم آگاهی جامعه از ارزش های زیستی منطقه و سوء استفاده اقتصادی نهادها و سازمان ها

1- اجرای مطالعات توجیه فنی و اقتصادی توسعه صنعت طبیعت گردی با تاکید برجاذبه های طبیعی وفرهنگی منطقه. 

2-   بهره گیری ازا مکانات و تسهیلات سازمان توسعه وعمران قشم به منظور آموزش و اطلاع رسانی به ساکنان و طبیعت گردیهای ورودی به جزیره.

3-  آموزش به ساکنین و گردشگران منطقه درخصوص اهمیت بوم سازگان های طبیعی وارزش ابنیه وآثار تاریخی وطبیعی منطقه.

4-  استفاده از ا مکانات اقامتی وخدماتی سازمان توسعه وعمران قشم برای سرویس دهی اولیه به گردشگران منطقه درکوتاه مدت.

1- تهیه گزارش های توجیهی مستدل برای اثبات ارتباط بین توسعه صنعت طبیعت گردی، اشتغال زایی ومحرومیت زدایی درمنطقه.

2-  آگاه سازی تصمیم گیرندگان از ظرفیت های طبیعی وفرهنگی منطقه وجلب کمکها ی لازم برای توسعه و تجهیزجزیره.

3- شناسایی قابلیت های منطقه درماه های گرم تر سال برای توسعه امکانات جلب گردشگر دراین ایام. 

4-  اطلاع رسانی واعتلای آگاهی سرمایه گذاران و ترغیب بخش غیردولتی برای سرمایه گذاری دراین حوزه.

 


باتوجه به شرایط حال حاضرمحیط تحت بررسی که آن را درشرایط رقابتی قرار داده است، چهار راهبرد ذیل به عنوان استراتژی های کلیدی برای جزیره قشم پیشنهاد گردید:

  1. (ST1):  اجرای مطا لعات توجیه فنی واقتصادی توسعه صنعت طبیعت گردی بی با تاکید برجاذبه های طبیعی وفرهنگی منطقه. 
  2. (ST2): بهره گیری ازا مکانات وتسهیلات سازمان توسعه و عمران قشم به منظور آموزش و اطلاع رسانی به ساکنان و طبیعت گرد های ورودی به جزیره.
  3. : (ST3) آموزش به ساکنان و گردشگران منطقه درخصوص اهمیت بوم سازگان های طبیعی وارزش ابنیه وآثار تاریخی وطبیعی منطقه.
  4. : (ST4) استفاده از ا مکانات اقامتی وخدماتی سازمان توسعه وعمران قشم برای سرویس دهی اولیه به گردشگران منطقه درکوتاه مدت.

   به منظور تعیین اولویت وارزیابی کمی راهبردهای چهارگانه این محیط(شرایط رقابتی)، جدول برنامه ریزی راهبردی کمی توسعه صنعت طبیعت گردی جزیره قشم(QSPM) تنظیم گردید. با استفاده از این ماتریس می توان جذابیت نسبی مختلف را مشخص کرد.در این جدول میزان مطلوبیت یادرجه اولویت اجرای هرراهبرد ازنظر تمامی عوامل داخلی وخارجی مجموعه تحت بررسی سنجید می شود و با تعیین اثرات تجمعی هر یک از عوامل (داخلی و خارجی) جذابیت نسبی هر یک از راهبردها (در مجموعه راهبرد های قابل اجرا) تعیین می گردد.   برای تهیه ماتریس برنامه ریزی راهبردی کمی درستون اول فهرست کاملــی از عوامـــل داخلــــی و خارجی موثر بر توسعه طبیعت گردی جزیره قشم آورده شد. درستون دوم امتیاز موزون هر عامل برگرفته شده از جداول خلاصه تجزیه وتحلیل های عوامل داخلی و خارجی (EFAS,IFAS) درج گردید. در ادامه راهبرد های ارایه شده در محیط منتخب (در این مطالعه چهار راهبرد پیشنهادی درمحیط رقابتی) ازنقطه نظرنمره جذابیت ارزشیابی گردید. امتیاز جذابیت درروش SWOT اعداد طبیعی بین یک تا چهار است. این نمرات به نحوی توزیع می شود که با افزایش امتیازات متعلقه، درجه جذابیت نیز بالاتر ارزیابی گردد. این جذابیت ها وجه اقتصادی و اجتماعی داشته وتیم ارزیاب امکان پذیری تمسک به هر راهبرد را از منظر منافع اقتصادی بیشتر همراه با هزینه کم تربه علاوه امکان پذیری از نظر فنی ومطلوبیت اجتماعی وفرهنگی، مورد توجه قرار داده بود. ازآن جا که به هنگام کاربرد ماتریس برنامه ریزی راهبردی کمی می باید از قضاوت شهودی خوبی برخورداربود، دراین مرحله تلاش گردید برای تعیین نمرات جذابیت راهبردها از روش کارگاهی استفاده شود تا با حضور نمایندگان سازمان میراث فرهنگی استان هرمزگان و اداره حفاظت محیط زیست جزیره قشم وکارشناسان سازمان منطقه آزادقشم ازنظرات ایشان نیز استفاده گردد. درادامه از جمع جبری نمرات جذابیت هرعامل از حیث تمامی عوامل داخلی وخارجی، نمره جذابیت کل استخراج گردید. این نمرات تعیین کننده اولویت راهبردهای مرجح دراین برنامه مدیریتی است. درجدول8  با در نظر داشتن اهداف تحقیق، ماتریس QSPM برای برنامه ریزی توسعه طبیعت گردی جزیره قشم تنظیم شده است.


جدول 8- جدول برنامه ریزی راهبردی کمی توسعه صنعت طبیعت گردی جزیره قشم(QSPM)

عوامل داخلی وخارجی

امتیاز موزون

راهبرد 1

راهبرد 2

راهبرد 3

راهبرد 4

نمره جذابیت (AS)

نمره  جذابیت کل (TAS)

نمره جذابیت(AS)

نمره جذابیت کل (TAS)

نمره جذابیت (AS)

نمره جذابیت کل (TAS)

نمره جذابیت(AS)

نمره  جذابیت کل (TAS)

فرصت ها :

O1 :اشتغال زایی

48/0

4

92/1

1

48/0

3

44/1

4

92/1

O2 :درآمد ارزی برای کشور

38/0

3

14/1

1

38/0

1

38/0

2

76/0

تهدیدات :

T1:ناکافی بودن بودجه واعتبارات ملی به منظور  تحقیق و توسعه گردشگری درمنطقه

17/0

3

51/0

3

51/0

3

51/0

4

68/0

T2 : کمبود امکانات زیربنایی وکیفیت نازل مراکز گردشکری

46/0

4

84/1

4

84/1

3

38/1

2

92/0

T3 : تخریب و ایراد خسارت به آثار تاریخی و طبیعی منطقه

34/0

2

68/0

3

02/1

1

34/0

4

36/1

T4 :عدم آگاهی جامعه از ارزش های زیستی منطقه و سوء استفاده اقتصادی نهادها و سازمان ها

24/0

1

24/0

1

24/0

4

96/0

3

72/0

نقاط قوت:

S1 :جاذبه های طبیعی و اکوسیستم های ویژه  

 

96/0

2

92/1

4

84/3

1

96/0

4

84/3

S2 : میرات فرهنگی غنی

76/0

3

28/2

4

04/3

1

76/0

4

04/3

S3 :توجه ویژه منطقه آزاد به گردشگری

40/0

1

40/0

3

20/1

3

20/1

4

60/1

نقاط ضعف :

W1 : تبلیغات  نامناسب

 

44/0

 

4

 

76/1

 

3

 

32/1

 

2

 

88/0

 

4

 

76/1

W2 :اقلیم نامناسب در نیمی از ایام سال

18/0

1

18/0

3

54/0

3

54/0

4

72/0

W3 :بازاریابی ضعیف

36/0

2

72/0

1

36/0

3

08/1

4

44/1

 

جمع

-

-

59/13

-

77/14

-

43/10

-

76/18

اولویت اجرای راهبرد ها

-

-

3

-

2

-

4

-

1

 


  همان طور که دراین جدول مشاهده می شود راهبرد شماره 4 (استفاده از امکانات اقامتی وخدماتی سازمان توسعه و عمران قشم برای سرویس دهی اولیه به گردشگران منطقه درکوتاه مدت) درحال حاضر به دلیل فراهم بودن امکانات لازم برای اجرای آن از مجموع امتیازات بالاتری برخورداراست(76/18) و به عنوان راهبرد برتر درزمان مطالعه پیشنهاد می شود.

 

بحث ونتیجه گیری

  کارشناسان طبیعت گردی را بهترین گزینه و راه حل برای حفظ طبیعت می شناسند چرا که طبیعت گردی در صورت رعایت ضوابط و استانداردهای ملی و بین المللی از یک سو قادر است بهره برداری مناسب از طبیعت را برای نسل حاضر فراهم سازد و  از سـوی دیگر با افزایش آگاهی عمـومی نسبت به ارزش های مناظر بکرطبیعی یا میراث فرهنگی برصیانت بایسته از این منابع ومواهب تاثیرگذاراست. همان طور که دربخش های پیشین این تحقیق اشاره شد، این مطالعه باهدف تعیین پتانسیل وتوان توسعه کاربری های تفرجگاهی (گسترده و متمرکز) و ارایه بهترین راهبردهای مدیریتی مبتنی بر عوامل داخلی (قوت ها و ضعف ها) ونیز عوامل خارجی (فرصت ها وتهدیدات) برپایه روش برنامه ریزی راهبردی SWOT به انجام رسید. در این بین ملحوظ داشتن تجارب و توانمندی های افراد و سازمان های مرتبط برای تصمیم گیری و نیز ارایه راهبردهای توسعه طبیعت گردی درمنطقه مدنظر قرار داشت. ازسویی دیگر با تکمیل پرسشنامه مراجعان به جزیره درزمان حداکثر تقاضا تلاش گردید وضعیت حال حاضر و نیز درخواست های متقاضیان در تصمیم سازی مورد توجه قرار گیرد. از مهم ترین اقدامات انجام پذیرفته دراین مطالعه سنجش پتانسیل و توان بوم شناختی منابع بالقوه، توسعه تفرجی درسطح جزیره بود. همان طور که اشاره شد هیچ یک از منابع طبیعی و یا فرهنگی تاریخی منطقه از منظر توان اکولوژیکی درشرایط ایده آل ( توان یک ) برای توسعه تفرج گسترده یا متمرکز قرار نداشتند و بعضاً دربرخی منابع درجه مرغوبیت 3(توان نامناسب) ارزیابی گردید که موید نا مناسب بودن یا آسیب پذیر بودن این منابع برای استقرار کاربری های معرفی شده می باشد. پس از اجرای تکنیک SWOT در این مطالعه استعانت از راهبرد های چهار گانه ذیل به ترتیب به تصمیم گیرندگان توسعه صنعت طبیعت گردی درجزیره پیشنهادگردید: 1-  استفاده از امکانات اقامتی وخدماتی سازمان توسعه وعمران قشم برای سرویس دهی اولیه به گردشگران منطقه درکوتاه مدت. 2- بهره گیری از امکانات و تسهیلات سازمان توسعه وعمران قشم به منظور آموزش و اطلاع رسانی به ساکنین و طبیعت گردی ورودی به جزیره. 3-  اجرای مطالعات توجیه فنی واقتصادی توسعه صنعت طبیعت گردی با تاکید برجاذبه های طبیعی وفرهنگی منطقه. 4- آموزش به ساکنان و گردشگران منطقه درخصـــوص اهمیت بــوم سازگان های طبیعی و ارزش های ابنیه وآثار تاریخی وطبیعی منطقه.

با توجه به مشاهدات و دستاوردهای محققان پیشنهادهای ذیل درخصوص بهبود وضعیت طبیعت گردی جزیــره قشـم ارایه می شود:

-     توجه به امر بازاریابی درتوسعه طبیعت گردی درحوزه های داخلی وخارجی مسأله ای مهم و راهگشاست و نیازمند هماهنگی و همکاری نهادها و تشکیلات مختلف است. با توجه به کاربرد تبلیغات اینترنتی درجهان امروز پیشنهاد می شود سایت تخصصی برای معرفی جاذبه های گردشگری جزیره به زبان های زنده دنیا راه اندازی گردد (درحال حاضردر خصوص بازار یابی اکوتوریسم در جزیره قشم تنها اقدام بالنسبه ساماندهی شده، طرح جامع سوئکو است که توسط یک شرکت سوئدی با همکاری منطقه آزاد قشم صورت گرفته است که با توجه به پتانسیل های موجود در منطقه ناکافی به نظر می رسد).

-     تبدیل تهدیدات به فرصت ها و نیز بهره گیری از نقاط قوت و فرصت ها برای فایق آمدن برتنگناها وتهدیدات از اصول اولیه مدیریت های راهبردی است. با عنایت به این که از جمله موانع توسعه گردشگری درکشورمان مسایل فرهنگی عنوان می شود، معرفی بایسته فرهنگ بومی مناطق گردشگری  به مراجعان می تواند فرصت تجربه نمودن این فرهنگ ونیز زندگی دراین محیط را فرا روی گردشگران به منطقه قرار دهد. لذا رسیدگی به روستاهای جزیره وتوسعه طبیعت گردی به داخل این سکونتگاه ها در صورت یک تمهید عالمانه ضمن کاهش هزینه ها وبهبود شرایط معاش بومیان منطقه می تواند در اشاعه فرهنگ ناب بومی نیز موثرباشد. 

-     توصیه می گردد پیش از اقدام به اجرای هر طرح گردشگری، این مهم با رعایت ظرفیتها وتوان های بالقوه محیطی به انجام رسد، چه، مهم ترین مسئله درهر توسعه، پایداری و صیانت از منابع به شمار می رود. مواردی مانند: از بین رفتن قندیل های نمکی غار نمکدان (بزرگ ترین غار نمکی جهان) توسط گردشگران نا آگاه،  قطع بی رویه درختان حرا و چندل جنگل های مانگرو منطقه، تردد بی رویه در سواحل حساس جزیره در زمان تخم گذاری ماهیها، پرندگان مهاجر و لاک پشت های کمیاب منطقه وعدم رعایت بهداشت عمومی در اماکن تردد گردشگران به ویژه در اسکله پُهل (یکی از اسکله های ورودی به جزیره قشم) ازجمله محدودیت هایی است که موجب اثرات نامطلوب درجلب وخدمت رسانی به مراجعان شده است.

-   لزوم تحقیقات درامر گردشگری: هدف از این امر تکمیل سامانه مدیریت  اطلاعات به منظور نظارت بر عملکرد بخشها، بررسی و بازرسی حوزه هاومناطق گردشگری و بهره گیری از نتایج این تحقیقات برای حمایت از بخش های عملیاتی نظیر بازاریابی ، کنترل وتوسعه منابع انسانی و اطلاع رسانی همگانی است. نتایج این بررسی ها  به طور مستقیم بر موارد ذیل تاثیر گذار خواهد بود:

  1. عملکرد مناسب سامانه اطلاعات مدیریت[19](MIS) وتوسعه شبکه خدمات رسانی رایانه ای به گردشگران طبیعت.
  2. استقرارنظام پایش دوره ای بازدیدکنندگان به منظور صیانت از الگوهای رفتاری، ترجیحات، شکایات، مخارج ... ونظارت بر شاخص های بهره وری نیروی انسانی، سطوح مهارت و آموزش های حرفه ای وضمن خدمت نیروهای تابع.
  3. برقراری نظام پایش به منظور روز آوری ساختارهای هزنیه ای بخش گردشگری، ا لگوهای خرید، درآمدها و مخارج و فراهم آوردن داده های ورودی به منظور سنجش آثار اقتصادی واجتماعی توسعه صنعت طبیعت گردی درمنطقه.
  4. نظارت برآثار محیط زیستی توسعه طبیعت گردی و فراهم آوردن شرایط لازم برای ارایه گزارش های دوره ای.
  5. امکان مطالعات ویژه در مورد بازارهای عمده (روند ها وپیش بینی شرایط رقابتی) درمورد موقعیت های خاص، به منظور مد نظر قرار دادن شرایطی نظیر تسهیلات، حمل و نقل، تأسیسات زیربنایی و خدمات جهانگردی.

 

 

نقشه 1- منابع گردشگری طبیعی جزیره قشم

 

نقشه 2- منابع گردشگری فرهنگی جزیره قشم

 




1- استادیارگروه محیط زیست، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آزاداسلامی واحد شاهرود.

2- دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آزاداسلامی واحد تهران شمال*(مسئول مکاتبات).

3- دانش آموخته دوره کارشناسی ارشد رشته مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاداسلامی واحد بندرعباس.

1- World Tourism Organization (WTO(

1- این عبارت کوتاه شده چهار کلمه: قوت(Strength )، ضعف ((Weak، فرصت(Opportunity) وتهدید((Threat است.

2- Delphi Method

3- Brain Storming

4- Analytical Hierarchy Process

1- Internal Factors Analysis Summery

2- External Factors Analysis Summery

1- Input Stage

2- Quantitative Strategic Planning Matrix

3- Attractive Scores

4- Total Attractive Scores

1- Ficus religiosa

2- Land Form Unit

3- Environmental Unit

1- Travel Cost Method

1- Management Information System

منابع

 

  1. Lauros.P, 1999, Encyclopedia of Science, Gotenborgen Press, vol.33, pp.209
  2. محرابیان، ع.1384. صنعت توریسم، چالش ها و رهیافت ها ، نشرکنگره.
  3. یغمائیان، م .1382 . گردشگری در ایران، انتشارات مرکز تحقیقات میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران، صفحه: 16.
  4. رحمانی، ب. 1375. بنیادهای جغرافیایی اقتصاد ایران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صفحه: 44.
  5. هادی زنوز، ب. 1382. تجربه سیاست های توسعه در ایران، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، صفحه: 102.
  6. اعرابی، م . 1385. دستنامه برنامه ریزی استراتژیک، نشر دفتر پژوهش های فرهنگی .
  7. سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان هرمزگان . 1385. شهرستان قشم، انتشارات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری، صفحه: 18.
  8. مخدوم، م. 1374. شالوده آمایش سرزمین، انتشارات دانشگاه تهران (چاپ دوم).