تاثیر عوامل محیطی بر محصول‌دهی درختان بلوط شاخه‌زاد زاگرس مطالعه موردی: بررسی اثرات رویشگاه بر رویش قطری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه جنگلداری، دانشگاه لرستان (نویسنده مسئول)

2 استادیار و عضو هیئت علمی گروه جنگلداری، دانشگاه مازندران.

3 استادیار و عضو هیئت علمی گروه جنگلداری، دانشگاه بهبهان

4 دانشجوی دکتری جنگلداری، دانشگاه مازندران.

چکیده

جنگل های شاخه­زاد بلوط ایرانی، گستره وسیعی از جنگل های ناحیه­ی رویشی زاگرس میانی را به خود اختصاص داده­اند. نظر به اینکه گونه­ی  بلوط ایرانی در طیف وسیعی از شرایط مختلف رویشگاهی و اقلیمی این مناطق مشاهده می­گردد، گمان می­شود که در یک عرض جغرافیایی محدود، رویشگاه، تاثیر قابل ملاحظه­ای در میزان رویش قطری این گونه داشته باشد. در این بررسی، جهت تعیین تاثیر رویشگاه در رویش قطری این درختان، سه رویشگاه عمده در مناطق کوهپایه ای (اول)، دشتی (دوم) و تپه ماهوری (سوم) انتخاب شده و در هر رویشگاه به صورت تصادفی 35 جست گروه انتخاب گردید. از میان پایه های متعدد هر جست گروه نیز یک پایه به صورت تصادفی انتخاب و از آن نمونه­ای (دیسک) تهیه شد و در آزمایشگاه با استفاده از لوپ و کولیس مورد بررسی قرار گرفت. نتایج بررسی­ها نشان می­دهد که میانگین مقدار رویش قطری به ترتیب شماره رویشگاه افزایش می­یابد. به همین جهت آزمون مقایسه­ی میانگین ها به روش آنوا انجام شد که نتیجه­ی آزمون کاملا معنی­دار بود (005/0P=). آزمون ناپارامتری کروسکال والیس نیز نتایج فوق را تایید کرد. همچنین مقایسه­ی درصد رویش قطری در سه پریود پنج ساله از آخرین رویش ها، به طور مجزا، بین هر سه رویشگاه انجام پذیرفت، که نتایج آزمون ها هیچ گونه اختلاف معنی داری را نشان نداد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره شانزدهم، شماره سه،  پاییز 93

 

تاثیر عوامل محیطی بر محصول­دهی درختان بلوط شاخه­زاد زاگرس

مطالعه موردی: بررسی اثرات رویشگاه بر رویش قطری

 

جواد سوسنی*[1]

Javad.Soosani@yahoo.com

اصغر فلاح[2]

 خسرو محمدعلیزاده[3]

حامد نقوی[4]

تاریخ دریافت: 25/2/88

تاریخ پذیرش: 2/5/88

 

چکیده

جنگل های شاخه­زاد بلوط ایرانی، گستره وسیعی از جنگل های ناحیه­ی رویشی زاگرس میانی را به خود اختصاص داده­اند. نظر به اینکه گونه­ی  بلوط ایرانی در طیف وسیعی از شرایط مختلف رویشگاهی و اقلیمی این مناطق مشاهده می­گردد، گمان می­شود که در یک عرض جغرافیایی محدود، رویشگاه، تاثیر قابل ملاحظه­ای در میزان رویش قطری این گونه داشته باشد. در این بررسی، جهت تعیین تاثیر رویشگاه در رویش قطری این درختان، سه رویشگاه عمده در مناطق کوهپایه ای (اول)، دشتی (دوم) و تپه ماهوری (سوم) انتخاب شده و در هر رویشگاه به صورت تصادفی 35 جست گروه انتخاب گردید. از میان پایه های متعدد هر جست گروه نیز یک پایه به صورت تصادفی انتخاب و از آن نمونه­ای (دیسک) تهیه شد و در آزمایشگاه با استفاده از لوپ و کولیس مورد بررسی قرار گرفت. نتایج بررسی­ها نشان می­دهد که میانگین مقدار رویش قطری به ترتیب شماره رویشگاه افزایش می­یابد. به همین جهت آزمون مقایسه­ی میانگین ها به روش آنوا انجام شد که نتیجه­ی آزمون کاملا معنی­دار بود (005/0P=). آزمون ناپارامتری کروسکال والیس نیز نتایج فوق را تایید کرد. همچنین مقایسه­ی درصد رویش قطری در سه پریود پنج ساله از آخرین رویش ها، به طور مجزا، بین هر سه رویشگاه انجام پذیرفت، که نتایج آزمون ها هیچ گونه اختلاف معنی داری را نشان نداد.

واژه های کلیدی: بلوط ایرانی، شاخه زاد، زاگرس میانی، رویش قطری، رویشگاه

 

مقدمه


جنگل های زاگرس به عنوان پهناورترین عرصه جنگلی ایران، با مساحتی در حدود 5 میلیون هکتار، طی سالیان گذشته مورد تخریب وتعرض فراوانی قرار گرفته است؛ به طوری که سطح این جنگل­ها از مساحتی در حدود 10 میلیون هکتار در گذشته­های نه چندان دور، با سیری نزولی به کمتر از 5 میلیون هکتار (در حال حاضر) تقلیل یافته است. گونه غالب جنگل های زاگرس که معرف این جنگل ها نیز می باشد بلوط ایرانی[5] است که با واریته های مختلف در سطح این گستره پراکنش دارد (1). امروزه به علت افزایش علاقه مردم در استفاده از محصولات اصلی و فرعی این گونه جنگل­ها، برقراری یک نظام مدیریت پایدار در این مناطق امری ضروری به نظر می­رسد. در اختیار داشتن اطلاعات جامع در زمینه رشد، تولید، افزایش قطر و الگوهای رشد درختان این جنگلها ما را در زمینه اداره صحیح و بهره برداری مناسب این منابع با ارزش، یاری می­کند (2).

نمیرانیان(1357)، با اندازه گیری رویش 105 اصله درخت راش، ضمن برآورد رابطه قطر برابر سینه با سن در درختان راش بخش پاتم، سن بهره­برداری درختان راش را در جنگل های پایین بند شمال کشور تعیین نمود (3). میربادین و همکاران (1380)، با برداشت 8 قطعه نمونه یک هکتاری در 8 طبقه ارتفاعی از جنگل های راش استان گیلان و برداشت 5 نمونه رویشی از 5 درخت در هر طبقه قطری، رویش قطری و حجمی آنها را برآورد کردند. این بررسی که با شمارش حلقه­های رویشی و اندازه گیری رویش در 10 سال آخر انجام شده است (4). جهانبازی (1378)، حداقل و حداکثر میزان رویش قطری گونه نارون در سال را در منطقه تنگ هونی استان چهار محال و بختیاری به ترتیب 5/1 و 4/3 میلی متر و میانگین آن را 1/2 میلی متر تعیین نمود (1). جهانبازی و همکاران(1380)، برای بررسی میزان رویش قطری درختان دانه زاد بلوط ایرانی در استان چهار محال بختیاری، تعداد 45 نمونه رویشی با استفاده از مته سال سنج برداشت کردند و میانگین رویش شعاعی این درختان را (طی ده سال آخر) 65/2 سانتیمتر، میانگین رویش قطری با پوست را 6/5 میلی متر در سال و میانگین رویش قطری بدون پوست را 3/5 میلی متر در سال برآورد کردند (5). غضنفری و همکاران (1383)، با برداشت 34 جفت نمونه رویشی و 11 دیسک از درختان وی­ول در منطقه هواره خول زاگرس شمالی میزان رویش جاری سالیانه قطر را در این درختان 5/3 میلی متر در سال و خطای نسبی نمونه برداری را در سطح اطمینان 95 درصد 7/10 درصد برآورد کردند (2). آدِم و همکاران(2008)، به بررسی مدل­های رشد قطری درختان شاخه زاد Quercus pyrenaica Willdدر منطقه شمال غربی اسپانیا پرداختند (6).

با توجه به مطالب فوق و اهمیت  درختان بلوط ایرانی در جنگل های زاگرس در این پژوهش به بررسی تاثیر رویشگاه در میزان رویش قطری درختان شاخه زاد بلوط ایرانی در جنگل های محدوده­ی شهرستان خرم آباد پرداخته شده است.

مواد و روش ها

منطقه مورد مطالعه

به منظور انجام این پژوهش سه رویشگاه مجزا در اطراف شهرستان خرم آباد در شرایط دشتی، تپه­ماهوری و کوهپایه­ای انتخاب گردید که مشخصات این رویشگاه ها به تفکیک در قسمت ذیل بیان شده است:

منطقه شوراب (رویشگاه دشتی):  منطقه‌ شوراب  در کیلومتر 17 جاده خرم آباد به اهواز فاصله و در  موقعیت جغرافیایی 23 درجه و 25 دقیقه و تا 33 درجه و 25 دقیقه و عرض شمالی و 48 درجه و 11 دقیقه  تا 48 درجه و 13 دقیقه  طول شرقی قرار دارد.  این منطقه فاقد ناهمواریهای شدید بوده و ارتفاع متوسط آن برابر 1169 متر می­باشد. بارندگی آن 491 میلی متر بوده و خاک های منطقه از تیپ های راندزین ، اینسپتی­سول­­ها و خاک­های رودخانه­ای[6] (درکنار رودخانه خرم آباد) می­باشد. تمامی جنگل های این منطقه به عنوان پارک جنگلی شوراب نامیده می­شوند. مساحت کل جنگلهای این منطقه حدود 571 هکتار است. تیپ غالب جنگل های این منطقه بلوط ایرانی بوده و تنوع گونه­های چوبی در آن بسیار ناچیز است.

منطقه قلعه گل (رویشگاه تپه­ماهوری):  منطقه‌ قلعه‌گل در فاصله 26 کیلومتری جنوب شهرستان خرم‌آباد در محدوده‌ی جغرافیایی 33 درجه و 19 دقیقه تا 33 درجه و 17 دقیقه عرض‌شمالی و 48 درجه و 22 دقیقه تا 48 درجه و 25 دقیقه طول شرقی قرار گرفته ‌است. شکل عمده توپوگرافی منطقه به صورت تپه­ماهوری بوده و شیب جنگلهای  منطقه متغیر و از 4% درصد تا بیش از 100% می‌رسد . ارتفاع متوسط منطقه در حدود 2100 متر بوده و متوسط بارش سالیانه منطقه 709 میلی متر است. خاکهای منطقه‌ی قلعه‌گل در رده خاکهای اینسپتی‌سول و آنتی‌سول و تا حدودی ورتی‌سول قرار می‌گیرد. گونه بلوط ایرانی تیپ غالب منطقه را تشکیل داده و گونه‌های کیکم، گلابی وحشی و زالزالک بقیه‌ی عناصر درختی را شامل می‌شوند.

منطقه کاکارضا (رویشگاه کوهپایه­ای):  جنگل های کاکارضا در 45 کیلومتری شمال شرقی شهرستان خرم آباد واقع شده و بین طول جغرافیایی 15 درجه و 48 دقیقه و عرض جغرافیایی 52 درجه و 33 دقیقه قرار گرفته است. جنگل های این منطقه حالت کوهپایه­ای داشته وحداکثر ارتفاع آنها از سطح دریا 2800 متر، حداقل 1600 متر و ارتفاع متوسط منطقه 1900 متر می­باشد. متوسط بارندگی منطقه 482 میلی متر است. جنس خاک جنگل های منطقه از انواع لیتوسل آهکی بوده و در بعضی قسمتها خاکهای قهوه­ای و خاک سفید مشاهده می­گردد. پوشش درختی جنگل های منطقه را انواع بلوط تشکیل می دهد که تیپ غالب آن ها را بلوط ایرانی تشکیل می­دهد. درختانی ازقبیل بنه، زالزالک، شَن، کیکم، ون، سیاه­تلو و پنج انگشتی نیز در این منطقه مشاهده می­شوند.

  • در این تحقیق برای دست یابی به تعداد کافی از نمونه ها و برای این که بتوان نمونه ها را به عنوان نماینده مناسبی از  جامعه آماری دانست از هر رویشگاه حدودد 35 نمونه (جمعاً 105 نمونه) بطور کاملا" تصادفی انتخاب گردید، که پس از حذف نمونه های نامناسب (دارای پوسیدگی مرکزی و یا برون مرکزی و عدم تقارن شدید) حدود 88 نمونه سالم مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت. جهت اجرای عملیات نمونه برداری ابتدا در هر منطقه یک توده جنگلی مناسب انتخاب گردیده و محل و محدوده آن در نقشه مشخص گردید. سپس اقدام به تعیین مراکز نمونه­برداری به روش کاملا" تصادفی در نقشه هر کدام از مناطق شد. در مرحله بعد مختصات هر یک از نقاط نمونه­برداری از نقشه منطقه استخراج شده و بوسیله دستگاه GPS در منطقه مشخص شد. در هر یک از نقاط مشخص شده در طبیعت، نزدیکترین جست گروه به عنوان نمونه انتخاب و از میان پایه­­های جست تشکیل دهنده آن یک پایه بصورت تصادفی برگزیده شد و از محل ارتفاع برابر سینه پایه مذکور یک عدد دیسک تهیه گردید (شکل 1). در مرحله بعد دیسک های تهیه شده، در آزمایشگاه صیقل داده شد و با استفاده از لوپ و کولیس، عواملی از قبیل سن، قطر، سطح مقطع برابر سینه و رویشهای جاری قطر (در پریودهای 5 ساله) به طور دقیق و به تفکیک رویشگاه اندازه­گیری شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1- نمونه­هایی از دیسک های تهیه شده


نتایج و بحث

به منظور بررسی وجود اختلاف و یا عدم اختلاف بین رویشگاه ها در مورد قطر، ابتدا آزمون پارامتری آنوا[7] (در مورد قطر بدون پوست) انجام شد که نتیجه برای هیچ کدام از رویشگاه ها معنی دار نشد. از آنجا که در قلعه­گل، به علت ناهمسالی پایه­ها، تست پروبیت، نرمال بودن داده ها را بطور ضعیفی تایید می­کرد، از آزمون های ناپارامتری کروسکال والیس[8] و میانه مد[9] نیز برای بررسی اختلاف بین رویشگاه ها در مورد تغییر قطر استفاده شد که نتایج هر دو آزمون نشان دهنده عدم اختلاف بین رویشگاه هاست؛ ضمن آنکه آزمون میانه مد این مسئله را به صورت قویتری تایید کرد. همچنین  نتایج تست پروبیت، نرمال بودن تلفیق داده­های مربوط به قطر بدون پوست در همه رویشگاه ها را تاییدکرد (نمودار 1).



 

 

نمودار 1- نمودار فراوانی تعداد در طبقات متوسط قطر بدون پوست همراه با منحنی برازش نرمال


مقایسه میانگین مقدار رویش متوسط سالیانه بدون پوست در سه رویشگاه به روش آنوا انجام شد که نتیجه آزمون کاملا معنی­دار بود (005/0P value = ). آزمون ناپارامتری کروسکال والیس نیز نتایج آزمون فوق را تایید کرد. مقایسه میانگین ها نشان می­دهد که این مقدار به ترتیب از رویشگاه کوهپایه­ای به رویشگاه دشتی و تپه­ماهوری به طور معنی داری افزایش می­یابد. همچنین نتایج آزمون های  عنوان شده نشان داد که درصد تغییرات متوسط رویش قطری در سه پریود 5 ساله آخر در تمامی رویشگاه ها مشابه است. آمار توصیفی مربوط به رویش قطری در سه رویشگاه و تلفیق داده­های همه رویشگاه ها در جدول1 موجود می­باشد.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 1- آمار توصیفی اطلاعات رویشگاه ها در مورد رویش قطری (واحدها به میلی متر است)

 

نام رویشگاه

 

تعداد دیسک برداشت شده

 

میانگین تعداد دوایر سالیانه در دیسک ها

 

میانگین قطر بدون پوست

میانگین قطر با پوست

 

رویش متوسط سالیانه بدون پوست

رویش متوسط سالیانه با پوست

 

حداقل رویش متوسط سالیانه بدون پوست

 

حد اکثر رویش متوسط سالیانه بدون پوست

شوراب

28

9643/26

071/60

589/69

37/2

7454/2

47/1

70/5

قلعه گل

28

3571/21

946/65

375/77

962/2

402/3

46/1

22/4

کاکارضا

32

1250/25

094/50

062/57

0852/2

3741/2

10/1

25/4

همه رویشگاه ها

88

5114/24

585/55

875/63

455/2

819/2

10/1

70/5

 

 

مقایسه متوسط میزان بارندگی سالیانه با میزان رویش قطری نمونه­های برداشت شده از هر کدام از رویشگاه ها حاکی از تاثیر زیاد بارندگی بر عملکرد رویشی این گونه در این رویشگاه ها می­باشد (نمودار 2).

 

 

 

نمودار 2- مقایسه متوسط بارندگی سالیانه با متوسط میزان رویش قطری در رویشگاه های مورد مطالعه

 

 

گونه بلوط ایرانی یک گونه نسبتا کم نیاز، با درجه بردباری بالا و قدرت جست­دهی زیاد است؛ به همین علت این گونه توانسته است وسیع ترین گسترشگاه را در بین تمـامی گونه­های چوبی کشور به خود اختصاص دهد به طوری که عمده گسترشگاه های بلوط در منطقه زاگرس را در بر گرفته است. بنابراین گسترش این گونه در این منطقه وابستگی زیادی به نوع رویشگاه ندارد. آزمون های مختلف آماری انجام شده در این تحقیق نیز نشان داد که در سه رویشگاه مورد مطالعه اختلاف معنی­داری در مورد قطر مشاهده نمی­گردد. اما نتایج آزمون های آماری نشان داد که شرایط هر رویشگاه تاثیر معنی­داری در میزان رویش قطری در هر رویشگاه دارد، به طوری که در میزان رویش قطری بدون­پوست به ترتیب از رویشگاه کوهپایه­ای به دشتی و تپه ماهوری افزایش میابد. در رویشگاه تپه­ماهوری به علت شرایط مناسب رویشگاه، و از همه مهمتر بارندگی، شرایط رویشی مناسبتری برای درختان ایجاد شده و این امر در میزان رویش قطری این پایه ها تاثیر کاملاً معنی­داری را از خود نشان داده است. جست­گروه های موجود در رویشگاه های دشتی و کوهپایه­ای دارای شرایط رویشگاهی (میزان بارندگی) و سنی نزدیکتری بوده و جست گروه های موجود در هر دو منطقه به علت قطع در دوره­های برداشت کوتاه مدت، تقریبا همسال هستند. اما در رویشگاه دشتی، به علت شرایط رویشگاهی مناسبتر، میزان رویش قطری، بیشتر از رویشگاه کوهپایه­ای می­باشد. البته تاثیر مستقیم متوسط بارندگی سالیانه منطقه در میزان رویش قطری درختان در رویشگاه های مختلف به طور محسوسی نمایان است.

غضنفری و همکاران (1383) برای تهیه مدل مناسبری از روابط سن و قطر در درختان بلوط وی­ول منطقه مورد مطالعه خود را در ناحیه­ای از زاگرس شمالی به دو دامنه شمالی و جنوبی تقسیم کردند (2). در این بررسی نیز تاثیر رویشگاه در میزان رویش قطری و نتیجتا عوامل و مدلهای مرتبط با آن معنی­دار شد. همچنین میزان متوسط رویش قطری سالیانه گونه بلوط ایرانی در منطقه قلعه­گل (رویشگاه تپه­ماهوری) 402/3 میلی متر محاسبه گردید که این عدد نزدیک به عدد محاسبه شده برای رویش قطری گونه وی­ول (5/3 میلی متر) در منطقه عنوان شده می­باشد. در تحقیقی مشابه (5) مقدار رویش قطری برای گونه بلوط ایرانی را در ناحیه­ای از استان چهارمحال و بختیاری، در یک دوره 10 ساله به طور متوسط 6/5 میلی متر (با پوست) برآورد شده است. البته جدا از شرایط رویشگاهی مناسب­تر استان چهار محال و بختیاری (مخصوصاً بارندگی بیشتر)، اندازه­گیری رویش، فقط برای یک دوره ده ساله نیز در بالا شدن عدد میزان رویش متوسط تاثیر گذار بوده است. چوچانکی (1997) برای اندازه گیری قطر، قطر یقه را برای جنگل هایی که ارتفاع تاج درختان آن پایین است ترجیح می دهد (7). در جست گروه های جوان، همانند درختان پارک شوراب، به علت وجود شاخه­های زیاد در محل ارتفاع برابر سینه، نیاز به پایین آوردن ارتفاع نمونه گیری از ارتفاع برابر سینه به ارتفاعات پایین­تر از آن به مشاهده گردید. البته در درختان شاخه زاد به علت خمش مشاهده شده در قسمت های پایین درخت و همچنین پوسیده بودن درون چوب اغلب این پایه­ها در محل یقه، استفاده از این قسمت جهت نمونه­گیری توصیه نمی­شود. در کل میتوان عنوان کرد که اگر چه گونه بلوط ایرانی به عنوان یک گونه کم نیاز توانسته است در مناطق وسیعی از جنگل های زاگرس خود را گسترش دهد ولی میزان رویش قطری و به تبع میزان رویش حجمی این گونه، حتی در یک عرض جغرافیای محدود، وابستگی معنی­داری به عوامل رویشگاهی دارد.

 

منابع

  1. جهانبازی گوجانی، حسن، 1378، بررسی نیاز رویشگاهی نارون در تنگ هونی بازفت، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده جنگلداری دانشگاه گرگان. 64 صفحه.
  2. غضنفری، ه.، نمیرانیان، م.، سبحانی، ه.، مروی مهاجر، م.، پور طهماسی، ک.، 1383. برآورد رویش قطری درختان وی­ول در منطقه زاگرس شمالی، مجله منابع طبیعی ایران، جلد 57 شماره  4: 662-649
  3. نمیرانیان، م. 1357. تعیین سن وقطر مناسب برداشت درختان راش در جنگل های میان بند شمال ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران.
  4. میربادیان، ع.،سیاهی پور بالاده، ذ.، امان زاده، ب.، همتی، ا.، خانجانی، ب. 1380. تعیین رویش قطری راش در راشستان های شمال کشور، مجله جنگل و صنوبر(266): 101-129.
  5. جهانبازی گوجانی، ح.، میر بادین، ع.، طالبی، م. 1380. بررسی و تعیین میزان رویش قطری Quercus brantii  در استان چهار محال و بختیاری، تحقیقات جنگل و صنوبر(254): 1-32.
  6. Adame, P., Hynynen, J., Canellas, I., Del Rìo, M. 2008. Individual-tree diameter growth model for rebollo oak (Quercus pyrenaica Willd.) coppices. Forest Ecology and Management. 255, 1011-1022.
  7. Chojnacky, D., C., 1997. Modeling Diameter Growth For Pinion and Juniper Trees in Dryland Forests, Forest Ecology and Management, vol. 93 (1-2). Pp. 21-31.

 

 



 



[1]- استادیار و عضو هیئت علمی گروه جنگلداری، دانشگاه لرستان (نویسنده مسئول)  

2- استادیار و عضو هیئت علمی گروه جنگلداری، دانشگاه مازندران.

3- استادیار و عضو هیئت علمی گروه جنگلداری، دانشگاه بهبهان.   

4- دانشجوی دکتری جنگلداری، دانشگاه مازندران.

[5] - Quercus persica

[6] - Alluvial soil

[7] - ANOVA

[8] - Kruskal-Walis

[9] - Mood Median Test

  1. جهانبازی گوجانی، حسن، 1378، بررسی نیاز رویشگاهی نارون در تنگ هونی بازفت، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده جنگلداری دانشگاه گرگان. 64 صفحه.
  2. غضنفری، ه.، نمیرانیان، م.، سبحانی، ه.، مروی مهاجر، م.، پور طهماسی، ک.، 1383. برآورد رویش قطری درختان وی­ول در منطقه زاگرس شمالی، مجله منابع طبیعی ایران، جلد 57 شماره  4: 662-649
  3. نمیرانیان، م. 1357. تعیین سن وقطر مناسب برداشت درختان راش در جنگل های میان بند شمال ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران.
  4. میربادیان، ع.،سیاهی پور بالاده، ذ.، امان زاده، ب.، همتی، ا.، خانجانی، ب. 1380. تعیین رویش قطری راش در راشستان های شمال کشور، مجله جنگل و صنوبر(266): 101-129.
  5. جهانبازی گوجانی، ح.، میر بادین، ع.، طالبی، م. 1380. بررسی و تعیین میزان رویش قطری Quercus brantii  در استان چهار محال و بختیاری، تحقیقات جنگل و صنوبر(254): 1-32.
  6. Adame, P., Hynynen, J., Canellas, I., Del Rìo, M. 2008. Individual-tree diameter growth model for rebollo oak (Quercus pyrenaica Willd.) coppices. Forest Ecology and Management. 255, 1011-1022.
  7. Chojnacky, D., C., 1997. Modeling Diameter Growth For Pinion and Juniper Trees in Dryland Forests, Forest Ecology and Management, vol. 93 (1-2). Pp. 21-31.