بررسی و مقایسه دو روش کمپوست و دفن پسماندها در شهر خمین با تاکید بر جنبه های اقتصادی و ملاحظات زیست محیطی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مربی گروه منابع طبیعی و محیط‌زیست دانشگاه پیام نور*(مسئول مکاتبات)

2 استادیار گروه علوم محیط زیست- دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه آزاد اسلامی واحدعلوم وتحقیقات تهران)

3 استاد گروه بهداشت محیط-دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی تهران

چکیده

چکیده
براساس محاسبات انجام یافته در محل دفن پسماندهای شهر خمین روزانه 48 تن پسماند به صــورت غیــر اصــولی دفــن می گردد.این روش سنتی، مشکلات زیست محیطی بسیاری را در پی داشته است و ضرورت اقدامات بهینه سازی را بر مسئولان و مردم آشکار نموده است. جهت کاهش مشکلات دفع پسماندهای شهری، شهرداری خمین در استان مرکزی تصمیم به احداث و بهره برداری از تأسیسات کمپوست گرفته است. مساحت اراضی طرح 2 هکتار و با اهداف توسعه آن به وسعت 3 هکتار می باشد. ظرفیت تولید طرح در سال 2 هزار تن کمپوست است که قابل افزایش نیز خواهد بود. با این حال گزینه مطرح دیگردراین زمینه در شهر خمین  و دیگر شهرهای با موقعیت مشابه، بهداشتی کردن دفن فعلی پسماندها از طریق انجام عملیات دفن بهداشتی می باشد. پژوهش حاضر سعی در مقایسه طرح کمپوست با دفن پسماندهاداشته و ضمن ارزشیابی محل فعلی دفن پسماندها با استفاده از روش الکنو  با انجام محاسبات از ملاحظات اقتصادی در این بررسی بهره جسته است و در نهایت به منطقی بودن انتخاب گزینه دفن بهداشتی برای شرایط شهر خمین ،با توجه به موقعیت اکولوژیکی و کسب حداکثر امتیاز اندکس الکنو و مقایسه هزینه های دفع هر کیلوگرم پسماند به دو شیوه موجود که دارای اختــلاف بیش از 10 تــومــان می باشد، دست یافته است. بدیهی است که در صورت رعایت تفکیک از مبدا و تبدیل طرح کمپوست به بیوکمپوست، به معنای واقعی کلمه و حذف بسیاری از لوازم و تاسیسات پرهزینه آن و سرشکن کردن هزینه های اقتصادی این طرح برای چند شهر مجاور در استان و یا استان های همجوار از طریق جانمایی محل طرح کمپوست در فاصله بین چند شهر نزدیک به هم می توان به نتایج بهتری در این زمینه دست یافت و این گزینه را نیز با بررسی دقیق، بار دیگر محل تامل قرار داد.

کلیدواژه‌ها


بررسی و مقایسه دو روش کمپوست و دفن پسماندها در شهر خمین با تاکید بر جنبه های اقتصادی و ملاحظات زیست محیطی

 

مهدیه رضائی[1]*

rezaee181@yahoo.com

سید مسعودمنوری[2]

قاسمعلی عمرانی[3]

تاریخ دریافت:15/6/87

تاریخ پذیرش:4/10/87

 

چکیده

براساس محاسبات انجام یافته در محل دفن پسماندهای شهر خمین روزانه 48 تن پسماند به صــورت غیــر اصــولی دفــن می گردد.این روش سنتی، مشکلات زیست محیطی بسیاری را در پی داشته است و ضرورت اقدامات بهینه سازی را بر مسئولان و مردم آشکار نموده است. جهت کاهش مشکلات دفع پسماندهای شهری، شهرداری خمین در استان مرکزی تصمیم به احداث و بهره برداری از تأسیسات کمپوست گرفته است. مساحت اراضی طرح 2 هکتار و با اهداف توسعه آن به وسعت 3 هکتار می باشد. ظرفیت تولید طرح در سال 2 هزار تن کمپوست است که قابل افزایش نیز خواهد بود. با این حال گزینه مطرح دیگردراین زمینه در شهر خمین  و دیگر شهرهای با موقعیت مشابه، بهداشتی کردن دفن فعلی پسماندها از طریق انجام عملیات دفن بهداشتی می باشد. پژوهش حاضر سعی در مقایسه طرح کمپوست با دفن پسماندهاداشته و ضمن ارزشیابی محل فعلی دفن پسماندها با استفاده از روش الکنو  با انجام محاسبات از ملاحظات اقتصادی در این بررسی بهره جسته است و در نهایت به منطقی بودن انتخاب گزینه دفن بهداشتی برای شرایط شهر خمین ،با توجه به موقعیت اکولوژیکی و کسب حداکثر امتیاز اندکس الکنو و مقایسه هزینه های دفع هر کیلوگرم پسماند به دو شیوه موجود که دارای اختــلاف بیش از 10 تــومــان می باشد، دست یافته است. بدیهی است که در صورت رعایت تفکیک از مبدا و تبدیل طرح کمپوست به بیوکمپوست، به معنای واقعی کلمه و حذف بسیاری از لوازم و تاسیسات پرهزینه آن و سرشکن کردن هزینه های اقتصادی این طرح برای چند شهر مجاور در استان و یا استان های همجوار از طریق جانمایی محل طرح کمپوست در فاصله بین چند شهر نزدیک به هم می توان به نتایج بهتری در این زمینه دست یافت و این گزینه را نیز با بررسی دقیق، بار دیگر محل تامل قرار داد.

واژه های کلیدی: مواد زاید آلی،کمپوست، دفن بهداشتی.


مقدمه


چند دهه ای است که زباله نیز به همراه آلودگی های روز افزون خاک، آب، هوا و زنجیره زیست محیطی، زیستگاه انسان را با تهدید ناخواسته ای روبرو نموده است. از این رو اگر چاره اندیشی نشود و از بار آلودگی ها به ویژه زباله ها و انباشت آن ها کاسته نشود، سلامت و بهداشت همگانی با ناهنجاری های فراوانی روبرو خواهد شد (1) .

به طور متوسط 70 تا 80%پسماندهای کشور ایران را ضایعات آلی (غذایی-باغچه ای)یا به اصطلاح مواد فسادپذیر که منشا آلودگی های زیست محیطی فراوانی هستنـد، تشکیــل می دهد (2). از آن جا که برای انواع پسماندها از جمله پسماندهای آلی باید روش دفع متناسب براساس شرایط و موقعیت اکولوژیکی، جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی انتخاب گردد و با توجه به این که در مناطق خشک و نیمه خشک همواره دو گزینه کمپوست و دفن برای دفع زباله های فسادپذیر مطرح می باشد و با لحاظ درصد بالای مواد فسادپذیر در داخل زباله های شهری و خانگی، توجه به مقوله کمپوست نمودن این مواد به عنوان یک راهبرد کاهش و بازیافت زباله، در برنامه ریزی و مدیریت زیست محیطی کشورها قابل تعمق است (3) . با این اوصاف باید به این نکته هم توجه داشت که محاسبه اقتصادی، برآورد هزینه، موقعیت محل با توجه به کیفیت کود در مقایسه با سایر کودهای محلی و از همه مهم تر اصل مقایسه تهیه کمپوست به عنوان یک روش با سایر روش های دفع زباله در هر محل نیز شرط اساسی در برنامه ریزی های مربوطه و انتخاب گزینه دفع است(4)، خصوصاً نظر به شرایط سطح ایستابی آب زیرزمینی در مناطق نیمه خشک در مقایسه با مناطق مرطوب مقایسه دو روش کمپوست و دفن، جهت سنجش اولویت هر یک الزامی است. پژوهش حاضر سعی بر این دارد که با مقایسه تطبیقی این دو روش با در نظر گرفتن شرایط اکولوژیکی و با تاکید بر جنبه های اقتصادی، به سوال مطرح در این زمینه درمورد شهر خمین پاسخ گوید، بدیهی است که نتایج این پژوهش می تواند در مورد شهرهای دیگر با موقعیت اکولوژیکی و اقتصادی-اجتماعی مشابه ، راهگشا باشد.

 

روش بررسی

روش کار در این تحقیق عبارت است از

-           گرد آوری گزارش ‌ها، اسناد، مدارک، نشریات، کتب و مقالات داخلی و خارجی مرتبط با موضوع از طریق مراجعه به مراکز ذیربط و جستجو در شبکه جهانی اینترنت.

-           بررسی مقدماتی حوزه جغرافیایی موضوع تحقیق.

-           جمع آوری آمار و اطلاعات به روز شهر خمین.

-            بازدید از محل دفن و محل در نظر گرفته شده برای کارخانه کمپوست و تهیه تصاویر و نقشه ها از موقعیت آن ها.

-           با مشخص کردن موقعیت دقیق مناطق محل دفن و محل طرح کمپوست بر روی نقشه های مختلف با استفاده از نرم افزار GIS اطلاعات مربوط به این مناطق با استفاده از این نقشه ها استخراج گردید.

نقشه های مورد استفاده در این پژوهش عبارتند از :

  • نقشه های 25000: 1 و 50000 :1 محدوده  مورد مطالعه
  • نقشه زمین شناسی محدوده مطالعاتی
  • نقشه کاربری اراضی محدوده مطالعاتی
  • نقشه منابع و قابلیت اراضی
  • نقشه های کیفیت و سطح منابع آب زیرزمینی محدوده مطالعاتی
  • نقشه راه های ارتباطی محدوده مطالعاتی
  • نقشه خاک شناسی محدوده مطالعاتی

- ارزشیابی محل دفن پسماندها با استفاده از روش اندکس الکنو

روش تعیین اندکس پیشنهادی الکنو

برای جلوگیری از خطرات شیرابه زباله در اماکن دفن، الکنو، اندکسی را برای انتخاب زمین مناسب پیشنهاد می کند که با استفاده از آن درجه تناسب زمین انتخابی را برای دفن زباله می توان تعیین کرد. او برای اندکس پیشنهادی خود میزان بارندگی، جنس خاک، سطح آب های زیر زمینی را ملاک عمل قرار می دهد که تغییرات آن در جدول مربوطه نمره‌گذاری شده است (جدول1) .

جهت ارزشیابی محل دفن پسماندهای شهر خمین از نقشه های هم باران، خاک شناسی و منابع آب زیرزمینی محدوده مطالعاتی استفاده شده است.

ـ انجام محاسبات اقتصادی برای براورد هزینه دفع هر کیلوگرم پسماند با هرکدام از روش های یاد‌شده.

*لازم به ذکر است آمار و اعداد به دست آمده در این نوشتار بر اساس گردآوری و تجزیه تحلیل مستندات شهرداری خمین بوده است.

*به لحاظ انجام آنالیز فیزیکی زباله در شهر خمین طی چهار مرحله (در4فصل) در سال های 83 ـ1382 توسط شهرداری و مشخص بودن نتایج و همچنین بالا بودن هزینه این اقدامات، نتایج این آنالیزها از شهرداری خمین دریافت و در این پژوهش، مورد استناد قرار گرفته است (نمودار1) .

ـ تجزیه و تحلیل یافته ها جهت نتیجه گیری و تدوین.

 

 

جدول 1- روش تعیین اندکس پیشنهادی الکنو(5)

 

باران متوسط سالیانه

نمره

کم‌تر از 250 میلی متر

255 تا 760 میلی متر

765 تا 1780 میلی متر

21

7

6

 

 


نوع خاک

نمره

رس و لای یارس و ماسه

لای و ماسه نرم

گل

شن یا خرده سنگ

12

5

4

صفر

 

 

 

عمق خاک از ته واحد دفن تا آب به متر

نمره

5/1 تا 3

3-6

6-9

بیش از 9

3

7

8

9

 

 

 

اگر جمع نمرات بین 24تا42 باشد، درجه تناسب محل مورد نظر برای دفن زباله خوب است.

اگر جمع نمرات بین 21تا23 باشد درجه تناسب محل مورد نظر برای دفن زباله قابل قبول است.

اگر جمع نمرات 20و پایین تر باشد درجه تناسب مورد نظر برای دفن زباله قابل قبول نیست

نتایج

شهرستان خمین در دشت خمین واقع در استان مرکزی به عنوان محدوده مطالعاتی بین 50 درجه و 5 دقیقه طول شرقی، 33 درجه و 43 دقیقه عرض شمالی واقع شده است.این منطقه با مساحتی حدود 2267 کیلومتر مربع، پنجمین شهرستان این استان از لحاظ وسعت می باشد. شهر خمین دارای 65000 نفر جمعیت است(6).

شهرداری خمین ،مقدار تولید روزانه پسماندهای زباله خانگی این شهر را 44 تن و پسماندهای بخش صنعت را 4 تن اعلام نموده که اگر این مقدار به نسبت جمعیت شهر خمین محاسبه گردد،سرانه تولید پسماند در شهر خمین 677 گرم به دست می آید.

میزان تولید روزانه پسماندهـــای عفــونی یک تن و نخاله های ساختمانی 5 تن اعلام شده است.همچنین تعداد خودروهـــای حمـل زباله 10 دستگاه و چرخ دستی 2 واگن می باشد.محل دفن پسماندها در 5 کیلومتری شهر خمین قرار دارد.

جداول2و 3 اطلاعات برگرفته از نقشه های مورد استفاده محدوده مطالعاتی را به تفکیک منطقه محل دفن پسماند ها و محل طرح کمپوست نشان می دهد.

 

 

جدول2- اطلاعات مربوط به محل دفن پسماند‌های شهر خمین

 

پارامتر ها

محدودیت

فاصله تا شهر

فاصله تا رودخانه

فاصله تا اراضی زراعی

فاصله تا روستا

فاصله تا مناطق مسکونی

فاصله با مراکز صنعتی

فاصله تا مناطق تفریحی

جهت باد

زمین شناسی

وضعیت آب زیر زمینی و آب دهی

سطح آب زیر زمینی

کیفیت آب زیر زمینی

آب و هوا

میزان بارندگی

فاصله تا مناطق چهارگانه( پناهگاه حیات وحش)

کاربری و پوشش اراضی

مساحت محل دفن

وضعیت تامین خاک

جنس خاک

 

فاصله تا راه های ارتباطی

Km5

Km6/2

m570

Km5/2

Km5/3

Km5/3

Km5/5

غرب به شرق

Quaternary

تقریباً خوب با آب دهی خوب تا متوسط

M80

بی کربناته

تابستان های نیمه گرم و خشک و زمستان های سرد- شدیداً سرد

mm 250

Km 6/39

مرتع دارای پوشش گیاهی به طور نسبی نیمه متراکم

  Ha50

خود منطقه و عموماً خاک حاصل از حفر تراشه

بافت متوسط با 35 تا 75 درصد سنگ ریزهدر خاک ریزی 15 تا 35 درصد سنگ ریزه در خاک سطحی

M100

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 3- اطلاعات مربوط به محل پیشنهادی برای کارخانه کمپوست

پارامترها

محدودیت

فاصله تا شهر

فاصله تا روستا

فاصله تا رودخانه(رودخانه فصلی)

فاصله تا اراضی زراعی

فاصله تا مناطق مسکونی

فاصله با مراکز صنعتی

فاصله تا مناطق تفریحی

جهت باد

زمین شناسی

 

وضعیت آب زیر زمینی

سطح آب زیر زمینی

آب و هوا

 

میزان بارندگی

فاصله تا مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست (منطقه حفاظت شده)

کاربری و پوشش اراضی

 

مساحت

فاصله تا راه های ارتباطی

جنس خاک

 

Km3 (Km 2و 850 متر)

Km5/1

Km5/3

m50

Km5/1

Km8/1

Km3

غرب به شرق

Quaternaryبا رسوبات درشت دانه و زاویه دار معمولاً با وسعت و ضخامت زیاد

تقریباً خوب با آب دهی خوب تا متوسط

m 20- 5/18

تابستان های نیمه گرم و خشک و زمستان های سرد- شدیداً سرد

mm 260 -250

Km1/26

مرتع دارای پوشش گیاهی به طور نسبی

نیمه متراکم

Ha3

M150

بافت متوسط با 35تا75 درصد سنگ ریزه در خاک ریزی 15 تا 35درصد سنگ ریزه در خاک سطحی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1- آنالیز پسماندهای خانگی شهر خمین (6).

 

-ارزشیابی محل دفن پسماندهای شهر خمین با استفاده از روش الکنو

با توجه به این که جمع نمرات محل دفن 42 است، درجه تناسب زمینی که در حال حاضر به عنوان محل دفن در نظر

گرفته می شود، برای این کاربری خوب است (جداول1 و 4). و قابلیت مطلوبی برای این استفاده را در صورت مدیریت صحیح و اجرای روش های اصولی دفن زباله دارا می باشد و این محل با کسب حداکثر امتیاز اندکس الکنو، پتانسیل بسیار بالایی برای تبدیل به محل دفن بهداشتی دارد

 

 

جدول 4- ارزشیابی محل دفن پسماندهای شهر خمین با استفاده از روش الکنو

 

باران متوسط سالیانه

250 میلی متر

نمره

21

 

نوع خاک

بافت متوسط

نمره

12

 

عمق خاک از ته واحد دفن تا آب به متر

90 تا 70 متر

نمره

9

 

 

مجموع امتیازات محل دفن پسماندهای شهر خمین براساس  اندکس پیشنهادی الکنو42=9+12+21

 

- محاسبات اقتصادی

براساس برآوردهای صورت گرفته هزینه هر هکتار زمین در منطقه محل دفن زباله برابر است با:

ریال50000000=50(میلیون ریال)×1 هکتار (سالیانه)

و از آن جا که چگالی زباله های شهر خمین به طور متوسط 550 کیلوگرم برمتر مکعب محاسبه شده است(7)، بنابراین هرتن پسماند نیز 81/1 مترمکعب فضا را به خود اختصــاص می دهد، پس کل پسماندهای انتقالی به محل دفن با لحاظ این نکته که در هر متر مربع زمین 4 متر مکعب پسمــاند دفــع می شود (8)، این میزان فضا را اشغال می کند:

ha0.8~79/.=m28/7927=4÷2/311711 m31.81×17520تن

در این صورت هزینه سالیانه زمین

ریال40000000=50 میلیون ریال×0.8 ریال

هزینه های جاری لودر، بولدوزر، خاک برداری، پرسنل و ... هم برای 17520 تن پسماند انتقالی به محل دفن در یک سال بر اساس براوردهای صورت گرفته 315360000 ریال محاسبه گردید بنابراین هزینه جاری دفن هر تن پسماند :

ریال 18000=17520 ÷315360000

18= 1000÷ 18000

ریال هزینه جاری دفن هر کیلوگرم پسماند در محل دفن پسماندهای شهر خمین

و با لحاظ هزینه سالیانه زمین                     

355360000=40000000+315360000

ریال سالیانه هزینه دفن بهداشتی پسماندهــا در شهر خمین می باشد.

  • هزینه های تولید کمپوست بر حسب تن و کیلوگرم :

کلا ً برای کلیه مراحل طرح کمپوست براساس آمار ارایه شده توسط مشاور نیاز به 9364000000 ریال سرمایه ثابت و 1470000000 ریال، سرمایه در گردش است که با محاسبه برگشت سرمایه با محاسبه استهلاک ماشین آلات (به جای محاسبه بهره وام) در 8 سال به میزان 11000000000 ریال، جمع هزینه های سالیانه طرح کمپوست برای تولید 2000 تن کمپوست 257000000 براورد می شود (9) .

از آن جا که 80% پسماندها قابل تبدیل به کمپوست است، ما حداقل 20% پسماند ارجاعی به محل دفن داریم که هزینه های آن به قوت خود باقی است.

درآمد حاصل از صرفه جویی در هزینه های دفن:

284288000ریال = 8/0 × 355360000

قیمت تمام شده هر کیلوگرم تولید کمپوست در شهر خمین       (ریال) 1285 =(1000×100)÷128500000

و با در نظر گرفتن متوسط قیمت 300 ریال برای فروش هر کیلو کمپوست تولیدی (شایان ذکر است که این قیمت بر اساس براوردهای مشاور و مسئولان شهرداری و در نظر گرفتن شرایط محدوده مطالعاتی است و بسته به میزان رعایت ضوابط و استانداردها می تواند متغیر باشد).

6000000000=300 × 1000 ×2000

ریال درامد سالیانه حاصل از فروش کمپوست تولیدی و درامد سالیانه طرح کمپوست با احتساب صرفه جویی هزینه های دفن:

884288000 = 284288000+ 600000000

و بر اساس فرمول R-P=C        

 1695812000 = 884288000 – 2570000000

ریال در سال هزینه اقتصادی تولید کمپوست می باشد.

و برای هر کیلوگرم تولید کمپوست (ریال):   

        9/847 = 200000 ÷ 1695812000

از سوی دیگر 9/36 تن پسماند آلی در روز (با ملاحظه این نکته که 77% پسماندهای تولیدی در شهر خمین از نوع پسماندهای فساد پذیر و قابل تبدیل به کمپوست هستند) یعنی به طور متوسط سالیانه 4/13490 تن پسماند قابل تبدیل به کود به 2000 تن کود کمپوست در سال تبدیل می شود که خود حکایت از کاهش حجم پسماتد به میزان بیش از 7/6% دارد و بنابراین دفع هر کیلوگرم زباله به روش کمپوست حدود 125 ریال هزینه در بر دارد که قابل مقایسه با هزینه 18 ریالی دفن هر کیلوگرم پسماند می باشد(نمودار 2) .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 2- مقایسه هزینه های اقتصادی دفع هر کیلوگرم پسماند با هر یک از روش های  کمپوست و دفن پسماندها در شهر خمین

 

تفسیر نتایج

بر اساس مطالعات صورت گرفته در پژوهش حاضر در مورد محل دفن پسماندهای شهر خمین باید اظهار داشت که به علت سطح بسیار پایین آب زیرزمینی (80 متر) و میزان متوسط بارندگی سالیانه (حدود250 میلی متر) وجنس خاک و در دسترس بودن خاک پوششی به اندازه کافی وکسب حد اکثر امتیاز اندکس النکویعنی42 امتیاز ، این محل از وضعیت مطلوب بالقوه ای برخوردار است و در صورت اعمال مدیریت صحیح و به کاربستن روش مناسب دفن، که برای وضعیت محدوده مطالعاتی، که جزء مناطق نیمه خشک کشـور است، روش ترانشه ای است و با توجه به هزینه پایین تر دفن بهداشتی، این گزینه در الویت نخست بررسی قرار  می گیرد. زیرا همان طور که در قسمت محاسبات اقتصادی آورده شد به علت نیــاز بـــه سرمایه گذاری بالا و وابستگی به تأسیسات خارجی طرح تولید کمپوست در محدوده مطالعاتی طرحی سودآورنبوده، بلکه صرفاً می توان به عنوان یک  روش دفع پسماند به آن توجه کرد که مستلزم صرف هزینه بیشتری نسبت به روش فعلی دفن و حتی دفن بهداشتی برای دفع هر کیلوگرم پسماند می باشد و به نظر می رسد که به کارگیری روشی با هزینه اقتصادی کم‌تر که در عین حال ملاحظات زیست محیطی را نیز رعـــایت کند منطقی تر است.

البته یکی از مزایا و آثار مثبت احداث کارخانه کمپوست علاوه بر کنترل زایدات، تولید کود آلی است که در صورت رعایت تفکیک از مبدأ و تولید کود آلی مناسب، از آن‌جا که در مناطق خشک و نیمه خشک کشور، خاک ها معمولاً از کمبود مواد آلی رنج می برند، در بهبود کیفیت خاک های زراعی مؤثر بوده و موجب تأثیر مثبت بر محصولات کشاورزی می شود (3).

در حال حاضر کود مورد استفاده توسط کشاورزان شهر خمین از نوع کودهای شیمیایی بوده که بنابر اظهارات مسئولان خانه کشاورز مشکل خاصی را به جز برای محصول پیاز که ظاهراً تا حدودی با فزونی اوره مواجه است، ایجاد نمی کندو با توجه به قیمت بالای کود آلی نسبت به کودهای شیمیایی، در صورت عدم اختصاص یارانه به آن بعید به نظر می رسد که استقبال کشاورزان منطقه از این کود چشمگیر باشد.

بنابراین به نظر می رسد تمام برنامه ریزی های مربوطه در این باره بستگی کامل به کیفیت کود تولیدی، شرایط تولید و میزان همکاری مردمی دارد(5)، گو این که قیمت در نظر گرفته برای کمپوست شهر خمین به صورت متوسط بوده و در شرایط بهتر، محصول کمپوست را می توان با قیمت های بالاتر به فروش رساند و حتی چنین طرح هایی را به پروژه های سود آور تبدیل کرد.

به هر حال با توجه به موضــوع پژوهش حاضر که مقایسه طرح در نظر گرفته شده کمپوست و دفن پسمانـدها می باشد، گزینه دفن بهداشتی اولویت دارد. البته اجرای موفق این روش مستلزم. شناسایی مشکلات محل دفن فعلی است که اهم آن ها عبارتند از:

  • آلودگی خاک در این منطقه در حد قابــل توجهی می باشد و قسمت عمده آن در مراحل انباشت، دفن و پس از دفن و از طریق شیرابه ایجاد می شود که به دلیل دفع پسماندهای بیمارستانی همراه با دیگر پسماندهای این مسئله اهمیت بیشتری می یابد.
  • آلودگی هوا که با توجه به عدم لایه گذاری روزانه و باز بودن ترانشه ها برای روزها و گاه هفته هــا اهمیت می یابد و بیشتر مربوط به مراحل انباشت، دفن و پس از دفن  است.
  • حوادث فراوانی که به لحاظ ورود زباله گردهای غالباً معتاد در محل دفن ایجاد می شود هم به علت بروز آتش سوزی ها، انتشار مواد سمی و مسایلی که به لحاظ سلامت و بهداشتی ایجاد می کند، در این زمینه قابل توجه است.
  • تصاعد گازهای سمی در مرحله انباشت، دفن و پس از دفن (به ویژه به لحاظ عدم لایه گزاری روزانه) باعث بروز آتش سوزی، آلودگی هوا و اثرات مخـرب دیگر می شود که به این لحاظ و نیز اثری که می تواند بر روی اقلیم داشته باشد، اهمیت می یابد.
  • با توجه به شیوه غیر اصولی دفع پسماند ها از قبیل تلنبار زایدات برای مدت طولانی، دفع غیر صحیح پسماند های بیمارستانی و... پتانسیل زیادی برای آلودگی آب وجود دارد ولی به دلیل سطح پایین آب زیر زمینی در منطقه محل دفن (بیش از m80)‌و فاصله قابل توجه از منابع آب سطحی (km6/2) که در اغلب اوقات سال هم خشک می باشند، این موضوع مشکل قابل توجهی را از نظر آلودگی آب (حداقل در دوره زمانی قابل پیش بینی)‌ ایجاد نمی کند.
  • تلنبار زباله برای سال های طولانی در منطقه مورد مطالعه، موجب اشغال بخش وسیعی از اراضی طبیعی با توده های زباله شده که علاوه بر ایجاد آلودگی بصری، تخریب چشم انداز منطقه واز بین رفتن فضای باز و طبیعی را سبب شده است.

از این روبرای کاهش این مشکلات مطرح شده پیشنهادهای زیر ارایه می شود:

-         قبل از هر اقدامی، لازم است به لایه گذاری روزانه توجه شده و در پایان هر روز دفن زباله، ترانشه ها با خاک پوششی به ضخامت حدود cm15 پوشانده شود.

-         بعد از پرشدن هر ترانشه، پوششی نهایی به ضخامت حدود cm60 مورد استفاده قرار گیرد.

-         جهت کاهش دود ناشی از سوزاندن یا خود سوزی زباله و تولید بوهای آزار دهنده در محل دفن اقدامات زیر ضروری است:

-         پخش و فشرده سازی زباله های ورودی و پوشش روزانه با خاک .

-         نصب سیستم های کنترل گاز.

-         با توجه به فاصله نسبتاً کم محل دفن فعلی از شهر خمین (5کیلومتر) و وجود اراضی با شرایط مناسب مشابه که می تواند به دفن پسماندها اختصاص یابد، لازم است با مطالعات کارشناسی و بهره گیری از شیوه های جدیدمکان یابی، محل جدیدی برای دفن پسماندهای شهر خمین جانمایی شود.

-         برای جلوگیری از آلودگی آب های زیر زمینی لازم است در کف محل دفن (ترانشه ها) از لایه های رس کوبیده شده استفاده گردد و فاصله مناسب بین کف محل دفن و سطح ایستابی رعایت شود.

-         به طور کلی محل دفن باید در بالا دست آب های سطحی و یا زیر زمینی که مــورد مصــرف قــرار می گیرد و امکان بروز آلودگی در آن ها وجود دارد، جانمایی شود. جز آن‌که در فاصله بین محل دفن و آب پذیرنده موانع غیر قابل نفوذ وجود داشته باشد.

-         جهت جلوگیری از خروج مواد و گازهای فرار سمی که به طور بالقوه در محل های دفن ایجاد می شوند، از دفع زایدات مخاطره آمیز در محل های دفن زباله های خانگی خود داری شود.

برای بهینه سازی مدیریت مواد زاید جامد نیز پیشنهادهای زیر ارایه می شود:

-         قبل از انجام هر تصمیم در زمینه نحوة دفع زایدات، مطالعات تفصیلی در زمینه شرایط جغرافیایی، اجتماعی،  اقتصادی منطقه انجام گرفته و همه گزینه های ممکن مورد بررسی و مقایسه قرار گیرد.

-         از به کار بردن الگوهای تقلیدی و اجرای شیوة دفع در یک منطقه در منطقة دیگر با شرایط متفاوت، بدون مطالعه و بررسی خود داری گردد.

-         قبل از هر کاربرد هرراهبرد، راهکار کاهش از مبدأ تولید مورد توجه و آموزش قرار گیرد.

-         از افراد متخصص و آگاه در زمینه مدیریت شهری استفاده شود.

-         قبل از هر برنامه ریزی برای تولید کمپوست، مطالعات امکان سنجی و تولید کمپوست در مقیاس کم و به صورت پاپلوت جهت مطالعات دقیق و بازاریابی، ضروری است .

-         جهت سرشکن کردن هزینه های طرح کمپوست و کاهش فشار ناشی از بار اقتصادی آن بر یک شهر با توجه به فاصله کوتاه شهرهای همجوار، می توان محل کارخانه کمپوست را در فاصله بین چند شهر مکان یابی کرد تا برای تبدیل پسماندهای چند شهر نزدیک به هم مورد استفاده قرار گیرد.



1- مربی گروه منابع طبیعی و محیط‌زیست دانشگاه پیام نور*(مسئول مکاتبات)

2- استادیار گروه علوم محیط زیست- دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه آزاد اسلامی واحدعلوم وتحقیقات تهران)

3- استاد گروه بهداشت محیط-دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی تهران

منابع

  1. WHO,1998,Rapid Assesement of Sources of Air,Water and pollution, WHO, Geneva
  2. عبدلی، محمد علی،1384، بازیافت مواد زاید شهری، دانشگاه تهران
  3. EPA, 1993, Municipal solid waste Yard Composting, V .S.
  4. Khan, Iqbal & Ashen, Naved, 2003, Textbook of Solid Wastes Management, Dehli University.
  5. عمرانی، قاسمعلی، 1373، مواد زاید جامد، جلد 1، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
  6. منوری، سید مسعود،1384، گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح بیوکمپوست خمین، شهرداری خمین.
  7. شیرزادی، هایده، 1385، ارایه راهکارهای اجرایی مدیریت پسماند شهرهای ایران، سازمان بازیافت و تبدیل مواد، تهران
  8. WWW. World Bank/ Enviromental/ solid waste.
  9. شهرداری خمین، مجموعه گزارشات توجیهی طرح کمپوست،1384، خمین.