تأثیر پارامترهای فضای سبز بر غنای¬گونه¬ای پرندگان در پارک¬های شهری: مطالعه موردی شهر اصفهان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد علوم محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم وتحقیقات تهران *(مسئول مکاتبات)

2 استادیار دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان

3 استادیار دانشکده محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم وتحقیقات.

4 استادیار دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان.

چکیده

چکیده
اهمیت تفرج در پارک­های شهری غیر قابل تردید است و می تواند تا حدودی محدودیت­های دسترسی شهرنشین­های کم درآمد را به طبیعت جبران کند. در این مطالعه تأثیر پارامترهای فضای سبز )غنا ، تنوع و تراکم گونه های چوبی) بر غنا و تنوع گونه ای پرندگان در 25 پارک از مجموعه پارک­های شهر اصفهان مورد بررسی قرار گرفته است.
سرشماری از پرندگان و درختان پارک در فصل بهار با استفاده از ترانسکت­های نواری و تحلیل داده­ها با استفاده از رگرسیون خطی و غیرخطی انجام گرفت.
در مجموع 24 گونه پرنده با تراکم­های مختلف در پارک­های مورد بررسی شناسایی گردید. باغ گل ها با 16 گونه و پارک ساحل با 2 گونه به ترتیب دارای بالاترین و پایین­ترین غنای­گونه­ای در بین پارک­های شهر اصفهان بودند. نتایج این بررسی بیانگر افزایش غنای­گونه­ای پرندگان با افزایش تنوع گونه­های چوبی و مساحت فضای سبز بود. نتایج به­دست آمده می تواند جهت جذب بیشتر پرندگان در طراحی پارک­ها مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


تأثیر پارامترهای فضای سبز بر غنای­گونه­ای پرندگان در پارک­های شهری:

 مطالعه موردی شهر اصفهان

 

 

شهلا تشکـر[1] *

Tr_shahla@yahoo.com

محمود رضا همامی[2]

 برهان ریاضی[3]

رضا جعفری2

 

تاریخ دریافت:19/1/89

تاریخ پذیرش:24/4/89

 

چکیده

اهمیت تفرج در پارک­های شهری غیر قابل تردید است و می تواند تا حدودی محدودیت­های دسترسی شهرنشین­های کم درآمد را به طبیعت جبران کند. در این مطالعه تأثیر پارامترهای فضای سبز )غنا ، تنوع و تراکم گونه های چوبی) بر غنا و تنوع گونه ای پرندگان در 25 پارک از مجموعه پارک­های شهر اصفهان مورد بررسی قرار گرفته است.

سرشماری از پرندگان و درختان پارک در فصل بهار با استفاده از ترانسکت­های نواری و تحلیل داده­ها با استفاده از رگرسیون خطی و غیرخطی انجام گرفت.

در مجموع 24 گونه پرنده با تراکم­های مختلف در پارک­های مورد بررسی شناسایی گردید. باغ گل ها با 16 گونه و پارک ساحل با 2 گونه به ترتیب دارای بالاترین و پایین­ترین غنای­گونه­ای در بین پارک­های شهر اصفهان بودند. نتایج این بررسی بیانگر افزایش غنای­گونه­ای پرندگان با افزایش تنوع گونه­های چوبی و مساحت فضای سبز بود. نتایج به­دست آمده می تواند جهت جذب بیشتر پرندگان در طراحی پارک­ها مورد توجه قرار گیرد.

 

واژه های کلیدی: غنای گونه ای پرندگان، تنوع گونه های چوبی، پارک­های شهری.

 

مقدمه


اثرات نامطلوب تخریب­های فراوانی که در نیم قرن اخیر به وسیله انسان در محیط زیست رخ داده، در جامعه­های شهری  نیز روز به روز مشهودتر شده و سبب انهدام گونه­های متعدد جانوری و گیاهی (کاهش تنوع زیستی) گردیده است. در این رهگذر پرندگان نیز بی نصیب نمانده و حتی در پارک­ها و فضاهای سبز که مأمن آن­هاست، تعدادشان بسیار اندک شده است. پارک­های شهری، اگر چه عمدتاً مصنوع و دست کاشت انسان­ها می باشند، اما تنها مناطقی هستند که امکان آرامش شهرنشینان دراوقات فراغت را بدون خارج شدن از شهر فراهم می کنند (1). پارک­ها از عوامل شکل دهنده شهرها به شمار می آیند و به دلیل فضای سبز قابل ملاحظه خود علاوه بر داشتن تأثیرات زیست محیطی به سبب چشم انداز‌های زنده و سبز خود در زیبایی شهرها سهمی به­سزا دارند(2) و درک نقش این پارک­ها در حفاظت از تنوع زیستی رو به افزایش است (3). درزمینه بررسی پارامترهای مؤثر بر غنای­گونه­ای مطالعات زیادی انجام گرفته است؛ اما به چنین موضوعی در سطح پارک های شهری که مناطق مهمی در حفظ تنوع زیستی محسوب می شوند کم­تر پرداخته شده است. همامی وهمکاران (1386) در یک مطالعه مقدماتی به بررسی تأثیر اندازه و شکل پارک های شهر اصفهان در جذب پرندگان پرداختند و نتیجه گرفتند که غنای­گونه­ای پرندگان متأثر از اندازه و میزان حاشیه پارک می باشد (4). هدف از این پژوهش شناسایی فون پرندگان پارک های شهر اصفهان و بررسی رابطه غنای­گونه­ای پرندگان با پوشش گیاهی است. این موضوع با تعیین پارامترهای پوشش گیاهی(غنا، تنوع، تراکم گونه­های گیاهی) و سرشماری پرندگان و در نهایت، تحلیل ارتباط داده­های جمع آوری شده مورد بررسی قرار می گیرد. نتایج این بررسی می تواند در راستای مدیریت بهتر پارک­های شهر اصفهان و حفاظت مطلوب تر از تنوع گونه­ای موجود در منطقه ثمر بخش باشد.

 

 

 

مواد وروش ها

منطقه مورد مطالعه

شهر اصفهان با ارتفاع 1575 متر از سطح دریا،  مرکز استان اصفهان است. این شهر با مساحتی در حدود 430 کیلومتر مربع، در جلگه زاینده رود و دامنه کوه­های زاگرس قرار دارد. متوسط سالانه بارندگی در اصفهان حدود 100 تا 150 میلی­متر است. شهر اصفهان با دارا بودن موقعیت مناسب جغرافیایی و عبور رودخانه زاینده رود از میان آن، برخوردار از چشم اندازهای زیبایی از فضای سبز و بوستان­های متعدد است (5).

 

پارک­های شهری مورد مطالعه

از مجموع بیش از 30 پارک عمده موجود در شهر اصفهان، بیست و پنج پارک به طور تصادفی انتخاب گردید. انتخاب پارک‌های شهر اصفهان با توجه به پارامتر مساحت انجام گرفت به­طوری­که ­تنوع متناسبی از پارک­های کوچک و بزرگ انتخاب شود.

 

روش بررسی

شناسایی پرندگان

کلیه پارک­های مورد مطالعه در فصل بهار از نظر ترکیب گونه­ای پرندگان بررسی شدند. مشاهده و شناسایی پرندگان با استفاده از دوربین دو چشمی، در هنگام طلوع آفتاب که فعالیت پرندگان و همچنین احتمال مشاهده آن­ها در بالاترین حد ممکن می باشد، صورت گرفت. جهت برآورد فراوانی گونه‌های پرندگان شناسایی شده در هر پارک، بین 3 تا 120 ترانسکت نواری به عرض 10 متر و به طول متوسط 50 متر مستقر گردید (تعداد واندازه ترانسکت­ها متناسب با مساحت پارک­ها انتخاب شد) و تعداد گونه­های پرنده و تعداد افراد هر گونه در هر ترانسکت مشخص و ثبت گردید.

 

 

محاسبه غنا[4] و تنوع گونه­ای[5]

غنای­گونه­ای یک جامعه عبارت از تعداد گونه­های موجود در آن جامعه می باشد. یکی از مسایل مطرح در اندازه گیری غنای­گونه­ای مشکل اندازه نمونه متفاوت از جوامع مختلف می باشد. مسلماً نمونه بزرگ­تر گونه‌های بیشتری را در برخواهــد داشت. بنابرایــن، قبــل از مقایسـه غنای­گونه­ای بیــن مناطقــی کـه با شدت­های مختلفی نمونه­برداری شده­اند، استانداردسازی غنای گونه­ای لازم است. جهت استاندارد کردن غنای­گونه­ای مشاهده شده از روش ‏Rarefaction و با استفاده از معادله زیر بهره گرفته شد (6).

 

که در آن E(Sn) تعداد گونه­های مورد انتظار در نمونه تصادفی از n فرد، S تعداد گونه­های موجود در کل واحدهای نمونه گیری، Ni تعداد کل افراد گونه i در واحدهای نمونه گیری ، N تعداد کل افراد موجود در واحدهای نمونه گیری و n اندازه نمونه انتخاب شده برای استاندارد سازی می باشد.

به منظور برآورد تنوع­گونه­های چوبی پارک­های مورد مطالعه،از نمایه­های تنوع سیمپسون (D-1) و شانون – وینر(H') بر اساس معادلات زیر استفاده گردید:

 

 

 

در این دو معادله Pi  نسبت تعداد افراد گونه i به تعداد کل افراد شمارش شده در واحدهای نمونه گیری می باشد.

 

 

 

شمارش پرندگان

آماربرداری گونه­های چوبی توأم با سرشماری پرندگان به منظور تعیین نوع و تعداد درختان و درختچه­ها در درون ترانسکت­هایی با مساحت 500 مترمربع صورت پذیرفت. علاوه بر این، مساحت چمن و سایر انواع  فضای سبز پارک­های مورد مطالعه با استفاده از ابزارهای موجود در نرم افزار سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)  محاسبه گردید.

 

تحلیل داده­ها

برای تجزیه و تحلیل داده­های بـه دست آمده و مدل­سازی ارتباطات متغیرهای مورد بررسی از رگرسیون خطی ساده و رگرسیون چند متغیره بهره گرفته شد. این آزمون­ها به کمک نرم افزار SPSS انجام یافتند. داده­ها از نظـر پیش فرض­های رگرسیون خطی از جمله نرمال بودن توزیع فراوانی آن­ها، خطی بودن رابطه و وجود داده­های خارج از روند مورد بررسی قرار گرفتند. با توجه به این­که توزیع فراوانی کلیه متغیرهای اندازه گیری شده نرمال نبود و رابطه­ها در بیشتر موارد خطی نبود از تغییر شکل لگاریتم داده­ها استفاده شد. قبل از وارد کردن داده­ها به مدل رگرسیون چند متغیره، با تشکیل ماتریس همبستگی، از میان جفت متغیرهایی که دارای همبستگی شدید بودند (80/0 R2 >) یک متغیر انتخاب گردید (جدول1). به همین دلیل متغیرهای سطح چمنکاری شده و تنوع گونه های چوبی(سیمپسون)حذف شدند. برای مشخص کردن داده های خارج از روند در رگرسیون خطی ساده از فاصله کوک[6] داده­ها و برای رگرسیون چند متغیره از فاصله ماهالونوبیس[7] استفاده شد. برای رگرسیون چند متغیره داده خارج از روند وجود نداشت.

 


 

جدول 1- ماتریس همبستگی متغیرهای مورد بررسی

ورودی­های مدل

GS

LA

ST

dT

1-D

LA

828/0

 

 

 

 

ST

419/0

178/0

dT

 

260/0-

379/0-

234/0-

1-D

126/0-

345/0-

166/0

051/0-

H'

222/0

092/0-

673/0

179/0-

819/0

Gs      = مساحت فضای سبز، LA = مساحت چمن، ST=  غنای گونه های چوبی(تصحیح شده)،

dT = تراکم گونه های چوبی، 1-D= تنوع گونه های چوبی(سیمپسون)، H'=  تنوع گونه های چوبی(شانون)

 


نتایج

 

فهرست گونه­های پرنده مشاهده شده  در پارک­های مورد مطالعه در جدول 2 ارایه شده است. در مجموع 24 گونه پرنده در پارک­های مورد مطالعه شناسایی شدند. حداکثر و حداقل غنای گونه ای پرندگان در پارک­های مورد بررسی در باغ گل­ها و پارک ساحل به ترتیب با 16 و 2 گونه مشاهده گردید (جدول 3). این جدول در بر گیرنده نتایج حاصل از تصحیح غنای گونه ای به روش ‏Rarefaction  می باشد که مطابق رابطه ذکر شده، محاسبه و تحت عنوان غنای گونه ای تصحیح شده ارایه شده است. نمایه تنوع گونه­ای محاسبه شده، بر اساس روابط سیمپسون و شانون – وینر برای پرندگان در پارک­های مورد­بررسی درجدول 4 نشان داده شده است. طبق نتایج بالاترین نمایه تنوع­ گونه­ای سیمپسون و شانون به ترتیب مربوط به پارک توحیدخانه و باغ ­گل­ها و پایین­ترین نمایه تنوع محاسبه شده مربوط به پارک­های بهارستان و ساحل می­باشد. در پارک­های مورد مطالعه حدود 73 گونه درخت و درختچه در  ترانسکت­های نمونه گیری مشاهده شد (جدول 5).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 2- لیست گونه های پرنده شناسایی شده در پارک­های مورد مطالعه شهر اصفهان، بهار 1389

نام علمی

نام گونه

ردیف

Corvus corone cornix

کلاغ ابلق

1

Passer domesticus

گنجشک خانگی

2

Columbia livia

کبوتر چاهی

3

Streptopelia  senegalensis

قمری خانگی

4

Streptopelia  turtur

قمری معمولی

5

Pica pica

زاغی

6

Motacila alba

دم جنبانک ابلق

7

Motacila flava

دم جنبانک زرد

8

Turdus philomelos

توکای باغی

9

Turdus merula

توکای سیاه

10

Turdus ruficollis

توکای گلو سیاه

11

Hirundo rustica

چلچله

12

Sturnus vulgaris

سار

13

Luscinia megarhynchos

بلبل

14

Pycnonotus leucogenys

بلبل خرما

15

Fringilla coelebs

سهره جنگلی

16

Larus ridibundus

کا کایی سر سیاه

17

Apus apus

بادخورک معمولی

18

Hippolais caligata

سسک درختی کوچک

19

Dendrocopos syriacus

دارکوب سوری

20

Muscicapa striata

مگس گیر راه راه

21

Psittacula krameri

طوطی طوق صورتی

22

Lanius  excubitor

سنگ چشم خاکستری (سنگ چشم بزرگ)

23

Upupa epops

هدهد

24

 

 

 

 

 

 

 

جدول 3- غنای گونه ای پرندگان در پارک­های شهری مورد مطالعه شهر اصفهان، بهار 1389

غنای گونه ای تصحیح شده

غنای گونه ای

نام پارک

ردیف

33/5

15

شهرستان

1

59/5

14

غدیر

2

3/3

9

بوستان خبرنگار

3

52/3

9

ایثارگران

4

44/3

8

مشتاق

5

59/3

10

بوستان سعدی

6

46/5

11

شهید رجایی

7

21/3

5

گل محمدی

8

95/5

16

باغ گل ها

9

44/3

5

بوستان ملت2

10

62/4

9

بوستان کودک

11

5/3

5

قلمستان

12

5/59

10

بوستان زاینده رود

13

84/3

8

آیینه خانه1

14

71/3

6

آیینه خانه2

15

1/3

5

بوستان ملت1

16

72/3

5

22بهمن

17

68/3

5

بوستان سی وسه پل

18

43/3

6

بوستان وحید

19

05/4

6

گلستان

20

49/2

3

نوش

21

71/5

10

توحید خانه

22

96/2

3

عباسی

23

41/3

5

بهارستان

24

2

2

ساحل

25

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول4- نمایه تنوع محاسبه شده برای پرندگان در پارک­های مورد مطالعه شهر اصفهان، بهار 1389

نمایه شانون-وینر

نمایه سیمپسون

نام پارک

ردیف

09/2

60/0

شهرستان

1

30/2

69/0

غدیر

2

38/1

49/0

بوستان خبرنگار

3

29/1

41/0

ایثارگران

4

45/1

52/0

مشتاق

5

56/1

55/0

بوستان سعدی

6

20/2

66/0

شهید رجایی

7

07/1

35/0

گل محمدی

8

42/2

70/0

باغ گل ها

9

44/1

54/0

بوستان ملت2

10

81/1

58/0

بوستان کودک

11

39/1

51/0

قلمستان

12

10/2

62/0

بوستان زاینده رود

13

57/1

54/0

آیینه خانه1

14

45/1

51/0

آیینه خانه2

15

16/1

42/0

بوستان ملت1

16

51/1

55/0

22بهمن

17

23/1

40/0

بوستان سی وسه پل

18

99/0

29/0

بوستان وحید

19

33/1

41/0

گلستان

20

96/0

40/0

نوش

21

35/2

73/0

توحید خانه

22

05/1

40/0

عباسی

23

89/0

27/0

بهارستان

24

89/0

43/0

ساحل

25

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول5- فهرست گونه­های گیاهی چوبی مشاهده شده در پارک­های مورد مطالعه شهر اصفهان، بهار 1389

نام علمی

نام گونه

ردیف

Ulmus sp.

نارون

1

Fraxinus excelsior

زبان گنجشک

2

Eucalyptus falcatifolia

اکالیپتوس

3

Platanus orientalis

چنار

4

Populus alba

سپیدار

5

Cupressus fastigiata

سرو شیراز

6

Cupressus arizonica

سرو نقره ای

7

Cupressus acea

سرو لاوسون

8

Biota orientalis

نوش

9

Juniperus horizontalis

سرو خزنده

10

Cedrus sp.

سدروس

11

Cedrus atlantica

اطلسی  سدروس

12

Syringa persica

یاس

13

Syringa vulgaris

یاس بنفش

14

Forsythia intermedia

یاس زرد

15

Jasminum officinale

یاس سفید

16

Prunus sp.

آلو

17

Catalpa sp.

جوالدوز

18

Daphne odora

میخک هندی

19

Hibiscus syriacus

ختمی درختی

20

Photinia serrulata

سه رنگ

21

Chaenomeles japonica

به ژاپنی

22

Salix alba

بید

23

Salix babilonica

بید مجنون

24

Salix elbursensis

بید قرمز

25

Pyrocantha coccina

پیروکانتا

26

Nerium oleander

خرزهره

27

Myrtus communis

مورد

28

Buxus hyrcana

شمشاد

29

Evonymus japonica

شمشاد نعنایی

30

Acer sp.

افرا

31

Acer pseudo platanus

افرای سبز برگ چناری

32

Berberis thumberjii

زرشک زینتی

33

Berberis vulgaris

زرشک برگ سبز

34

Malus sp.

سیب

35

Caesalpinia gilliesii

ابریشم مصری

36

Prunus cerasus

گیلاس

37

Populus sp.

صنوبر

38

Pinus eldarica

کاج

39

Pinus nigra

کاج سیاه

40

Pinus muga

کاج مشهد

41

Laurus nobilis

برگ بو

42

Cercis silquastrum

ارغوان

43

Cercis canadensis

ارغوان کانادایی

44

Punica granatum

انار

45

Robini pseudoacacia

اقاقیاچتری

46

Robinia pseuduacacia

اقاقیا

47

Aesculus sp.

شاه بلوط هندی

48

Cotoneaster sp.

شیرخشت

49

Viburnum opulus

بداغ

50

Spiraea japonica

اسپیره قرمز

51

Diospyros lotus

خرمالو

52

Paulwina tomentosa

پائولونیا

53

Baddleia davidii

دم موشی

54

Armeniaca vulgaris

زردالو

55

Magnolia grandiflora

ماگنولیا

56

Chimonanthus fragrans

گل یخ

57

Albazia julibrissin

شب خسب

58

Juniperus sp.

جونی پروس

59

Lonicera caprifolium

پیچ امین الدوله

60

Olea europaea

زیتون

61

Melia azedarach

زیتون تلخ

62

Morus alba

توت

63

Morus sp.

توت مجنون

64

Rosa Banksiae

ابشار طلا

65

Lagerstroemia  indica

توری

66

Lavandula sp.

لاواندولا

67

Heder helix

پاپیتال

68

Cotinus coggyria

پر درخت

69

Phoenix dactylifera

نخل

70

Spartium junceum

طاووسی

71

Elaeagnus angustifolia

سنجد

72

Ailanthus altissima

درخت عرعر

73


 


رابطه غنای گونه ای پرندگان با پارامترهای فضای سبز

رابطه مثبت معنی­داری میان غنای گونه­ای پرندگان با غنا (001/0­ P<­­­,­468 /0R2 =) و تنوع گونه­های چوبی (نمایه شانون) مشاهده گردید (001/0P< ,404 /0R2 =) (نمودار 1و2). غنای گونه­ای پرندگان با مساحت فضای سبز موجود در پارک­های مورد مطالعه نیز رابطه مثبتی را نشان داد (030/0P= , 205/0R2 =) (نمودار 3). رابطه معنی­داری میان غنای گونه­ای پرندگان با نمایه تنوع گونه­­­ای سیمپسون (198/0P= ,071/0R2 =)، تراکم گونه­های چوبی ­­­(578/0P= ,014/0R2 =) و سطح چمن­کاری شده (465/0P= ,025/0R2 =) در پارک­های مورد مطالعه ­مشاهده نگردید.

 

مدل رگرسیون خطی چند متغیره

نتایج حاصل از مدل رگرسیون خطی چند متغیره در جدول 6 ارایه شده است. معادله رگرسیون مبین رابطه زیر است:

56/0 - لگاریتم غنای گونه­های چوبی (تصحیح شده)  03/1= لگاریتم غنای گونه ای پرندگان

 


جدول6- مدل رگرسیون خطی چند متغیره بین غنای گونه­ای و پارامترهای پارک

ورودی های مدل

SE  B

t

P

لگاریتم مساحت فضای سبز

 

 

 

لگاریتم تراکم گونه­های چوبی

 

 

 

لگاریتم غنای گونه­های چوبی(تصحیح شده)

03/122/0

63/4

001/0>

لگاریتم تنوع گونه­های چوبی(شانون)

 

 

 

 

 

 

نمودار1- رابطه غنای گونه ای تصحیح شده پرندگان

با غنای گونه ای تصحیح شده گیاهان چوبی پارک­های مورد مطالعه.

 

 

نمودار2- رابطه غنای گونه ای تصحیح شده پرندگان

با تنوع گونه­های چوبی(نمایه شانون ـ وینر)پارک­های مورد مطالعه.

 

 

نمودار3- رابطه غنای گونه ای تصحیح شده پرندگان

با مساحت فضای سبز پارک­های مورد مطالعه.

 


بحث و نتیجه گیری

 

شهر اصفهان  با 2000 هکتار فضای سبز عمومی، جلگه سرسبز زاینده رود و فضاهای سبز اختصاصی از موقعیت ممتازی در بین شهرهای ایران برخوردار است (8). از طرف دیگر این شهر به­واسطه وجود رودخانه زاینده رود، زیستگاه­های آبی و فضای سبز نسبتاً کافی، تنوع نسبتاً بالایی از پرندگان را در بر گرفته است. در راستای شناسایی فون پرندگان پارک­های شهر اصفهان مطالعات و بازدیدهای میدانی مستمری صورت پذیرفت. در طی این بازدیدها 24 گونه پرنده با تراکم­های مختلف که اغلب از راسته گنجشک سانان بودند، شناسایی گردید. در پارک­های مورد مطالعه حدود 73 گونه درخت و درختچه مشاهده شد که گونه­های  غالب شامل چنار، زبان گنجشک، کاج، سرو و نارون می باشد. نکته ای که تأثیر به­سزایی در غنای­گونه­ای پرندگان داشته است، تنوع و غنای گونه­ای گیاهان چوبی می باشد. افزایش تنوع گیاهان چوبی می تواند در ایجاد زیستگاه و بستر مناسب برای پرندگان و به تبع آن در افزایش غنای­گونه­ای پرندگان پارک­ها مؤثر باشد. ساوارد[8] و همکاران )2000( نیز در مطالعه ای  در