بررسی کیفی آب رودخانهی کارون در بازهی اهواز با استفاده از شاخص کیفی آب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسارشد مدیریتمحیطزیست دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان*(مسئول مکاتبات).

2 استادیار، مدیر گروه محیط زیست دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

3 استادیار، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران.

4 استادیار، مدیر گروه محیط زیست دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر

5 عضوهیأت علمی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر.

چکیده

زمینه و هدف: رودخانه کارون پرآب ترین و طولانیترین رودخانه کشور است که به علت وجود مراکز متعدد صنعتی و زمینهای
کشاورزی و شهرهای بزرگ در حاشیهی آن، موقعیتی راهبردی در منطقهی غرب و جنوبغربی ایران داشته و پایش بهینهی کیفیت آب
آن یک ضرورت ملی است. این مطالعه با هدف بررسی کیفیت آب رودخانه کارون در بازهی اهواز، از فروردین تا اسفندماه 1386 با بررسی
پارامترهای کیفی آب انجام شد.
سازمان بهداشت ملی امریکا) استفادهشد. بدین منظور از ) NSF روش بررسی : برای تجزیه و تحلیل دادهها از نظام شاخصکیفیتآب
اختلافدما، ،pH ، ایستگاه های تعیین شده به صورت ماهیانه نمونهبرداری صورتپذیرفته و پارامترهای اکسیژنمحلول، کلیفرممدفوعی
اکسیژنمورد نیاز بیوشیمیایی، نیترات، کدورت، کلفسفات و کلجامدات محلول اندازهگیری شدند و سپس از منحنی شاخص کیفیت هر
پارامتر، ارزش کیفی آن محاسبه شد.
-1 کارشناسارشد مدیریتمحیطزیست دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان*(مسئول مکاتبات).
-2 استادیار، مدیر گروه محیط زیست دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
-3 استادیار، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران.
۴- استادیار، مدیر گروه محیط زیست دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر.
-5 عضوهیأتعلمی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر.
57 متغیر بوده و – یافتهها و نتایج: بررسی نشان داد شاخص کیفیت ماهانهی آب رودخانه در این بازه در طول مطالعه در گسترهی 70
در گروه متوسط قرارمیگیرد. شاخص کیفیت آب از ایستگاه اول تا ایستگاه آخر به تدریج کاهش مییابد و ایستگاه کوتعبداله (در پایین-
65 بهترین وضعیت را دارد. در ایستگاه های / 62 بدترین و ایستگاه کیانآباد (بالادست) با شاخص سالانهی 25 / دست) با شاخص سالانه 5
بالادست به دلایل عدم سرریز فاضلاب های مختلف شهری و بیمارستانی وکارخانهای شاخص از دامنه کیقی بالاتری برخوردار بوده است و
در ایستگاه های پایین دست مثل ایستگاه منطقه پلسیاه به علت ورود پساب بیمارستانی ووضعیت بستر و خودپالایی که برای ایجاد
حاشیه رود خانه وبلوار ترافیکی ساختار تغییر کرده است ، شاخص کیفیت آب رودخانه پایین بوده و در ایستگاه آخر نیز به دلایل ورود
مجموع پساب های شهری کمترین شاخص کیفی ثبت گردید. کیفیت آب در فصول مختلف نشان داد در فصل پاییز به علت شروع
بارندگی و کاهش آلایندهها بهترین وضعیت و در فصل بهار به دلیل کاهش بارندگی، وجود دمای مناسب برای رشد کلیفرمها و نیز افزایش
کدورت بدترین وضعیت و را داشته است.

کلیدواژه‌ها


علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره شانزدهم، شماره یک، بهار 93
بررسی کیفی آب رودخانهی کارون در بازهی اهواز با استفاده
از شاخص کیفی آب
* مژده مددینیا 1
mmadadinia@gmail.com
سیدمسعودمنوری 2
عبدالرضاکرباسی 3
سیدمحمدباقرنبوی 4
ابراهیمرجبزاده 5
87/10/ 87 تاریخ پذیرش: 26 /8/ تاریخ دریافت: 20
چکیده
زمینه و هدف: رودخانه کارون پرآب ترین و طولانیترین رودخانه کشور است که به علت وجود مراکز متعدد صنعتی و زمینهای
کشاورزی و شهرهای بزرگ در حاشیهی آن، موقعیتی راهبردی در منطقهی غرب و جنوبغربی ایران داشته و پایش بهینهی کیفیت آب
آن یک ضرورت ملی است. این مطالعه با هدف بررسی کیفیت آب رودخانه کارون در بازهی اهواز، از فروردین تا اسفندماه 1386 با بررسی
پارامترهای کیفی آب انجام شد.
سازمان بهداشت ملی امریکا) استفادهشد. بدین منظور از ) NSF روش بررسی : برای تجزیه و تحلیل دادهها از نظام شاخصکیفیتآب
اختلافدما، ،pH ، ایستگاه های تعیین شده به صورت ماهیانه نمونهبرداری صورتپذیرفته و پارامترهای اکسیژنمحلول، کلیفرممدفوعی
اکسیژنمورد نیاز بیوشیمیایی، نیترات، کدورت، کلفسفات و کلجامدات محلول اندازهگیری شدند و سپس از منحنی شاخص کیفیت هر
پارامتر، ارزش کیفی آن محاسبه شد.
-1 کارشناسارشد مدیریتمحیطزیست دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان*(مسئول مکاتبات).
-2 استادیار، مدیر گروه محیط زیست دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
-3 استادیار، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران.
۴- استادیار، مدیر گروه محیط زیست دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر.
-5 عضوهیأتعلمی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر.
57 متغیر بوده و – یافتهها و نتایج: بررسی نشان داد شاخص کیفیت ماهانهی آب رودخانه در این بازه در طول مطالعه در گسترهی 70
در گروه متوسط قرارمیگیرد. شاخص کیفیت آب از ایستگاه اول تا ایستگاه آخر به تدریج کاهش مییابد و ایستگاه کوتعبداله (در پایین-
65 بهترین وضعیت را دارد. در ایستگاه های / 62 بدترین و ایستگاه کیانآباد (بالادست) با شاخص سالانهی 25 / دست) با شاخص سالانه 5
بالادست به دلایل عدم سرریز فاضلاب های مختلف شهری و بیمارستانی وکارخانهای شاخص از دامنه کیقی بالاتری برخوردار بوده است و
در ایستگاه های پایین دست مثل ایستگاه منطقه پلسیاه به علت ورود پساب بیمارستانی ووضعیت بستر و خودپالایی که برای ایجاد
حاشیه رود خانه وبلوار ترافیکی ساختار تغییر کرده است ، شاخص کیفیت آب رودخانه پایین بوده و در ایستگاه آخر نیز به دلایل ورود
مجموع پساب های شهری کمترین شاخص کیفی ثبت گردید. کیفیت آب در فصول مختلف نشان داد در فصل پاییز به علت شروع
بارندگی و کاهش آلایندهها بهترین وضعیت و در فصل بهار به دلیل کاهش بارندگی، وجود دمای مناسب برای رشد کلیفرمها و نیز افزایش
کدورت بدترین وضعیت و را داشته است.
آلودگی. ،NSF ، واژه های کلیدی: کارون، اهواز، شاخص کیفیت آب
مقدمه
رودخانهها به عنوان مهمترین منابع تأمینکننده آب
شرب و مصرفی شهرها و روستاهای کشور نقش مهمی در تأمین
سلامت انسان و محیط زیست دارند، اما متأسفانه طی سال های
اخیر به همراه رشد فزاینده ساخت وسازهای غیراصولی و توسعه
شهرنشینی، شاهد تخلیه فاضلابها و پسماندهای خانگی،
صنعتی، کشاورزی و بیمارستانی در رودخانهها هستیم که این
امر موجب تیرگی رودخانهها و غلظت بالای آلایندهها در
.( حیاتیترین مایع زندگی شده است( 1
حوزه رودخانه کارون دارای وسعتی قریب 45221
کیلومترمربع م یباشد( 2). بخشی از آن که در استان خوزستان
واقع شده دارای آب و هوای گرم و خشک همراه با سازندهای
تبخیری و شورکننده در دامن ههای جنوبی زاگرس م یباشد.
الحاق رودخانه های شور واقع در این محدوده به همراه فاضلاب
صنایع و ز هآب های کشاورزی که بدون تصفی ه مستقیماً وارد
رودخانه م یشوند، موجب افت کیفیت آب رودخانه کارون به
ویژه در ماه های کمآب تابستان شده و در سال های اخیر
نگرانی هایی را از نظر تخریب کیفی این منبع حیاتی ایجاد
نموده است( 1). با توجه به اهمیت کارون بزرگ مطالعات فراوانی
به ویژه در سال های اخیر بر این رودخانه صورت پذیرفته است
که همه دال بر آلودگی این رودخانه و افزایش بحران در آن
میباشد. به منظور بررسی وضعیت کیفی آب کارون در مطالعه
طرح ساماندهی آبراهه کارون وضع موجود کیفیت آب
رودخانه، پارامترهای کیفی و روابط بین پارامترهای مذکور
بررسی و تحلیل گردید( 3). بررسی کیفیت آب کارون دربین
نشان داد که WQI 80 براساس شاخص - سال های آبی 85
کیفیت آب رودخانه کارون در بازه اهواز درمحدوده متوسط و
مورد تهدید میباشد( 2 و 4). کدورت آب رودخانه کارون و
شاخه های ورودی به آن به هنگام وقوع سیلاب به شدت افزایش
م ییابد. میزان آلودگی میکروبی و کلیفرم نیز در کلیه نقاط واقع
بر رودخانه کارون از حداکثر مجاز تعیین شده برای فاضلابها
نیز بیشتر است( 1). بررسی کیفی آب رودخانه های شطیط و
گرگر، به عنوان اجزاء مهم سامانه کارون بزرگ، با استفاده از
نشان م یدهد که کیفیت آب در دو NSF شاخص کیفیت آب
.( رودخانه یادشده در گرو ه متوسط طبقه بندی می شود( 5
بررسی غلظت پارامترهای کیفی مختلف در طول مسیر رودخانه
نشان میدهد که در سال های اخیر آلودهترین بخش رودخانه،
منطقهی اهواز میباشد( 5). بررسی کیفی آب رودخانه در بازه
شهر اهواز با استفاده از شاخص کیفیت آب نشان داد که
رودخانه در فصل تابستان بدترین و در فصل زمستان بهترین
.( شرایط کیفی را دارا میباشد ( 7 و 8
بررسی کیفی آب رودخانه ی کارون در بازه ی اهواز ... 51
بررسی تطبیقی شاخص های کیفی رودخانه کارون نشان داد
هنگامی که یک یا چند پارامتر ویژه بر روی تصمی مگیریهای
اخذ شده از شاخص مربوط تأثیر قابل توجهی داشته باشد
ترجیح داده می شود ( 7و 8). باتوجه به NSFWQI استفاده از
اینکه شاخص کیفی آب به طور سالانه دارای تغییرات می-
باشد( 9)، پایش کیفیت آب آن یک ضرورت ملی است. این
مطالعه با هدف بررسی کیفیت آب رودخانه کارون در بازهی
در سال 1386 NSF اهواز بر اساس نظام شاخص کیفیت آب
انجام یافته است.
روش کار
براساس اطلاعات بهدستآمده از مطالعه مقدماتی و شناسایی
رودخانه در بازه اهواز، ابتدا در مسیر مورد بررسی، 4 ایستگاه
انتخاب شد. ایستگاه اول کیانآباد در بالادست محدودهی
مطالعاتی، ایستگاه دوم ملیراه، ایستگاه سوم پلسیاه در محل
تخلیه پسابها و میانهی مسیر و ایستگاه چهارم کوتعبداله در
پاییندست محدوده مطالعاتی و پس از محل تخلیه پساب های
بیمارستانی و نیز محل انجام فعالیت های کشاورزی و دام -
.( پروری(شکل 1
شکل 1- موقعیت ایستگاه های نمونهبرداری
در طی زمان نمونهبرداری از هر ایستگاه 4 نمونه مجزا با
استفاده از بطری نانسن برداشت میشد و نمونههای برداشت-
شده برای سنجش پارامترهای زیر مورد استفاده قرار میگرفت::
BOD5 
DO 
کلیفرم مدفوعی 
سایر پارامترهای فیزیکوشیمیایی 
متر در EC دما و هدایتالکتریکی توسط دماسنج و
همان محل نمونهبرداری، اندازهگیری میشد. ظروف مورد
استفاده نمونهبرداری بر طبق دستورالعملهای استاندارد از
جنس پلیاتیلن شیشهای و پلاستیکی بود. به منظور آماده
سازی ظروف ابتدا به کمک یک مایع شستشوی رقیق شده
ظروف شسته میشد. سپس با استفاده از اسیدسولفوکرومیک
اسیدشویی انجام میگرفت و پس از شستو شوی کامل با آب
فراوان در نهایت ظروف با آب مقطر بدون یون شستشو داده
52 علوم و تکنولوژی محیط زیست، شماره 60 ، بهار 93 مددی نیا و همکاران
میشد. برای شستوشوی ظروف شیشهای پس از شستوشو با
مایع رقیقشده و سپس آبمقطر، آن ها را در آون در دمای
180 درجه سانتی گراد به مدت 1ساعت خشک نموده و پس
از خشک شدن درب بطری های مخصوص نمونه برداری هر
پارامتر را بسته و در مورد ظروف آزمایش کلیفرم نیز مطابق
دستورالعمل استاندارد پس از استریل کردن در اتوکلاو و درب-
بندی پوشش آلومینیومی در کیسه پلاستیکی قرار داده و درب
کیسهها مسدود می شود.
نمونههای مربوط به آزمایش های فیزیکوشیمیایی و
در مجاورت یخ در دمای 4درجه سانتی گراد در بطری BOD5
شیشهای درسنبادهای مسدودشده با پارافیلم در یونولیت نگه-
در هر بطری سولفات DO داری میشود. برای تثبیت نمونههای
منگنز و یدورقلیایی افزوده و بعد از گذشت چند دقیقه
اسیدسولفوریک ریخته و درب بطری را بهآرامی بسته به طوری
که ظرف حباب نگیرد و سپس درب آن را توسط پارافیلم
مسدود کرده و بهآرامی هم میزنیم تا نمونه همگن شود.
دستگاه های مورد استفاده جهت سنجش پارامترهای موردنظر
در آزمایشگاه شامل موارد زیر است:
امریکا Hach-2100N کدورتسنج 
اتوکلاو نوع ایران ساخت کشور ایران 
Junior مدل 35 Perkin-Elmer اسپکتروفتومتر 
ساخت کشور انگلیس
warner دسنگاه تقطیر 
اجاق ششخانهای و تکخانهای الکتروترمال ساخت 
کشور انگلیس
پمپ هوادهی 
ساخت کشور آلمان WTW انکوباتور 
ساخت کشور آلمان Memmrt آون 
ساخت کشور ژاپن U-10 Horiba متر EC 
پارامترهای مورد سنجش شامل اکسیژنمحلول، کلیفرممدفوعی،
اکسیژنمورد نیاز بیوشیمیایی، اختلافدما (در مقایسه با ،pH
یکمایل دورتراز محل نمونهبرداری خلاف جهت جریان آب)،
فسفات، نیترات، کدورت و کل جامداتمحلول بود. بهمنظور
مقایسه با استانداردهای سایر کشورها، هدایتالکتریکی نیز
اندازهگیری شد. آزمایشها با استفاده از روش های استاندارد آب
.( و فاضلاب انجام یافت( 18
نمونهبرداری در یک دورهی یکساله (فروردین تا
اسفند 1386 ) به صورت هرماه یکبار انجام گرفت. پس از
تعیین میزان پارامترها بااستفاده از نتایج بهدستآمده از
آزمایشهای انجامگرفته برروی نمونه آب خام رودخانه کارون و
NSF-WQI تعیین میانگین فصلی، با استفاده از شاخص
(شاخص کیفی آب سازمان بهداشت ملی امریکا) ، ارزش کیفی
هریک از پارامترها محاسبه گردید.
میزان اکسیژنمحلول را براساس دمای آب در محل
نمونهبرداری به درصد اشباع اکسیژنمحلول تبدیل کرده ( 19 ) و
NSF-WQI سپس با قراردادن عدد هر فاکتور در نرمافزار
شاخص کیفیت آن تعیین شد(شکل 2) و با قرار دادن شاخص
کیفیت فاکتورها در همان نرمافزار، شاخص کیفیت آب تعیین
.(20) ( گردید (شکل 3
اندازهگیری شده DO × اشباع= 100 DO درصد
اشباع در آن دما DO ماکزیمم
اشباع در دمای نمونهبرداری DO رابطهی 1- محاسبهی درصد
بررسی کیفی آب رودخانه ی کارون در بازه ی اهواز ... 53
Fecal coliform: (colonies/100 ml)
Water quality index:
WQI برای تعیین شاخص کیفی پارامترهای NSF شکل 2- نرم افزار
برای تعیین شاخص کیفی آب NSF شکل 3- نرم افزار
با استفاده از نتایج بهدستآمده از آزمایشهای انجام-
گرفته برروی نمونه آب خام رودخانه کارون و تعیین میانگین
شاخص کیفی آب ) NSF-WQI فصلی، با استفاده از شاخص
سازمان بهداشت ملی امریکا) ، ارزش کیفی هریک از پارامترها
محاسبه گردید.
نتایج
بررسی جدولهای 1 و 2 نشان میدهد که در فصل
بهار شرایط محیط برای رشد میکروب های پاتوژن انسانی
مناسب بوده و تعداد کلیفرمهای مدفوعی افزایش مییابد که از
عوامل اصلی کاهش شاخص کیفیت آب در این فصل میباشد.
این افزایش، به ویژه در ایستگاه کوت عبدالله که بعد از محل
تخلیه فاضلاب های بیمارستانی قرار گرفته، مشاهده میگردد.
تعداد کلیفرممدفوعی با افزایش دما کاهش مییابد، به طوری که
در ماه های تیر و مرداد به حداقل رسیده و در شهریورماه به
علت کاهش دما، شمار این باکتری ها افزیش یافتهاست.
درصداکسیژنمحلول اشباع در فصل تابستان بهشدت کاهش
یافته که از عوامل اصلی کاهش شاخص کیفیت آب در این فصل
میباشد.
در همه فصول در حد مناسب بوده و تغییر pH
چندانی نداشته و در نتیجه نقش مهمی در تعیین شاخص
کیفیت آب ندارد.
میزان کلجامدات در همه فصول بیشتر از
500 بوده و مطابق استاندارد حداقل شاخص ( 20 ) برای mg/L
54 علوم و تکنولوژی محیط زیست، شماره 60 ، بهار 93 مددی نیا و همکاران
آن منظور میگردد و درنتیجه تغییرات آن تأثیری بر تغییر
شاخص کیفیت آب نداشتهاست.
افزایش فسفات و نیترات در فصل زمستان به دلیل افزودن
کودهای نیتراته و فسفاته به منظور رشد گیاهان، موجب کاهش
شاخص کیفیت آب در این فصل میگردد.
اختلاف دمای نقاط نمونهبرداری با یکمایل دورتر از
0 محاسبه / آن نقطه در خلاف جهت آب، در تمام بازهی اهواز، 3
شده و شاخص 92 برای آن درنظرگرفته میشود. درنتیجه این
پارامتر نیز تأثیری بر تغییر شاخص کیفیت آب نداشته و عامل
مثبتی برای تعیین این شاخص بودهاست
کدورت در فصل بهار به دلیل بارشهای پراکنده افزایش داشت.
افزایش شدید آن در اردیبهشت ماه مشاهده کردید که موجب
کاهش کیفیت آب در فصل بهار شده است.
اندازهگیریشده ایستگاههای رودخانه کارون در سال 1386 WQI جدول 1- میانگین فصلی پارامترهای
فاکتور واحد سنجش میانگین فصلی
بهار تابستان پاییز زمستان
91/07 89/34 84/67 92/ درصد اکسیژنمحلول اشباع % 99
MPN کلیفرم مدفوعی
per100m
25083 31916 28000 185583
7/90 7/98 7/98 7/925 - pH
3/02 2/3 3/79 3/8 mg/L اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی
0/3 0/3 0/3 0/3 oC تغییرات دما
0/092 0/068 0/036 0/069 mg/L توتال فسفات
6/02 5/07 4/87 3/98 mg/L نیترات
51/42 42/67 59/83 473/25 NTU کدورت
934 998/7 788/8 775/17 mg/L کل جامدات
1463 1652 1314 1301 μmhos/cm هدایتالکتریکی
اندازهگیریشده ایستگاههای رودخانه کارون در سال 1386 WQI جدول 2- میانگین ارزشکیفی پارامترهای
فاکتور وزن ارزش کیفی فصلی
بهار تابستان پاییز زمستان
96 94 91 97 0/ درصد اکسیژنمحلول اشباع 17
8 7 7 2 0/ فکال کلیفرم 16
87 85 85 86 0/11 pH
67 74 62 62 0/ اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی 11
92 92 92 92 0/ تغییرات دما 10
96 97 99 97 0/ توتال فسفات 10
60 65 66 70 0/ نیترات 10
38 43 33 5 0/ کدورت 08
20 20 20 20 0/ کلجامدات 07
بررسی کیفی آب رودخانه ی کارون در بازه ی اهواز ... 55
میانگین سالیانهی پارامترهای اندازهگیریشده ایستگاه ها در جدول 3 مشاهده میگردد:
اندازهگیریشده ایستگاههای رودخانه کارون در سال 1386 WQI جدول 3- میانگین سالیانه پارامترهای
نام پارامتر واحد
سنجش
میانگین سالیانهی ایستگاه ها
کیانآباد ملیراه پلسیاه کوتعبداله
84/64 89/43 89/65 94/ درصد اکسیژنمحلول اشباع % 37
MPN کلیفرم مدفوعی
per100m
122208 31892 49025 34475
7/98 7/89 7/97 7/94 - pH
2/86 3/25 3/31 3/47 mg/L اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی
0/3 0/3 0/3 0/3 oC تغییرات دما
0/07 0/09 0/05 0/05 mg/L توتال فسفات
5/25 4/93 5/06 4/47 mg/L نیترات
416/92 77/17 56/25 76/83 NTU کدورت
876 877/58 872/17 869/77 mg/L کل جامدات
1404 1453 1443 1430 μmhos/cm هدایتالکتریکی
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
فروردین
اردیبهشت
خرداد
تیر
مرداد
شهریور
مهر
آبان
آذر
دی
بهمن
اسفند
NSF شاخص کیفیت آب
کیان آباد
ملی راه
پل سیاه
کوت عبداله
عالی
خوب
متوسط
ضعیف
بسیارضعیف
نمودار 1- مقادیر شاخص ماهیانه کیفیت آب ایستگاه های ایستگاههای رودخانه کارون در سال 1386
بحث و نتیجهگیری
در سال 1999 به منظور تجزیه و تحلیل شاخصهای
کیفیت آب در مکزیک مطالعهای انجام شد و قوانینی جهت
مصارف متفاوت آب (شرب، مصارف انسانی،کشاورزی، صنعتی
.( و...) اتخاذ و استانداردهای آب مشخص شد( 17
56 علوم و تکنولوژی محیط زیست، شماره 60 ، بهار 93 مددی نیا و همکاران
کیفیت آب بخشهای مختلف رودخانههای گادارما 1 و
مانزاناوس 2 در حوضچههای پارک پاریس از سپتامبر 2001 تا
.( بررسی شد( 18 WQI سپتامبر 2003 با استفاده از
کیفیت آب رودخانههای سانتر و کراکات در جاکارتا با استفاده
تعیین شد. نمونهبرداری از بالادست رودخانه، محل WQI از
آبگیر و مناطق مصب (آبگیر) در فصول خشک و بارانی انجام و
،21- به ترتیب بین 42 WQI آزمایش شد. در فصول خشک
32 و -50 ،34- 21 و در فصول بارانی بین 37 - 20-29 و 38
34-47 بود و مشخص شدکیفیت آب رودخانهها بین ضعیف و
.( خیلی ضعیف است( 19
در سال 2003 پژوهشی برای بررسی صلاحیت بانک
کیفیت رودخانه در سه رودخانه مهم نیمه غربی ایالت متحده
امریکا بویژه در مورد موادآلی و میکروبها انجام شد. این بررسی
به منظور ارزیابی صلاحیت این بانک در کنترل و حذف
آلودگی های آب آشامیدنی و بهبود کیفیت آب رودخانه انجام
.( شد ( 20
به منظور بررسی توان و پتانسیل خودپالایی رودخانه کارون و
طبقه بندی کیفی آن هشت ایستگاه انتخاب وعامل های دما،
به همراه کفزیان، پلانکتون ها، ،pH ، هدایت الکتریکی
تعیین مقدار شدند و مشخص DO ،COD ،BOD ،NH3
شد که مسیر مورد مطالعه ی رودخانه کارون به تقریب در
.( حالت آلفا مزو ساپروبیک قرار دارد ( 10
جهت تعیین و طبق هبندی کیفیت آب رودخانهی دز، 7 ایستگاه
بر روی رودخانه انتخاب شده و نمونه برداری به صورت ماهیانه
در طی یکسال از مهر 1382 تا شهریور 1383 انجام شد. سپس
شاخص کیفیت NSF با استفاده از نظام شاخص کیفیت آب
سالانه و فصلی برای هر ایستگاه محاسبه گردید. طبق نتایج
بدست آمده دامنة شاخص کیفیت سالانه در ایستگاههای
مختلف در محدودة 645 تا 756 متغیر بوده است. بیشترین
مقدار شاخص کیفیت مربوط به ایستگاه سد دز در بالادست و
1- Guadarrma
2- Manzanaves
کمترین آن مربوط به ایستگاه بامدژ در پایین دست رودخانه
.( بوده است( 11
به منظور بررسی اثرات سد مخزنی کرخه بر روی
کیفیت آب، نمونه برداری به صورت هر دو ماه یکبار به مدت
یکسال و از چهار ایستگاه انجام شد و این نمونهها با شاخصهای
مورد بررسی قرار DSWQI و OWQI و NSFWQI کیفی
گرفت. تغییرات کیفی آب مخزن سد کرخه را در ورودی و
خروجی مورد بررسی قرار داد ومشخص شد که سد مخزنی
کرخه توانائی خوبی در کاهش غلظت آلایندهها دارد و آب
خروجی از سد در کلاس کیفی بهتری نسبت به آب ورودی قرار
.( میگیرد( 12
از مجموع شاخص کیفیت پارامترهای اندازهگیریشده
شاخص ،NSF و باتوجه به وزندهی آن ها براساس شاخص
کیفیت آب در فصل پاییز بهترین و درفصل بهار بدترین وضعیت
را داشتهاست.
با بررسی نتایج مندرج در نمودار 1 مشخص میشود
– کیفیت آب رودخانه در این بازه در طول مطالعه در گستره 70
57 متغیر بوده و در گروه متوسط قرار میگیرد که درنتیجه
تنوع ارگانیسمهای آبی کمتر است و شرایط رشد جلبکی فراهم
میشود ( 13 ). همچنین شاخص کیفیت آب از ایستگاه اول تا
ایستگاه چهارم بهتدریج کاهش مییابد. ایستگاه کوتعبدالله
(پاییندست) به علت تجمع فاضلاب ها به ویژه فاضلاب های
بیمارستانی بدترین شرایط و ایستگاه کیانآباد (بالادست)
بهترین شرایط را داشته است.
بررسی کیفی آب رودخانه ی کارون در بازه ی اهواز ... 57
جدول 4- مقادیر شاخص کیفیت آب ایستگاه های ایستگاههای رودخانه کارون در سال 1386
میانگین
ایستگاه ها
ایستگاه کیانآباد ملیراه پلسیاه کوتعبداله
زمان
62/5 60/33 63/67 63 بهار 63
62/58 59/33 63 63/33 64/ تابستان 67
65/33 66 64 65 63/ پاییز 33
64/75 64/33 63/33 64/33 زمستان 67
765/5 750 762 767 جمع سالانه 783
63/79 62/5 63/5 63/92 65/ میانگین سالانه 25
از مجموع شاخص کیفیت پارامترهای سنجششده و
شاخص ،NSF باتوجه به وزندهی آن ها براساس شاخص
کیفیت آب در فصل پاییز بهترین و درفصل بهار بدترین وضعیت
را داشتهاست. شاخص سالانه کیفیت آب در ایستگاه های
750 است که درنتیجه تغییرات شدید در - نمونهبرداری 783
مشخصات آب (رنگ و بو) ایجاد شده، بازدهی تولیدمثل در
ماهی ها و سایر گروه های جانوری کاهش یافته و امکان وقوع
تلفات مهرهداران آبزی در برخی از ایام سال وجود دارد. ولی این
آب با تمهیدات جدی برای مصارف خانگی و صنعتی قابل
.( استفاده میباشد( 13
56
58
60
62
64
66
68
کوت عبداله پل سیاه ملی راه کیان آباد
NSF شاخص کیفیت آب
شش ماهه اول
شش ماهه دوم
شکل 4- منحنی تغییرات شاخص کیفیت فصلی آب ایستگاه ها در دو دورهی ششماهه
براساس شکل 4 تغییرات فصلی اثرچندانی بر کیفیت
آب در منطقه پلسیاه ندارد که علت آن وضعیت بستر رودخانه
در آن منطقه است. بستر سنگی و شیبدار آن موجب هوادهی
طبیعی و درنتیجه خودپالایی آب میگردد. علت دیگر تخلیه
فاضلاب های صنایع است که موجب مهار میکروب ها میگردد.
کیفیت آب منطقه کوتعبدالله در ششماه اول سال به دلیل
فعالیت های کشاورزی، کاهش فراوانی نسبت به ایستگاه های
بالادست دارد.
58 علوم و تکنولوژی محیط زیست، شماره 60 ، بهار 93 مددی نیا و همکاران
جدول 5- مقایسه پارامترهای کیفی آب با استانداردهای جهانی
استاندارد پارامتر مورد سنجش وضعیت آب
طبقه 3 و 4 (متوسط تا ضعیف) فاکتورهای نامطلوب: دما و
هدایتالکتریکی
اکسیژنمحلول ، اکسیژن- ، pH، دما
موردنیازبیوشیمیایی ، نیترات، هدایت-
الکتریکی
1Krenkel و Novotny
تأمین آب درجه 3، آبزیپروری :(C و B) طبقات متوسط
طبقه 2، آب صنعتی طبقه 1، آب کشاورزی و حفاظت
محیط زیست
اکسیژنمحلول ، اکسیژن- ، pH
موردنیازبیوشیمیایی ،کلجامداتمعلق،
توتال کلیفرم
بدنه آبی ژاپن 2
انگلیس 3 اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی نسبتاً پاک
چین 4 اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی و فسفات مطلوب
اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی مطلوب WHO
کرهی جنوبی، هند، تایلند 4 اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی نامطلوب
سازمان محیط زیست کدورت مطلوب (در بهار نامطلوب)
امریکا 4
هندوستان، ژاپن و روسیه 5 اکسیژنمحلول مطلوب برای مصارف عمومی، آبزیان و شرب
مطلوب برای مصارف آبیاری، آبزیان و شرب pH ، کانادا، امریکا، ایران
6EEC ،WHO
8 هدایتالکتریکی نامطلوب EEC ، 7WHO
9 کدورت نامطلوب WHO ، کانادا، امریکا
1 کیفیت آب رودخانه
2 حفظ حیاتآبزی
3 طبقهبندی آلودگی آب
4 استاندارد کیفیت آب خام
5 مصارف عمومی، آبزیان و شرب
6 مصارف آبیاری، آبزیان و شرب
7 آبیاری
8 شرب
9 مصارف انسان
از مقایسه جدول 5 نتیجه میشود که کاهش کیفیت
دما، کدورت، کلیفرم و هدایت ،BOD آب دراثر فاکتورهای 5
الکتریکی است.
بررسی کیفی آب رودخانه ی کارون در بازه ی اهواز ... 59
جدول 6- مقایسه پارامترهای کیفی آب جهت کاربری های گوناگون با استاندارد بریتیشکلمبیا
نام پارامتر تراز ( 1) آشامیدنی تراز( 2) حفظحیاتآبی تراز ( 3) آبیاری
مطلوب مطلوب مطلوب pH
هدایتالکتریکی نامطلوب نامطلوب نامطلوب
کلجامداتمحلول نامطلوب مطلوب نامطلوب
کدورت نامطلوب نامطلوب نامطلوب
اکسیژنمحلول مطلوب مطلوب نامطلوب
اکسیژنموردنیازبیوشیمیایی نامطلوب مطلوب نامطلوب
نیترات مطلوب نسبتاً مطلوب نامطلوب
فسفات مطلوب مطلوب نامطلوب
کلیفرم مدفوعی نامطلوب نامطلوب مطلوب

بررسی جدول 6 نشان میدهد که آب کارون به
منظور هیچیک از کاربریهای آبیاری، آشامیدنی و حفظ حیات
آبی مناسب نمیباشد ولی از نظر حفظ حیات آبی مناسبتر
میباشد.
پیشنهادها
مدیریت زیست محیطی رودخانه و منابع آلاینده 
شامل بررسی آلاینده ها و تغییر محل تخلیه
پسابها صورت پذیرد.
کاربرد سایر شاخصهای مصارف ویژه وامکان سنجی 
آنها جهت استفاده در بررسی کیفی رودخانه در
تحقیقات آتی مورد بررسی واقع شود.
هماهنگ برای online راهاندازی سیستم پایش 
سازمانهای مختلف و نشاندادن روند افزایش
آلایندهها هرچه سریعتر به اجرا گذارده شود.
مشارکت جدی تر وزارت جهاد کشاورزی برای کنترل
پساب های کشاورزی خصوصا پساب های واحدهای
بزرگ کشاورزی صنعتی نظیر کشت و صنعت های
نیشکر در خوزستان توصیه می گردد.
منابع
1. اداره کل حفاظت محیط زیست استان خوزستان.
1383 ). طرح جامع کاهش آلودگی رودخانه کارون )
(گزارش تفصیلی)
.( 2. هوشمند. ع.، دلقندی. م.، سیدکابلی. ح.، ( 1387
پهنهبندی وضعیت کیفی آب رودخانهکارون براساس
دومین همایش ،GIS با بهرهگیری از WQI شاخص
مهندسیمحیط