ارایه الگوهای توسعه گردشگری پایدار منطقه حفاظت شده¬¬ آبشار مارگون فارس با تأکید بر اصول و معیار¬های طراحی منظر پایدار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دوره دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد و مدیر گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس. *(مسئول مکاتبات).

3 پژوهشگر دوره دکتری شهرسازی،دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس.

چکیده

چکیده
استمرار تخریب گستره­ها و مناظر طبیعی در نبود مدیریت­های صحیح و حضور بی­تأمل فنآوری و گسترش بی­رویه­ شهرنشینی، نه تنها نیاز اساسی انسان به حضور در منظر طبیعی به مثابه­ زادگاه اولیه و ابدی انسان را بی­جواب نهاده، بلکه برهم­خوردن تعادل طبیعی این اکوسیستم­ها، حیات و زندگی او را نیز دچار نقصان و مشکل گردانیده­است. پژوهش حاضر به منظور ساماندهی و حفاظت از منظر طبیعی منطقه حفاظت شده آبشار مارگون فارس به مثابه اکوسیستم زنده، پویا و حیات بخش منطقه مارگون، و بر مبنای انگاره­های طراحی منظر پایدار شکل گرفته­ است تا از این رهگذر موجبات انگیزش حضور هر چه بیشتر گردشگران داخلی و خارجی به این منطقه­ها را فراهم آورد.
روش تحقیق حاضر از نوع پیمایشی در منطقه ی توصیفی- تحلیلی است که در آن هدف، ارایه الگوی توسعه گردشگری پایدار منظر حفاظت­شده­ آبشار مارگون می­باشد. در فرآیند ارایه این الگو­ها و در جهت دستیابی به نقاط ضعف، قوت، فرصت­ها و تهدید­های منطقه، نخست ویژگی­های کالبدی، محیط زیستی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی منطقه با استفاده از اسناد و مدارک مستدل چون نقشه­ها و عکس­های هوایی مورد بازشناسی و تحلیل قرار گرفته، سپس با تدوین پرسش­نامه به عنوان ابزار جمع­آوری اطلاعات، نیازها و ترجیحات گردشگران و جامعه محلی جهت حضور در منطقه مورد بحث، مورد تدقیق قرار گرفته ­است. در نهایت با ارزیابی میزان سازگاری ترجیحات گردشگران جهت حضور در سایت حفاظت­شده­ آبشار مارگون با جاذبه­های طبیعی منطقه، پیشنهادات و الگوی گردشگری پایدار با تأکید بر انگاره­های طراحی منظر پایدار ارایه شده­است.

کلیدواژه‌ها


ارایه الگوهای توسعه گردشگری پایدار منطقه حفاظت شده­­ آبشار مارگون فارس با تأکید بر اصول و معیار­های طراحی منظر پایدار

 

فریال احمدی[1]

محمدرضا بمانیان[2]*

bemanian@modares.ac.ir

علی رضا صادقی[3]

تاریخ دریافت:30/3/88

تاریخ پذیرش:8/7/88

 

چکیده

استمرار تخریب گستره­ها و مناظر طبیعی در نبود مدیریت­های صحیح و حضور بی­تأمل فنآوری و گسترش بی­رویه­ شهرنشینی، نه تنها نیاز اساسی انسان به حضور در منظر طبیعی به مثابه­ زادگاه اولیه و ابدی انسان را بی­جواب نهاده، بلکه برهم­خوردن تعادل طبیعی این اکوسیستم­ها، حیات و زندگی او را نیز دچار نقصان و مشکل گردانیده­است. پژوهش حاضر به منظور ساماندهی و حفاظت از منظر طبیعی منطقه حفاظت شده آبشار مارگون فارس به مثابه اکوسیستم زنده، پویا و حیات بخش منطقه مارگون، و بر مبنای انگاره­های طراحی منظر پایدار شکل گرفته­ است تا از این رهگذر موجبات انگیزش حضور هر چه بیشتر گردشگران داخلی و خارجی به این منطقه­ها را فراهم آورد.

روش تحقیق حاضر از نوع پیمایشی در منطقه ی توصیفی- تحلیلی است که در آن هدف، ارایه الگوی توسعه گردشگری پایدار منظر حفاظت­شده­ آبشار مارگون می­باشد. در فرآیند ارایه این الگو­ها و در جهت دستیابی به نقاط ضعف، قوت، فرصت­ها و تهدید­های منطقه، نخست ویژگی­های کالبدی، محیط زیستی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی منطقه با استفاده از اسناد و مدارک مستدل چون نقشه­ها و عکس­های هوایی مورد بازشناسی و تحلیل قرار گرفته، سپس با تدوین پرسش­نامه به عنوان ابزار جمع­آوری اطلاعات، نیازها و ترجیحات گردشگران و جامعه محلی جهت حضور در منطقه مورد بحث، مورد تدقیق قرار گرفته ­است. در نهایت با ارزیابی میزان سازگاری ترجیحات گردشگران جهت حضور در سایت حفاظت­شده­ آبشار مارگون با جاذبه­های طبیعی منطقه، پیشنهادات و الگوی گردشگری پایدار با تأکید بر انگاره­های طراحی منظر پایدار ارایه شده­است.

 

واژه های کلیدی: توسعه گردشگری پایدار، منطقه حفاظت­شده، اصول طراحی منظر پایدار، آبشار مارگون فارس.

 

مقدمه


       غفلت از این مهم که مناظر طبیعی از دیرباز تجلی گاه فرهنگ، تمدن، منطقه ساز شکل گیری هویت و خواستگاه عالی ترین کمالات بشری بوده انـد، به تجــاوزی نامعقــول و بی رویه به حریم گستره­های طبیعی منجر شده که در نهایت، بی هویتی، سراسیمگی و آشفتگی را برای همگان به ارمغان آورده­است. این در حالی است که رابطه انسان با محیط‌زیست و »منابع حیاتی مانند هوا، گیاهان، جنگل‌ها، منابع آبی و جانوران هرگز رابطه‌ای مالکانه نیست که به هر شکل دلخواه بتواند در آن تصرف کند و بدون توجه به معیارهای حفاظت و بقا، به بهره‌برداری آن ها بپردازد. بلکه می‌توان گفت فقط حق انتفاع و استفاده محدود در چارچوب ضوابط شرع و قانون را دارد»(1). به دیگر سخن می‌توان گفت «آدمی تا روزی که زنده است، حق بهره‌برداری از امکانات و مواهب طبیعی را دارد و هم اینکه حق ندارد در دوره حیات و بهره برداری خود آسیبی به طبیعت وارد کند که اثر مستقیم و غیر مستقیم این آسیب، سلامت طبیعت و نسل حاضر و نسل‌های بعدی را به خطر بیندازد. از این مطلب نتیجه می‌گیریم که محیط‌زیست ملک خاص هیچ نسلی نیست تا هرگونه که خواست در آن تصرف کند، بلکه طبیعت میراث تمام بشریت و اعتبار دائمی همه انسان‌هاست که هر نسلی از نسل پیش از خود به ارث می‌برد» (2). در واقع آدمی باید به گونه‌ای از طبیعت و محیط‌زیست خود بهره گیرد که «ویژگی های طبیعی (اکولوژیکی) سرزمین یادشده دیکته می‌کند و آن‌گاه باید این ویژگی‌ها را با نیازهای اقتصادی و اجتماعی خود سازگار کند» (3).  

از این­رو در عصر حاضر و به دنبال شتاب گرفتن روند نابودی، تخریب و زوال منابع زیستی اصلی انسان، ضرورت استفاده از اصول پایداری در جلوگیری از روند تخریب مناظر، گستره­ها و چشم­اندازهای طبیعی و سامان­دهی این گستره­های هویت­بخش، که در قالب طراحی منظر پایدار این منطقه­ها نمود می­یابد، بیش از هر زمان دیگری به دیده می­آید.

            به طور حتم یکی از نتایج حاصل از رسیدگی و توجه به منطقه­ها و گستره­های طبیعی و استفاده از اصول حاکم بر طراحی منظر پایدار در ساماندهی این مناظر، جذب گروه­های اجتماعی مختلف به این عرصه­های طبیعی و گسترش و رونق گردشگری در این حوزه­ها است. همچنین به نظر می­رسد استفاده از انگاره­های طراحی منظر پایدار در ساماندهی مناظر و چشم­انداز­های طبیعی می­­تواند زمینه کاهش مشکلات و دشواری­های گردشگری را فراهم آورد. چرا که در واقع هدف نهایی طراحی منظر پایدار، فراهم آوردن شرایطی است که بتوان در آن با استفاده از پتانسیل­های محیطی، زمینه بهبود کیفیت محیط زیست را فراهم آورد. پر واضح است که بهبود کیفیت محیط زیست به نوبه خود زمینه حضور گردشگران و نیل به مفهوم گردشگری پایدار را در حوزه­های طبیعی فراهم می­آورد.

بدین ترتیب، این نوشتار ابتدا به بازخوانی مفاهیم منظر طبیعی و حفاظت شده خواهد پرداخت و اصول حاکم بر طراحی منظر پایدار را مورد تدقیق قرار خواهد داد. در ادامه ضمن مداقه در مفاهیم گردشگری و توسعه گردشگری پایدار، ابعاد و اهداف توسعه گردشگری پایدار مورد تحلیل قرار خواهد گرفت. همچنین در این پژوهش ضمن معرفی حوزه حفاظت­شده آبشار مارگون فارس به عنوان نمونه موردی، به تحلیل ویژگی­ها و شناخت ترجیحات مراجعه کنند­گان به این گستره و منظر طبیعی پرداخته خواهد شد. در پایان ضمن احترام به ترجیحات مراجعه­کنندگان و گردشگران برای حضور در این منظر و ارزیابی آن با جاذبه های طبیعی منطقه، الگوی گردشگری پایدار منظر حفاظت شده­ی مارگون  با استفاده از اصول طراحی منظر پایدار و شاخص­های حاکم بر توسعه گردشگری پایدار ارایه شده است.

روش تحقیق

     روش تحقیق مقاله حاضر از نوع پیمایشی و توصیفی- تحلیلی است که در آن هدف ارایه­ الگوی گردشگری پایدار منظر حفاظت شده­ آبشار مارگون می­باشد. در گام نخست کوشش گردیده تا با شناخت دقیق عوامل محیط زیستی، اقتصادی، اجتماعی، تاریخی و فرهنگی منطقه و تحلیل آن از طریق اسناد و مدارک مستدل، به بازشناسی نقاط ضعف، قوت، تهدیدها و فرصت­های منطقه پرداخته شود. سپس با استفاده از شیوه­های مشاهده، مصاحبه و پرسش­نامه به عنوان ابزارهای جمع­آوری اطلاعات، ترجیحات گردشگران داخلی و خارجی برای حضور در منظر طبیعی آبشار و همچنین ملاحظات جامعه محلی و بومی منطقه در حضور و مشارکت سودمند در منطقه مورد تدقیق و ارزیابی قرار گرفته­است. در نهایت با ارزیابی میزان سازگاری دلایل حضور گردشگران در منظر حفاظت شده مارگون با جاذبه­های طبیعی منطقه چون پوشش گیاهی ویژه­، آبشار و رودخانه­ی مارگون و توپوگرافی زمین، الگوی گردشگری پایدار در منظر حفاظت شده­ی آبشار مارگون ارایه شده است.

ادبیات تحقیق

انگاره­های طراحی منظر پایدار در مناطق حفاظت شده[4]

منظر تصویری‌ است‌ مادی‌، جامد، فیزیکی‌ و واقعی‌ که‌ حرکت‌ ذاتی‌ ندارد، عمل‌ نمی‌کند ولی‌ در عین‌ حال‌ انسان­ها آن‌ را به‌ وسیلة‌ حواس خود درک‌ می‌کنند. هر یک‌ از این‌ حواس تأثیر بسیاری‌ بر برداشت‌ بیننده‌ از محیط‌ دارند (4). به واقع فضای بیرونی هر مکانی که در میـــدان دیـد باشــد و در چشم اندازی واقع شود که شامل مجموعه­ای از اطلاعات بصری مانند زمین یا اشیا و ساختارهای مصنوع و همچنین پوشش گیاهی و آب و جز آن و نیز آسمان می باشد، جلوه ای از منظر[5] شناخته می­شود (5). منظر آن­گونه که فردریک استینر آن را به عنوان بافت پیوندی جهان ما توصیف می­کند، «وسیله‌ای است که مجموعه گسترده‌ای از سیستم‌های فرهنگی و اکولوژیکی را در بافت پیچیده‌ای از تغییرات سطح زمین در اثر عوامل طبیعی و ساکنان به یکدیگر متصل ساخته و منتقل می‌کند» (6).

آنچه مسلم است، لذت بردن از جاذبه های و مظاهر شورانگیز طبیعی، ویژه­ انسان است و انسان میراث دار اصلی  گستره ها،  مناظر  و جاذبه های طبیعی می­باشد. «جاذبه های طبیعی ویژگی­هایی است که انسان با چشم قادر به مشاهده و با دیگر حواس قادر به درک آن است. ویژگی­های این دسته از منابع تفرجگاهی، چشم­انداز های بدیعی است که سبب آرامش روحی انسان و احساس رضایت می­شود. عواملی همچون توپوگرافی، وضعیت منابع آب، پوشش گیاهی و حیات وحش» (7). بنابراین از آنجا که امروزه معضلات محیط‌زیست و تخریب طبیعت اثرات غیرقابل جبرانی بر چهره زمین و زندگی انسان‌ها گذاشته است، سازمان‌های جهانی حمایت و حفاظت از طبیعت به منظور کاهش این اثرات شکل گرفته‌است. هدف این سازمان‌ها از یک‌سو حفاظت از آن چیزی است که از طبیعت باقی‌مانده و از دیگر سو تعریف چارچوب‌ها و قوانینی است است به منظور حضور انسان در طبیعت و تعیین دامنه نفوذ و دخالت انسان‌ها در آن؛ تا بتوان از این رهگذر بهره‌کشی انسان‌ها از طبیعت را محدود کرد (8).

در این راستا مناطق حفاظت­شده، در جهت حفاظت از جاذبه­ها و اکوسیستم­های طبیعی، شرایط و ارزش­های ویژه  اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی گستره­ها و مناظر طبیعی، همچنین ارتقا توان مادی و معنوی این مناظر طبیعی توسط سازمان حفاظت از طبیعت و منــابع طبیعی شکل گرفته­اند.

        در تعریف مناطق حفاظت­شده از سوی این سازمان آمده ­است که «منطقه حفاظت شده، یک فضای جغرافیایی به وضوح تعریف­شده، شناخته­شده، اختصاص­یافته و مدیریت­شده است که از طریق قانونی یا هر وسیله مؤثر دیگر برای دست­یابی به حفاظت بلند مدت طبیعت از طریق به خدمت گرفتن اکوسیستم­ها و ارزش­های فرهنگی منطقه تعیین گردیده­است (9). به واقع این مناطق بزرگ­ترین و عالی­ترین میراثی است که می­توان برای نسل­های آینده به جای گذاشت. این مناطق از یک­سو به منظور تضمین دسترسی آیندگان به طبیعت و تمامی ثروت های مادی و معنوی حاصل از آن و از سویی دیگر جهت حمایت از تنوع بیولوژیکی، فرهنگی و محیطی گستره­های طبیعی، شکل گرفته­اند. اتحادیه­ بین المللی حفاظت طبیعت و منابع طبیعی[6]، مناطق حفاظت شده را به 6 دسته­ی متمایز: 1- طبیعت بکر و دست نخورده، 2- پارک های ملی، 3- اثر طبیعی، 4- منظر حفاظت شده، 5- منطقه مدیریت رستن­گاه­ها و 6- منطقه حفاظت شده­ منابع مدیریت­شده» تقسیم می­کند. حال آن که سازمان حفاظت محیط زیست ایران این تقسیم بندی را در قالب چهار دسته: 1- پارک های ملی، 2- اثـــر طبیعی، 3- پناهگاه های حیات وحش و 4- مناظر حفاظت شده، ارایه داده است. تعاریف و اهداف اولیه در هر کدام از مناطق حفاظت شده ارایه شده توسط این دو نهاد، در جدول 1 مورد تدقیق قرار گرفته شده­است.

 

جدول 1- طبقه­بندی مناطق حفاظت شده

طبقه­بندی

تعاریف

اهداف

طبیعت بکر و دست نخورده[7]

( پناهگاه های حیات وحش)

IUCN

سازمان حفاظت محیط زیست ایران

حفاظت از گونه‌های ویژه و جوامع اکولوژیکی

فراهم‌آوردن فضایی مناسب برای حضور معدود بازدیدکنندگان

حفاظت خدمات سازگار اکوسیتم‌ها

مناطق حفاظت شده­ای هستند که برای حفاظت از تنوع زیستی، ارزش های زمین شناختی و جغرافیایی، اختصاص داده شده­اند. این قبیل مناطق به عنوان منبع ضروری برای تحقیقات علمی محسوب می گردد.

به محدوده­ای از منابع طبیعی اطلاق می شود که دارای زیستگاه های طبیعی نمونه و شرایط اقلیمی خاصی برای جانوران وحشی می­باشند.

پارک های ملی[8]

این مناطق بخشی از طبیعت وسیع هستند که برای حفاظت از فرآیند اکولوژیکی و همچنین ویژگی­های خاص منطقه در جهت ایجاد فرصت های علمی، آموزشی، تفریحی، فرهنگی، محیطی و روحانی برای بازدیدکنندگان اختصاص داده شده اند.

به محدوده­ای از منابع طبیعی اطلاق می­گردد که نمونه­ای برجسته از مظاهر طبیعی ایران می باشد و به منظور حفظ همیشگی وضع طبیعی آن و ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنی­ها حفاظت می­گردند.

حفاظت از فرآیند اکولوژیکی

منظر حفاظت شده[9]

منطقه­ای است که تعامل میان طبیعت و مردم در طول زمان فضایی با ویژگی های اکولوژیکی، بیولوژیکی و فرهنگی متمایز فراهم آورده است.

به محدوده ای از منابع طبیعی اعم از جنگل، مرتع، دشت، آب و کوهستان اطلاق می شود که از لحاظ ضرورت تکثیر نسل جانوران وحشی و دارای اهمیت خاص بوده و مورد حفاظت قرار می گیرد.

حفاظت از تعامل متوازن طبیعت و فرهنگ از طریق حفاظت ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی و معنوی مناظر، نگهداری از مناظر مهم و ارزش‌های طبیعی وابسته به آن از طریق کاربست برنامه‌ها و روش‌های مدیریت سنتی

اثر طبیعی[10]

IUCN

این مناطق حفاظت شده، در جهت حفاظت از آثار طبیعی ویژه که می­توانند در قالب تغییرات طبیعی زمین و توپوگرافی، دریاها، ویژگی های زمین شناختی، رودخانه ها، آبشارها، غارها و کوه ها و یا حتی ویژگی ها و خصایص زیستی مانند بیشه زار های قدیمی، نمود پیدا کنند، اختصاص داده شده اند.

حفاظت از الگوی پوشش‌گیاهی

رستن‌گاه‌ها و توسعه آموزش عمومی در زمینه حفاظت منطقههای واجد ارزش‌های طبیعی

 

منطقه مدیریت رستن­گاه ها[11]

IUCN

 

این مناطق هدف خاصی مبنی بر حفاظت از رستن­گاه ها و گونه های متنوع زیستی را بازتاب می نمایند. بسیاری از این مناطق به مداخله­ی منظم و فعال جهت حفاظت نیاز دارند.

حفاظت از الگوی پوشش‌گیاهی و رستن‌گاه‌ها

توسعه آموزش عمومی در زمینه حفاظت منطقههایی واجد ارزش‌های طبیعی

مناطق حفاظت شده با استفاده پایدار

IUCN

مناطق حفاظت شده این گروه بر حفاظت از اکوسیستم‌ها و زیستگاه‌ها همراه با ارزش‌های فرهنگی مربوطه و سیستم مدیریت سنتی منابع طبیعی تأکید دارند.

حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی، ترویج استفاده پایدار از منابع طبیعی با تأکید بر ابعاد اکولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی منطقه، تسهیل امنیت جوامع محلی، کمک به توسعه پایدار‌ ملی

         

 

بنابراین از آن جا که مناظر طبیعی به عنوان ثروت‌‌های یک سرزمین به‌شمار می‌روند، باید مورد حراست و احیا قرار‌ گیرند تا بتوانند نشانه پویایی هویت فرهنگی یک تمدن باشند. در این زمینه لازم است که مدیران و طراحان منظر قبل از هرگونه مداخله در مناظر طبیعی، به دسته‌بندی منطقه مورد مطالعه در یکی از زیرشاخه‌های ذکر شده توسط سازمان حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی اقدام کنند چراکه اهداف مدیریتی و طراحی در این گستره‌ها منطبق بر اصول حفاظتی در این مناطق‌اند. با توجه به ارزش‌های ویژه منطقه و هدف اصلی که شامل حفاظت از اکوسیستم‌ها، زیستگاه‌ها و تنوع زیستی طبیعی است، حضور انسان در این مناطق باید بسیار محدود یا حتی ممنوع گردد و تنها انجام فعالیت‌های علمی و پژوهشی در ابعاد محدود از سوی انسان امکان پذیر باشد. اصول و معیارهای بازسازی به اعمال برنامه‌های مدیریتی در زمینه ترویج و ارتقای فرهنگ عمومی جهت حفاظت شدید از این مناطق خلاصه می‌شود. ذکر این نکته حائز اهمیت است که بعد طراحی در این مناطق بسیار ضعیف‌تر از ابعاد حفاظتی است چراکه ویژگی‌های متمایز اکولوژیکی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی این مناطق ایجاب می‌کند که تمامی مداخلات انسانی محدود شود، به‌گونه‌ای که تنها در زمینه حفاظت و ارتقای توان زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی منطقه و تنوع گونه‌های زیستی گیاهی و جانوری گام بردارد. همچنین باید اذعان داشت به دلیل اینکه محدوده مطالعاتی از یک‌سو به‌مثابه منظری طبیعی شناخته می‌شود و از سوی دیگر در هیچ‌کدام از گروه‌های فوق جای نمی‌گیرد، طراح و مدیر باید با استفاده از اطلاعات به‌دست‌آمده از ارزیابی‌های بوم‌شناختیِ منطقه (مطالعات هیدرولوژیکی، خاک‌شناسی، توپوگرافی و...) و با تأکید بر حفاظت از تمامی ارزش‌های طبیعی، معنوی و فرهنگی منطقه، اقدام به مداخله کند.

طراحی منظر، فرایند آگاهانه سازماندهی، برنامه­ریزی و ایجاد تغییرات فیزیکی در محیط و منظر است. در واقع طراحی منظر، خلق محیط و منظرهای جذاب، برانگیزاننده، پرمعنی و پایدار است. از اینرو طراحی منظر در وهله اول، به صورت عاملی جهت ایجاد هماهنگی میان عوامل بوم­شناختی، فن­شناختی و فرهنگی به حساب می­آید (10).  در واقع طراحی منظر، به عنوان دانش و راهکاری جهت درک نیاز­های منظر و انسان، ارایه پاسخ­های مفهومی به این نیازها و انجام فعالیت های ویژه­ای برای اجرای این پاسخ­ها از طریق تصمیمات و تمهیدات طراحی، تعریف می­گردد. اما یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های طراحان در طراحی و مداخله در مناظر، «رسیدن به اصول و معیارهای پایداری است که بسط آن در طراحی این مناظر بتواند تعادلی پایدار میان ظرفیت و توان اکولوژیکی، اجتماعی و فرهنگی منطقه و استفاده‌کنندگان آن (گردشگران و جوامع محلی) ایجاد نماید. ایجاد منظری اجتماعی و خودکفا که توانایی تأمین هزینه‌های خود را داشته و در مسیر نیل به پایداری گام بردارد. این سه مؤلفه (زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی) به‌عنوان ابعاد عام پایداری شناخته می‌شود. بدیهی است که پایداری مناظر با میزان مقاومت عناصر سازنده آن در مقابل فرسودگی و زوال و از دیگر سو حفظ کارایی اجتماعی و غنای فرهنگی آن در طول زمان تعریف می‌شود. اگر پویایی اکوسیستم‌های یک منظر (اعم از طبیعی، فرهنگی، تاریخی و مانند آنها) بعد از گذشت سال‌ها حفظ گردد و این فضا همچنان به عنوان فضایی زنده برای حضور آدمیان مطرح باشد و مردمان بارها به دیدارش بشتابند، تأییدی بر پایداری آن است» (11).

           در همین راستا و به واسطه تأکید مفهوم پایداری بر توجه همزمان و استفاده بهینه از سه مؤلفه اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی، طراحی منظر پایدار را می­توان اینگونه تعریف کرد: نگرش و تأملی آگاهانه به محیط و طبیعت پیرامونی، که با تکیه بر تمهیدات طراحی و اصول محافظتی، از ارزش­های فضایی و محیطی هر حوزه در جهت ارتقا توان اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن حوزه سود می­برد. از این­رو نگارندگان بر این اعتقادند که  به منظور دست­یابی به مناظر و چشم­اندازهای طبیعی پایدار از طریق راهکارهای طراحی، ابتدا باید در حفظ جایگاه معنایی، اکولوژیکی و کالبدی این مناظر کوشید (انگاره­های حفاظتی) و سپس با بکار­گیری اصول و معیارهایی منطبق بر ارزش های مستتر در لایه های متفاوت (معنایی، اجتماعی، فرهنگی و ...) این مناظر (انگاره­های توسعه و بهسازی)، به توسعه و ارتقا مناظر و چشم­اندازهای طبیعی در زمینه­های مختلف همت گماشت. بدیهی است این مهم تنها در سایه­ شناخت دقیق طراحان از این گستره­ها و مناظر و استفاده از اصول طراحی منظر پایدار حاصل می­گردد. بدین منظور در جدول 2، اصول  و معیار های طراحی منظر پایدار در مناطق حفاظت شده در دو زیر­شاخه­ی کلی (حفاظتی و توسعه) با توجه به اهداف اولیه شکل گیری مناطق حفاظت شده،  ارایه گردیده است.

 

 

 


جدول 2- اصول طراحی منظر پایدار در مناطق حفاظت-شده

اصول طراحی منظر پایدار

حفاظتی

اکولوژیکی

حفاظت منطقه طبیعی از آلودگی­های صوتی و آب و هوایی

حفاظت از تنوع زیستی ( گیاهی، جانوری...) منطقه

حفاظت از منطقه در مقابل تاثیر عوامل مخرب اکوسیستم­های طبیعی

حفاظت منطقه از حضور پسماندها و پساب های صنعتی، خانگی و ...

کالبدی

حفاظت منطقه از عوامل مخرب چون فرسایش

حفاظت از ویژگی­های کالبدی و ساختاری منظر ( شیب زمین، خاک، بدنه ها، کف و ...)

عملکردی

حفاظت از عناصر عملکردی جذاب طبیعی، فرهنگی و تاریخی منطقه

توسعه و بهسازی

اکولوژیکی

ارتقا کیفیت اکولوژیکی منظر طبیعی

حذف کاربری­ها و فعالیت­های ناسازگار  با محیط طبیعی

طراحی و توسعه منطبق بر ویژگی­های زیست – محیطی خاص منطقه

ارتقا اکولوژیکی در حهت کاهش فرسایش خاک

ترویج برنامه­های آموزشی در زمینه حفاظت خاک و محیط

اجتماعی

ایجاد تجربه­های تفرجی متفاوت جهت جذب هرچه بیشتر گردشگران

توسعه گردشگری در محدوده برد و ظرفیت طبیعی منطقه

ایجاد تسهیلات بهینه گردشگری

ارتقا  امنیت بازدیدکنندگان

احترام به شاخصه­های فرهنگی و هویت بومی در جهت خلق فضاهایی متنوع

فراهم آوردن امکانات گسترده رفاهی و تفریحی منطبق با اصول و معیار های حفاظتی محیط

طراحی متنوع و منعطف

کالبدی

توسعه و طراحی منطبق بر ویژگی های کالبدی و ساختاری ( توپوگرافی و...)  منظر طبیعی

استفاده از مصالح بوم آورد

استفاده از انگاره ها و طرحواره های طبیعی در طراحی جهت انطباق هرچه بیشتر با محیط پیرامونی

عملکردی

 انطباق طراحی و توسعه عملکردهای تفرجی، فرهنگی و اجتماعی با حرایم و پهنه بندی های مناظر طبیعی

اقتصادی

جلب مشارکت های مردمی و محلی در حفظ، زیبایی، بهداشت و ماندگاری مناظر طبیعی

جذب گردشگر  و توسعه فعالیت­های گردشگری در منطقه

جمع بندی

با تأکید بر اهمیت مناظر مبنی بر توان بالای تولیدی و حفاظتی باید نخست در حفظ تمامی ارزش­های اکولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی بر پایه اصول پایداری کوشید و سپس با اصولی منطبق بر ارزش­های منحصر به فرد منطقه باید علاوه بر حفاظت در توسعه و ارتقا توان و ظرفیت اجتماعی، اقتصادی و زیست – محیطی این مناظر را به کار بست و  در همگام سازی این گستره­ها در راستای نیازهای امروز گردشگران  و مردم محلی منطقه  در عین حفاظت این ثروت­های عظیم برای نسل آینده،  کوشید. 

 


             اما به نظر می­رسد یکی از نتایج عینی کار­بست انگاره­های طراحی منظر پایدار در ارتقا کیفیت و ساماندهی مناظر، چشم­اندازها و گستره­های طبیعی، افزایش توان جذب گردشگر در این حوزه­های طبیعی و رونق صنعت گردشگری در این گستره­ها باشد. از اینرو در ادامه به تدقیق مفهوم گردشگری و مفاهیم مرتبط با آن پرداخته شده است.

 

گردشگری پایدار[12]

«گردشگری عبارت است از مجموعه کار هایی که یک فرد در سفر و در مکانی غیر از محیط های عادی برای مدتی که کمتر از 24 ساعت و بیشتر از یک سال نیست انجام می­دهد و هدف آن سرگرمی، تفرج، استراحت، ورزش، دیدار با اقوام و آشنایان، کسب و کار، مأموریت، شرکت در کنفرانس، درمان، مطالعه و تحقیق، فعالیت­های مذهبی و فعالیت­هایی از این قبیل  می­باشد» (12). «تجربه ثابت کرده است که گردشگری همواره دارای تأثیرات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است» (13). اما «علی‌رغم مزایای فراوان این صنعت در بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی کشورهای مختلف، چنانچه توسعه آن همراه با سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌های منطبق بر نگرش زیست‌محیطی و با تأکید بر پایداری توسعه نباشد به‌طور حتم موجب بروز تأثیرات منفی فراوانی بر محیط زیست خواهد شد که علاوه‌بر تخریب و کاهش کیفیت طبیعت و جلوه‌های طبیعی و مصنوعی در نهایت به کاهش جاذبه‌های سرزمین‌های تحت‌تأثیر برای گردشگران داخلی و خارجی منجر می‌شود» (14). اما گردشگری با اهداف متفاوتی صورت می گیرد و شناخت این اهداف در دست یابی به انگیزش حضور گردشگران حایز اهمیت می باشد. در جدول 3 انواع گردشگری از دیدگاه های مختلف بررسی شده­است.

بنابراین در «دوران کنونی در پی بروز بحران‌های زیست‌محیطی، نابودی منابع و ایجاد موانع در راه رسیدن به توسعه پایدار، لازم می‌آید که برنامه‌ها بر اساس شناخت و ارزیابی توان محیطی انجام شوند تا هم بهره‌برداری درخور و مستمر از محیط صورت گیرد و هم ارزش‌های طبیعی محیط حفظ شوند» (15) و مقدمات ایجاد توسعه گردشگری پایدار را فراهم آورد. یکی از مهم­ترین دغدغه­های طراحان در ارایه طرح­های توسعه گردشگری، رسیدن به طرحی است که بتواند تعادلی پایدار میان حضور گردشگران و ظرفیت قابل تحمل [13]جهت بهره­وری معقول محیط را فراهم آورد. پر واضح است که توسعه گردشگری بیش از توان و ظرفیت محیط از یک­سو موجبات تخریب زیستگاه­ها، سامانه­ها و اکوسیستم­های طبیعی را فراهم می­آورد و از سویی دیگر میزان پذیرش گردشگران از سوی جوامع محلی را کاهش می دهد. در واقع گردشگری پایدار «سعی در تنظیم روابط بین مکان گردشگری و گردشگران دارد، چراکه این رابطه می‌تواند پویا و سازنده باشد و به‌دنبال تعدیل فشار و بحران بین این عناصر است تا آسیب‌های محیطی و فرهنگی را به حداقل رسانده، رضایت بازدیدکنندگان را فراهم آورده و به رشد اقتصادی ناحیه کمک می‌کند» (16).     از این­رو گردشگری پایدار «نوعی گردشگری است که در راستای مدیریت منابع تجدید شونده اعم از انسانی و طبیعی باشد به نحوی که هم نیاز های اقتصادی، اجتماعی و زیبایی­شناختی گردشگران تأمین شود و هم­یکپارچگی فرهنگی، فرآیندهای بوم­شناختی ضروری، تنوع اکولوژیکی و سامانه­های طبیعی حفظ گردد. بنابراین توسعه گردشگری پایدار بر تأمین نیاز های توسعه اجتماع محلی، بهبود زنجیره ی عرضه ی تولیدات محلی، تشویق صنایع و حرفه های محلی، توسعه متناسب با ظرفیت زیست – محیطی و اجتماعی محلی و افزایش ثبات درآمد گردشگری تأکید دارد» (12). در جدول 4، ابعاد و اهداف عام  توسعه گردشگری پایدار ذکر شده است.

لازم به ذکر است که جاذبه های گردشگری به دو دسته منابع و جاذبه­های طبیعی و انسانی تفکیک می­گردد. عواملی طبیعی همچون شرایط اقلیمی، زیستگاه­های حیات وحش، رستن­گاه­های طبیعی و جلوه­های تاریخی، قومی و فرهنگی از جمله عوامل مؤثر در جذب گردشگران بومی و غیر بومی می­باشند. از این رو در فرآیند توسعه­ پایدار گردشگری باید به این امر توجه داشت که جاذبه­های گردشگری به نحوی ساماندهی گردند که علاوه بر  تأمین انگیزش بیشتر برای حضور هرچه بیشتر گردشگران، تمامی ارزش های فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و اکولوژیکی منطقه نیز حفظ گردد.

 

 

جدول 3- انواع گردشگری از دیدگاه صاحب نظران (ابعاد توسعه گردشگری پایدار

 

 

والن اسمیت[14]

گردشگری قومی

در این نوع گردشگری، گردشگران به منظور مشاهده سبک زندگی افراد بومی و اقوام سفر می­کنند.

گردشگری هنری

در این گردشگری، گردشگر دوست دارد تا هنرهای ملل و مردم دیگر را شناخته و با آن­ها آشنا شود.

گردشگری تاریخی

این دسته از گردشگران به بازدید از موزه ها، مسجد ها، کلیساها و آثار تاریخی و باستانی می­پردازند.

گردشگری طبیعت گرا

تأکید گردشگر طبیعت­گرا بر جاذبه­های طبیعی و محیطی است. هدف آن پناه بردن به آغوش طبیعت زیبا و تحسین جاذبه­های طبیعی است.

گردشگری تفریحی

گردشگر تفریحی و ورزشی توجه خود را معطوف به شرکت در فعالیت­های ورزشی و فعالیت­های اجتماعی می کند.

گردشگری مرتبط با کار

هدف این نوع گردشگری تفریح و استراحت نیست بلکه انجام بخشی از حرفه و کار در مدت سفر است.

چاک. وای[15]. گی

مسافرت به قصد تماشا[16]

چنین مسافرتی قصد دیدار از محیط فیزیکی را دارند و به قصد تماشا از آن مکان می­روند.

گردشگری فرهنگی

مقصود آن بخش از این صنعت است که به جذابیت­های فرهنگی توجه خاص می کند.

گردشگری روستایی[17]

گردش و دیدن مناطق روستایی با هدف فرهنگی و ماجراجویانه را شامل می­شود.

گردشگری ماجراجویانه[18]

سفرهای مخاطره­آمیز یا حادثه­جویانه به مقصدهای پر خطر چون کویرها، جنگل­ها، رودخانه­ها را گویند.

گردشگری سلامت[19]

مقصود از مسافرت برای سلامت و درمان، رفتن به مکان­هایی است که فرد بتواند از خدمات پزشکی آن مکان استفاده کند.

گردشگری عصر نو

شامل سفرهایی است که با هدف فرهنگی، بهداشت و تماشای مناظر بکر طبیعی انجام می­شود.

گردشگری آموزشی[20]

سفرهایی که مسافران از راه برنامه­ای رسمی و منظم مطالبی را می آموزند را شامل می­شود.

گردشگری تجاری

این گونه سفرها شامل گردهمایی ها، سفرهای تشویقی، تشکیلات جلسات یا برپایی نمایشگاه­هاست.

 

 

 

 

جدول 4- ابعاد توسعه گردشگری پایدار

ابعاد گردشگری پایدار

تعاریف

اهداف

پایداری بوم­شناختی

پایداری بوم­شناختی موجب می­شود که توسعه با بقای فرآیندهای بوم­شناختی، تنوع زیستی و منابع زیستی همراه شود.

ارتقا و حفاظت محیط زیست و اکوسیستم های طبیعی منطقه ( حفاظت از تنوع زیستی، زیستگاه های حیات وحش و ...)

توسعه گردشگری منطبق بر محدودیت و حرایم طبیعی و زیست – محیطی منطقه

حفاظت اکوسیستم و سامانه­های طبیعی از آلاینده های زیست - محیطی

پایداری اجتماعی

پایداری اجتماعی اشاره به توانایی یک اجتماع اعم از محلی یا ملی برای پذیرش بازدیدکنندگان در دوره های زمان کوتاه یا بلند دارد به گونه­ای که هیچ­گونه ناهماهنگی و تضادی در ساخت اجتماعی جامعه به وجود نیاید یا به حداقل ممکن کاهش یابد.

احترام و توجه به علایق گروه­های استفاده­کننده از فضا اعم از گردشگران داخلی و جامعه محلی جهت ایجاد انگیزش حضور پذیری  بیشتر گردشگران بومی و غیر بومی

ارتقا توان پذیرش گردشگر از سوی جوامع محلی

تأمین رضایت و امنیت گردشگران

پایداری فرهنگی

پایداری فرهنگی به ثبات یا سازگاری در چارچوب شاخص­های فرهنگی یک جامعه در مقابل فشار حاصل از آنچه که فرهنگ گردشگر نامیده می شود و به اثرات فرهنگی به جا مانده از گردشگران  اشاره دارد.

همسویی فرآیند توسعه با فرهنگ و ارزش­های بومی منطقه( احترام به آیین فرهنگی و  آداب و رسوم بومی منطقه)

گسترش برنامه­های آموزشی و فرهنگی در جهت جذب مشارکت­های مردمی در توسعه گردشگری

پایداری اقتصادی

پایداری اقتصادی اشاره به سطح بهره­مندی اقتصادی از فعالیت کافی یا تأمین هزینه حاصل از حضور گردشگران و کاهش اثرات حضور آن ها و یا کسب درآمد مناسب در مقایسه با مشکلات ایجاد شده در جامعه محلی دارد .

اعمال برنامه­های مدیریتی در جهت جذب مشارکت­های جوامع محلی در گسترش  و توسعه گردشگری

ارتقا توان رویداد پذیری منطقه جهت جذب هرچه بیشتر گردشگر  و سودآوری اقتصادی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمایه 1- فرآیند دست یابی به گردشگری پایدار

 

منطقه حفاظت­شده آبشار مارگون

 

منطقه حفاظت شده­ آبشار مارگون در شمال غربی استان فارس و 128 کیلومتری شهرستان شیراز بین 31-30 عرض شمالی و 52-51 طول شرقی واقع شده­است که دارای وسعتی حدود 10000 هکتار می باشد. این منطقه طی مصوبه  192 در تاریخ 15/10/1378 شورای عالی حفاظت محیط زیست به عنوان منطقه حفاظت­شده اعلام گردید. «این منطقه بین کوه های برمندیلی در شرق، گلکه در غرب، ارتفاعات کمهر در  جنوب و محدوده­ روستای جوبخله در شمال می­باشد. تنها روستایی که در محدوده حفاظت­شده قرار دارد، روستای مارگون می­باشد که در شمال غربی و در فاصله ی دو کیلومتری آبشار واقع گردیده­است. این منطقه دارای آب و هوایی معتدل سرد با بارندگی­های مناسب است» (17).

جاذبه­های طبیعی سایت حفاظت شده ی آبشار مارگون اجتماعات گیاهی

جوامع گیاهی و جنگل­های منطقه به سه دسته تقسیم می­گردد:

  • جامعه پسته و بادام که در ارتفاعات 2800 متری دیده می­شود و شامل درختان و درختچه­های کیکم، زرشک، داغداغان، سماق، هفت کول می­باشد.
  • جامعه بلوط که تا ارتفاعات 2500 متــری دیــده می­شود و شامل کیکم، بادام، داغداغان، کیالک، انجیر، ون، بنه، چنار، بید، گردو و پسته می­باشد.
  • جوامع زیر کشت شامل اراضی کشاورزی و باغات میوه

حیات وحش

            جامعه جانوری منطقه حفاظت­شده آبشار مارگون را می توان در سه دسته زیر تقسیم بندی نمود:

  • پرندگان: شامل کبک، باقرقره، تیهو، کبوتر، فاخته، سار، گنجشک، شاهین و عقاب
  • آبزیان و ماهیان
  • حیوانات: شامل: قوچ، میش، بز، خرس، سمور، گرگ، روباه، شغال، کفتار، خرگوش و گراز

منابع آب

            «آبشار مارگون در موقعیت 53 درجه و 54 دقیقه طول شرقی و 30 درجه و 38 دقیقه عرض شمالی در ارتفاعات برمندیلی قرار دارد. نقطه خروج آب حدود 2200 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و ارتفاع بالاترین قسمت آبشار 60 متر می­باشد. کوه های رنج و برم فیروز و منابع آب حوزه آبخیز کمهر منشأ آب آبشار می باشند. ارتفاع دره مارگون که آبشار از آن جاری می­گردد،  117 متر است. آبشار مارگون منشأ تشکیل رودخانه مارگون است که به رودخانه جوبخله می­پیوندد و یکی از مهم­ترین سرشاخه­های رودخانه کر را تشکیل می شود» (17).

توپوگرافی و شیب

            در محدوده سایت حفاظت­شده آبشار مارگون، محدوده حفاظت کامل که دارای حساس­ترین ارزش­های طبیعی منطقه می­باشد (محدوده آبشار مارگون و درخت­زارهای رودکناری) درای شیب­هایی بیش از 70%، همچنین بخش اعظمی از سایت حفاظت­شده دارای اراضی با شیب 50% و دارای پوشش جنگلی تنک می­باشد. این اراضی به دلیل چرای بی­رویه دام دچار فرسایش شده و رو به سوی زوال و نابودی نهاده­است. همچنین شیب هایی بین 50- 10% را می­توان در بخش­های دیگر از این محدوده که تحت کشت زراعی، باغات میوه و پوشش­های مرتعی است مشاهده نمود. در نقشه 1، موقعیت قرارگیری چشم­اندازهای طبیعی منطقه و کاربری اراضی موجود در منطقه حفاظت­شده  آبشار مارگون نشان داده شد­ه­است.


 

 

نقشه 1- وضعیت موجود کاربری اراضی منطقه حفاظت­شده آبشار مارگون

 

آنچه مسلم است جاذبه­هـای طبیعی این منطقه، همواره زمینه حضور هرچه بیشتر گردشگران را فراهم آورده­است. عدم انطباق ظرفیت قابل تحمل محیط با میزان گردشگران موجب گشته تا  امروزه، این منطقه در معرض خطر نابودی قرار گیرد. از این­رو در جهت دست­یابی به الگوهای طرح توسعه  گردشگری پایدار منطقه حفاظت شده  آبشار مارگون، در جدول 5، وضع موجود منطقه  مورد تدقیق و ارزیابی قرار گرفته­است .

 

 

جدول 5- بررسی وضع موجود منطقه ی حفاظت شده ی آبشار مارگون

نقاط قوت

نقاط ضعف

فرصت ها

تهدید ها

برخورداری از جاذبه­های طبیعی چون منظر طبیعی آبشار، باغات و مزارع کشاورزی، رودخانه، جنگل­های بلوط و درختان داغداغان و ...

 

امکان دسترسی آسان بازدیدکنندگان به سایت طبیعی آبشار مارگون

عدم وجود برنامه­های آموزشی ، فرهنگی و مدیریتی جهت جذب مشارکت جوامع محلی در حفاظت از منظر طبیعی آبشار

تخریب جوامع گیاهی و زیستگاه­های حیوانی منطقه به دلیل تجاوزی بی رویه گردشگران و جامعه محلی به حرایم و گستره­های طبیعی رودخانه و آبشار

وجود آلاینده­های زیست – محیطی در مجاورت منظر طبیعی ( پارکینگ وسایل نقلیه، کارخانه  آب و معدنی و ...)

ایجاد منظره­ای جذاب و منعطف جهت حضور هرچه بیشتر گردشگران داخلی و خارجی در فصول و ساعات مختلف

 

حفاظت از تمامی ارزش­های معنوی، فرهنگی، اقتصادی، اکولوژیکی و اجتماعی منطقه و تلاش در جهت ارتقا آن

عدم حمایت سیاسی و مالی جهت ترویج مدیریت­های قوی در سایت حفاظت­شده آبشار

از بین رفتن و خشک شدن قنوات و سرچشمه­های اصلی آبشار مارگون

ورود پسماندها و پساب­های خانگی به جریان طبیعی رودخانه

تهدیدات خارجی چون آلودگی های صوتی، آب و هوایی و نوری

 

 

یافته­ها

 

          از آن­جایی که هدف اساسی در ارایه طرح­های توسعه  گردشگری پایدار، تأمین نیازهای گردشگران در عین حفظ تمامی ارزش­های فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، اکولوژیکی و اقتصادی منطقه می­باشد، پرسش نامه­ای در دو بخش تنظیم گردیده تنظیم گردیده و در میان 500 گردشگر بومی و غیر بومی توزیع شده­است. بخش اول پرسش­نامه به سنجش اطلاعات جمعیت­شناختی پاسخ گویان پرداخته و در قسمت دوم اولویت­های مورد نظر گردشگران جهت حضور در سایت مارگون در دو سال پیاپی 1389 و 1390 مورد سنجش قرار گرفته­است. نتایج حاصل از ارزیابی های پرسش­نامه در بخش اول حاکی از آن است که 35% پاسخگویان زن و 55% آنان را مردان بوده اند. همچنین 58% از پاسخگویان را جوانان و نوجوانان، 40%  آنان را میانسالان، 2% را افراد مسن تشکیل می دهند. از میان کلیه پاسخ دهندگان 68% متأهل و مابقی مجرد بوده­اند. همچنین 285 نفر از پاسخ گویان را گردشگران بومی و 215 نفر دیگر را گردشگران غیر بومی تشکیل می­دهند.

نتایج حاصل از ارزیابی پاسخ­های پرسش­نامه در بخش دوم حاکی از آن است که گردشگران بومی و غیر بومی جهت انجام فعالیت­های چون توسعه فعالیت­های کشاورزی، چرای دام، کوهنوردی، کمپینگ، صخره­نوردی، شکار آبزیان و دیگر جانوران و  مانند آنان در بستر مطالعاتی حضور می­یابند (نمودار 1). متأسفانه برخی از فعالیت­های صورت گرفته در مکان­های مناسبی صورت نمی­گیرید، از این رو مشکلات و آشفتگی­هایی اعم از فرسایش، آلودگی و مانند آن ها را به وجود آورده­است.

 

 

 

 

 

نمودار 1- نوع فعالیت های صورت گرفته از سوی گردشگران بومی و غیر بومی در سال 1389 و 1390 در منطقه مطالعاتی.

 

 

          با توجه به نتایج به دست آمده از تحلیل و ارزیابی دادهای پرسش نامه، امکانات و خدمات لازم برای حضور هرچه بیشتر گردشگران در منطقه ی مورد مطالعه، به سه دسته  امکانات تفرجی و ورزشی (کمپینگ، ورزش های گروهی، پیاده روری، ماهی­گیری، شکار، ورزش های آبی و کوهستانی)، خدمات رفاهی، اقامتی و آموزشی تقسیم­بندی شده­است.

              لازم به ذکر است که سایت طبیعی آبشار مارگون در تقسیم بندی ارایه­شده­ اتحادیه بین­المللی حفاظت طبیعت در دسته آثار طبیعی و با توجه به تقسیمات سازمان حفاظت محیط زیست کشور در دسته مناطق حفاظت شـــده  قــرار می گیرد؛ از این­رو،  میزان سازگاری امکانات و خدمات مورد نیاز گردشگران  با جاذبه های طبیعی منطقه، با تأکید بــر الگو­های ارایه ­شده­ حفاظتی اتحادیه­ بین المللی حفاظت طبیعت و منابع طبیعی در مناظر و آثار طبیعی و همچنین سازمان حفاظت محیط زیست کشور در مناظر حفاظت شده مورد مداقه و سنجش قرار گرفته شده است. در الگوهای فوق­الذکر بر حفاظت از تعادل میان طبیعت، سامانه­ها و اکوسیستم­های طبیعی و فرهنگ از طریق  بسط برنامه­های مدیریتی جهت حفظ تمامی ارزش­های اجتماعی، فرهنگی، سنتی و معنوی منطقه و دست­یابی به الگوهای طراحی پایدار، تاکید شده­ است.

نتیجه­گیری

منطقه حفاظت شده آبشار مارگون، نمود بارز تجلی ارزش­های ویژه اکولوژیکی، محیطی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی و جذابیت­های گردشگری در منطقه طبیعی است که در صورتی­که با توجه به نیازهای گردشگران امروز همگام گردد، به سند راسخ پایداری منطقه بدل می­شود. با تأکید به این مهم که ناسازگاری برخی از نیازها و ترجیحات گردشگران چون شکار، ماهیگیری، کمپینگ و همچنین خدمات اقامتی با جاذبه های طبیعی منطقه موجب گشته تا هم­اکنون این منطقه دچار مشکلاتی چون از بین رفتن گونه­های متمایز زیستی، فرسایش دره­ها و تخریب گیاهان رودکناری، آلودگی­های شدید صوتی و آب و هوایی در نتیجه حضور نامعقول وسایل نقلیه در حریم حفاظتی منطقه حفاظت شده مارگون، تخریب جنگل­های زاگرسی در نتیجه چرای بی­رویه دام­های جوامع محلی،  برپایی کمپینگ­های اقامتی گردشگری و بی­توجهی گردشگران به مشارکت در حفاظت خصایص ویژه  طبیعی منطقه دست به گریبان است و همچنین با توجه به این مهم که توسعه گردشگری از پایه­های اساسی توسعه پایدار جوامع است، از این رو پیشنهادها و الگوهای توسعه گردشگری پایدار منطقه حفاظت شده مارگون بر مبنای بسط اصول طراحی منظر پایدار در جدول 7 داده شده­است.

 

 

جدول 7- پیشنهادات گردشگری پایدار منطقه حفاظت شده آبشار مارگون 

 

پیشنهادات  توسعه ی گردشگری پایدار

الگوهای طراحی منظر پایدار

الگوی حفاظتی

حفاظت منطقه از پسماندها و پساب­های ایجادشده توسط گردشگران و جوامع محلی با ترویج برنامه­های آموزشی جهت جذب مشارکت­های هرچه بیشتر گردشگران و جوامع محلی در حفاظت منطقه

توسعه گردشگری منطبق بر توان و ظرفیت زیست- محیطی سایت طبیعی آبشار مارگون (هم­اکنون حضور گردشگران، خارج از توان اکوسیستمی منطقه موجبات تخریب، فرسایش و تهدید زندگی آبزیان و دیگران گونه­های زیستی را فراهم آورده­است).

ارتقا و حفاظت از زیستگاه­های طبیعی و حیات وحش (حفاظت از جنگل­های بلوط زاگرسی، گیاهان رودکناری در حال تخریب و ...) از طریق اعمال برنامه­های مدیریتی جهت کنترل بازدیدکنندگان از مداخله نامعقول در منطقه طبیعی

از آنجایی که یکی از ترجیحات عمده  گردشگران برای حضور در منطقه طبیعی آبشار مارگون، شکار می­باشد، تعیین محدوده­های مجاز برای شکار جهت حفاظت از حیات وحش متمایز منطقه الزامی است.

الگوی

توسعه و بهسازی

تثبیت عوارض طبیعی منطقه از طریق ارتقا پوشش گیاهی منطقه

حذف کاربری­های ناسازگار و آلاینده­های زیست – محیطی چون پارکینگ وسایل نقلیه از مجاورت حرایم طبیعی سایت

مرمت و بازسازی روستای مارگون در جهت استقرار  و ایجاد مناطق اقامتی گردشگران جهت جذب سودآوری اقتصادی

ایجاد نمایشگاه­های موقتی صنایع دستی، برگزاری مراسم فرهنگی، موسیقی محلی و ...) جهت آشنایی هر چه بیشتر بازدیدکنندگان با ارزش­های فرهنگی منطقه

تسهیل دسترسی پیاده به نقاط مختلف سایت

طراحی مسیرهای عبوری منطبق بر عوارض طبیعی زمین

جلوگیری از تخریب جنگل ها و پوششش گیاهی منطقه به مثابه یکی از جاذبه­های مهم گردشگری منطقه از جانب جوامع محلی از طریق ارتقا بخشی به وضعیت معیشت جامعه محلی

ساماندهی فضاهای تجمع کناره  رودخانه و آبشار مارگون

ساماندهی سیمای شبانه منطقه ( ورودی ها، مسیر ها و ...)

طراحی ورودی مشخص از سمت ورودی اصلی ( روستای مارگون ) ، نگهبانی و پست­های راهنمایی مشخص

تآکید بر مناطق واجد ارزش­های حفاظتی در نظر گردشگران با  نشانه­گذاری و قرار دادن تابلوهای راهنمای مشخص در منطقه

طراحی تفرجگاه­ها منطبق بر حرایم حفاظتی منطقه ( حذف فعالیت­های تفرجی متمرکز چون کمپینگ از مجاورت منظر حساس و شکننده  آبشار و رودخانه ی مارگون )

 

 

 

 

 

 

 

 

امید است توجه به پیشنهادات مطروحه و کار­بست آن­ها در سایت حفاظت­شده آبشار مارگون، زمینه توسعه گردشگری پایدار در را در این منطقه طبیعی فراهم آورد.



[1] - پژوهشگر دوره دکتری معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس

[2] - استاد و مدیر گروه معماری،  دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس.  *(مسئول مکاتبات).

3- پژوهشگر دوره دکتری شهرسازی،دانشکده هنر و معماری،  دانشگاه تربیت مدرس.

[4]- Protected area

[5]- Landscape

[6]- International Union for Conservation of  Nature (IUCN)

[7]- Strict nature reserve

[8]- National park

[9]- Protected landscape

[10]- Natural monument

[11]- Habitat management area

[12] - Sustainable Tourism

[13] -Caring  capacity

[14] - Valen Smith

[15] - Chuck. Y. Gee

[16] - Travel for watching

[17] - Rural tourism

[18] - Adventure tourism

[19] - Health tourism

[20] - Educational tourism

منابع

  1. جمالو، ف، «رعایت حقوق و تکالیف متقابل افراد در بهره‌گیری از محیط زیست سالم،  راهبرد‌هایی برای ارتقای علوم انسانی در کشور» کنگره ملی علوم انسانی، 1389: صص 218-205
  2. خراسانی، ن. ا ، و اصغر محمدی، ف، «محیط زیست در تعالیم الهی»، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 1378.
  3. مخدوم، م، «دستورالعمل تهیه و تدوین کتاب پارک‌های ملی، جنگلی و پارک طبیعت»، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1390
  4. سیف‌الهی، ش، «منظر پنجره‌ای به‌سوی قلمرو انسانی»، فصلنامه معماری و شهرسازی. 1387.
    1. Dinep, C., & Schwab, K. 2010. Sustainable site design. Newjerssy: John Wiely and sons.
    2. پورجعفر، م، صادقی، ع، و احمدی، ف،  «بسط اصول و معیارهای طراحی منظر پایدار در مرمت منظر طبیعی مسیل خشک شیراز»، فصلنامه  علوم محیطی: صص 202-193
    3. ضرابی، ا، و اسلامی پریخانی، ص، «سنجش تأثیرات اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی و زیست‌محیطی توسعة گردشگری»، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. 1390. صص 52-37.
    4. جعفرزاده، ن. ا، و نبی‌زاده، ر، «روش‌شناسی بررسی امکانات توسعه صنعت گردشگری پایدار با تکیه بر توانایی‌های زیست‌بوم ایران»،  فصل‌نامه علمی محیط زیست، 1390. صص 25-22
    5. محسنی، ر، «گردشگری پایدار در ایران: کارکردها، چالش­ها و راهکارها»، مجله علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی، 1388. صص 171-149.
  1. خراسانی زاده، محسن، «مباحثی درباره شناخت معماری منظر» فصلنامه معماری ایران . 1382. شماره 13+12 . صص 16- 10
  1. مجنونیان، ه، «مناطق حفاظت شده ساحلی - دریایی، معیارهای انتخاب، طرح ریزی و فنون مدیریت»، ترجمه دانه­کار،ا، انتشارات: سازمان محیط زیست، 1384.
  2. بمانیان، م،. و احمدی، فریال، « طراحی و اکولوژی منظر»، در دست چاپ در سازمان زیبا سازی شهر تهران، 1392
  3. IUCN.2008  Guidelines for applying protected area management categories.
  4. ماتلاک، ج، «آشنایی باطراحی محیط ومنظر»،  ترجمه: معاونت آموزش و پرورش سازمان پارک ها و فضای سبز تهران، سازمان پارک ها وفضای سبز شهر تهران. 1379.
  1. رضوانی، محمد رضا، «توسعه گردشگری روستایی با رویکرد گردشگری پایدار». انتشارات : دانشگاه تهران، 1387.
  1. نوری، ش و نوروزی آورگانی، ا، «ارزیابی محیط جهت توسعه گردشگری پایدار در روستای چغاخور»، فصلنامه علوم انسانی. 1384. صص 23-9
  1. مهندسین مشاور شرق آیند، «خلاصه گزارش طرح جامع توسعه گردشگری آبشار مارگون»،  سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، 1386
  2. احمدی، فریال، «روش­شناختی مرمت منظر گستره­­های طبیعی در ایران». رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، 1392. استاد راهنما: دکتر محمدرضا بمانیان.