ارایه اصول و راهکارهای باززنده سازی پارک ها در بافت های قدیمی شهر، با حفظ هویت تاریخی و فرهنگی (مطالعه موردی: پارک شهر واقع در محله سنگلج تهران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد مهندسی طراحی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.

2 کارشناس ارشد مهندسی طراحی محیط زیست، دانشکده محیط زیست ، دانشگاه تهران *(مسئول مکاتبات)

3 دانشیار دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران

چکیده

زمینه و هدف: شرایط نامساعد محیطی شهرها، کمبود فضاهای باز و سبز شهری در کلان شهرهای کشور لزوم توجه به پارک ها را به لحاظ عملکردهای اکولوژیک و اجتماعی این فضاها بیش از گذشته مطرح نموده است. اگر این پارک ها تاریخی بوده و یا در محدوده تاریخی یک شهر واقع شده باشند، به دلیل ارزش های معنوی و کاربردی باید بیش تر مورد توجه قرار گیرند. این تحقیق با هدف شناسایی و تشخیص قابلیت ها و استعدادهای بازپیرایی و باززنده سازی پارک شهر، اولین و مهم ترین پارک تاریخی تهران صورت پذیرفته است.
روش بررسی: ابتدا در سطح کلان، شناخت ویژگی های تهران و محله سنگلج به عنوان مکان استقرار این فضای عمومی و تاریخی،  قبل از احداث پارک و پس از آن، مورد بررسی تاریخی- تحلیلی قرار گرفت. سپس  پارک شهر در لایه های تاریخی ، اجتماعی و طبیعی، دید و منظر و همچنین الگوهای رفتاری بازدید کنندگان و کاربران فضا تحلیل و آنالیز گردید. برای هدفمند نمودن طرح باززنده سازی، از پرسش نامه و روش SWOT استفاده شده است.
نتایج: خلاصه دستاوردهای تحقیق، منجر به رسیدن به  اصول طراحی پایدار به منظور ارتقای کیفی محیط و منظر پارک، حفاظت از سیمای فرهنگی و تاریخی آن، ارتقا کیفیت اکولوژیکی پارک شهر به عنوان الگویی جهت ارایه راهکارهای باز آفرینی پارکهای تاریخی در ایران گردید، تا با برقراری تعادل بین کارکردهای اکولوژیکی، تاریخی و اجتماعی ، کلیت سامانه یک پارک تاریخی حفظ گردد تا از این پس، باز آفرینی پارک های تاریخی به صورت موردی و سلیقه ای انجام نگردد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دورهشانزدهم، شماره سه، پاییز 93

 

ارایه اصول و راهکارهای باززنده سازی پارک ها در بافت های قدیمی شهر، با حفظ هویت تاریخی و فرهنگی (مطالعه موردی: پارک شهر واقع در محله سنگلج تهران)

 

علیرضا حسیبی [1]

سیده شیلا فلاح فربد[2]*

Farbodshila@yahoo.com

حسنعلی لقایی[3]

 

تاریخ دریافت:25/2/90

تاریخ پذیرش:28/6/90

 

چکیده

زمینه و هدف: شرایط نامساعد محیطی شهرها، کمبود فضاهای باز و سبز شهری در کلان شهرهای کشور لزوم توجه به پارک ها را به لحاظ عملکردهای اکولوژیک و اجتماعی این فضاها بیش از گذشته مطرح نموده است. اگر این پارک ها تاریخی بوده و یا در محدوده تاریخی یک شهر واقع شده باشند، به دلیل ارزش های معنوی و کاربردی باید بیش تر مورد توجه قرار گیرند. این تحقیق با هدف شناسایی و تشخیص قابلیت ها و استعدادهای بازپیرایی و باززنده سازی پارک شهر، اولین و مهم ترین پارک تاریخی تهران صورت پذیرفته است.

روش بررسی: ابتدا در سطح کلان، شناخت ویژگی های تهران و محله سنگلج به عنوان مکان استقرار این فضای عمومی و تاریخی،  قبل از احداث پارک و پس از آن، مورد بررسی تاریخی- تحلیلی قرار گرفت. سپس  پارک شهر در لایه های تاریخی ، اجتماعی و طبیعی، دید و منظر و همچنین الگوهای رفتاری بازدید کنندگان و کاربران فضا تحلیل و آنالیز گردید. برای هدفمند نمودن طرح باززنده سازی، از پرسش نامه و روش SWOT استفاده شده است.

نتایج: خلاصه دستاوردهای تحقیق، منجر به رسیدن به  اصول طراحی پایدار به منظور ارتقای کیفی محیط و منظر پارک، حفاظت از سیمای فرهنگی و تاریخی آن، ارتقا کیفیت اکولوژیکی پارک شهر به عنوان الگویی جهت ارایه راهکارهای باز آفرینی پارکهای تاریخی در ایران گردید، تا با برقراری تعادل بین کارکردهای اکولوژیکی، تاریخی و اجتماعی ، کلیت سامانه یک پارک تاریخی حفظ گردد تا از این پس، باز آفرینی پارک های تاریخی به صورت موردی و سلیقه ای انجام نگردد.

 

واژه های کلیدی: پارک های تاریخی، باززنده سازی، محله سنگلج، پارک شهر.

 

 

مقدمه


به موازات رشد و توسعه شهر و افزایش انواع آلودگی های زیست محیطی و بصری ، فضاهای شهری نقش فعال خود را از دست داده اند. بنابراین لزوم توجه به پارک های شهری از ضروریت زندگی شهری می باشد. پارک های شهری با تاثیر بر جنبه های مختلف محیطی ، اقتصادی و اجتماعی که پایه های پایداری شهری می باشند، کیفیت زندگی و زیست پذیری شهرها را ارتقا داده و با کارکردهای زیباشناختی خود در رسیدن به وضعیت مطلوب تر محیطی شهرها موثر هستند (1).

 پارک های شهری علاوه بر تاثیر گذاری بر کیفیت محیط زیست شهری، خدمات و فضایی برای افزایش تعاملات اجتماعی ایجاد کرده و از آنجا که موجب خوانایی شهر می گردند ، علاوه بر هویت محلی، قسمتی از هویت ملی محسوب گشته و نقش با اهمیتی را در توسعه شهری پایدار ایفا می نمایند (2).

اگر این پارک ها تاریخی بوده و در محدوده تاریخی یک شهر نیز واقع شده باشند، علاوه بر برقراری تعادل بین کارکردهای اکولوژیکی و اجتماعی ، جنبه تاریخی بودن پارک نیز باید مورد توجه واقع شود، زیرا به دلیل ویژگی های تاریخی در بافت شهر به آن هویت و خوانایی می بخشند (3). پارک های تاریخی به عنوان میراث ملی و سندی با ارزش از هویت تاریخی و فرهنگی بیانگر رابطه تنگاتنگ میان تمدن و طبیعت بوده و به عنوان یکی از جلوه های دارایی های فرهنگی، آثار کالبدی به جا مانده از گذشته به دلیل ارزش ذاتی و فایده آن ها برای جامعه مورد توجه قرارمی گیرند. این آثار جزیی حیاتی از هویت فرهنگی جامعه می باشند و در چارچوبی از معیارهای محلی، منطقه ای و ملی، حسی قوی از مفهوم مکان ایجاد می کنند. اگرچه این داریی ها تجدید ناپذیرند، گاهی با اعمال تغییراتی  می توان از تداوم حیاتیشان اطمینان حاصل شود. فرایند حفاظت و بازآفرینی پارک های تاریخی به دلیل ماهیت پویا و زنده این آثار با سایر دارایی های تاریخی متفاوت بوده و دارای ویژگی های منحصر به فرد است.

پارک شهر اولین پارک عمومی شهر تهران و نتیجه اقدامات شهرسازی در دوره پهلوی می باشد. در واقع پارک شهر با تخریب محله سنگلج در دوره پهلوی اول، بر روی بخشی از همین محله تاریخی احداث شد و در حال حاضر در بافت متراکم مرکزی تهران واقع شده است (4). به دلیل سابقه تاریخی پارک شهر، اهمیت این پارک برای شهر و شهروندان آن (سلامت محیط و انسان)، وجود محورها و مراکز تجاری، وجود باغات تاریخی ارزشمند و مراکز تاریخی، سیاسی و فرهنگی شهر تهران در مجاورت این پارک، وجود نارسایی های موجود با توجه به نیازهای کنونی شهروندان و امکان استفاده از این مکان به عنوان یک سایت تفرجی- تاریخی، برای برآوردن نیازهای فیزیکی ذهنی، معنوی و آموزشی بازدیدکنندگان، بازآفرینی آن از اهمیت خاصی برخوردارست. 

 

تاریخچه باغ سازی و گذار از آن به سمت احداث پارک، در ایران

نگاهی به تاریخچه پارک سازی در ایران نیز نشان می دهدکه قدمت باغ سازی در ایران به 4000 سال قبل از میلاد می رسد. گزن فون" باغ کوروش کبیر در سارد  را قدیمی ترین باغ ایرانی مربوط به سال  546 قبل از میلاد می داند (5).

در طرح باغ ایرانی دو اصطلاح معروف پردیس و چهار باغ زیاد به چشم می خورد. پردیس در زبــان اوستا نمــاد باغ بهشت می باشد. پس از ظهور اسلام و حمله اعراب به ایران سنت باغ سازی به مرحله جدیدی رسید (6).

در ایران، باغ های تاریخی بر حسب دوره های تاریخی وی‍‍ژگی های ساختاری متفاوتی دارند. هنگامی که صحبت از دوران پیش از اسلام می شود، دوره هخامنشیان و ساسانیان مورد نظر است که مفاهیم باغ – بهشت و باغ – شهر در این دوره، بیانگر وجود مجموعه های معماری در میان باغی بزرگ است. حال آن که در دوران بعد از اسلام، دوره سلجوقی، تیموریان و صفویه، گسترش هنر باغ سازی مرتبط با بافت شهر  و در دوره قاجار و پهلوی تحت تاثیر شیوه باغ های اروپایی واقع شده است (7). در دوره صفویه باغ سازی در ایران وارد مرحله جدیدی شد و احداث باغ به عنوان یک تفرجگاه عمومی مورد توجه قرار گرفت (6). در دوران کریم خان زند در شیراز، باغ های مصفا و نارنجستان های بسیار ساخته شد. باغ سازی در ایران در دوره قاجاریه مخصوصا در اواخر آن تحت تاثیر باغ سازی عهد رنسانس فرانسه که پایه های آن را باغ سازی ایتالیــا تشکیل می داد، قرار گرفت. این خود باختگی هنر، معماری و باغ سازی ما، که بیش تر از دوره ناصرالدین شاه آغاز گردید نظام حاکم بر باغ سنتی را در هم شکست (8).

تهران، شهر – باغ بوده و باغ های مصفای فراوان با درختان تنومند در آن به وفور وجود داشته است. شاه عباس باغی از درخت چنار (چنارستان) در آن به وجود آورد و در دوره قاجاریه ، باغ های بزرگی در آن  به وجود آمد . در سال 1284 هجری قمری بعد از اینکه قرار شد که شهر تهران را از چهار طرف بزرگ کنند، ناصر الدین شاه دستور داد دوازده دروازه برای تهران بسازند. با ساخت دروازه دولت، باغ لاله زار داخل شهر افتاد، و ساخت نخستین مهمانخانه ایرانی به نام گراند هتل در آن، کم کم آنرا به صورت تفرجگاه عمومی در آورد.  و این اولین فضای باز عمومی شهری در تهران بود (9). از جمله اولین پارک های شهر تهران، پارک و باغ اتابک مربوط به دوره ناصری، پارک و عمارت امین‌الدوله (1275-1322 قمری)، پارک مسعودیه  و  باغ ملی می باشند (8و10).

در تهران پارک سازی با مفهوم امروزی آن از عصر پهلوی شروع شد و از نمونه های اولیه آن پارک شهر بود که در میان ساختار حکومتی، اداری و خدماتی شهر شکل گرفت. هسته اولیه این پارک در شمال محله سنگلج تهران بود که در سال 1339 هجری به نام پارک سنگلج یا پارک شهر امروزی مورد بهره برداری قرار گرفت. پارک جلالیه (پارک لاله) و پارک دانشجو از دیگر پارک های تهران بودند که بعد از پارک شهر ساخته شدند (6).

 

 

باززنده سازی پارک های شهری، در بافت های تاریخی شهر

محدوده کهن و تاریخی یک شهر، تصویر شکل یافته زنده ای از واقعیت تاریخی آن شهر است که به شیوه های گوناگون و به صورت لایه های مختلف به زبان معماری در طول زمان بیان شده است. هر لایه از این محدوده مبین یک نوع زندگی، تفکر، اندیشه و فرهنگ است. پارک ها و باغ های تاریخی از جمله این فضاها می باشند که بسته به موقعیت جغرافیایی، شرایط اقلیمی و فرهنگ مردم در هر دوره از تاریخ از ویژگی های ساختاری متفاوتی برخوردارند. این پارک های تاریخی به عنوان آثار مهم گذشته در شهر، به خاطر ارزش های محیطی، زیبایی شناسی و فرهنگی بایستی به طور پویا و پیوسته مورد توجه قرار گیرند. این فضاهای پویا نه تنها به دلیل ارزش منظره ای، بلکه به جهت خاطرات جمعی که بر گرفته از دوره های تاریخی آن می باشد اهمیت می یابد (3).

باغ های تاریخی به عنوان نقطه کانونی ارتباط انسان و طبیعت از گذشته های دور تا به امروز، به لحاظ وجود عناصر شاخص تاریخی  شان مورد توجه قرار گرفته اند. این عناصر شاخص طبیعی و مصنوعی مانند درختان کهنسال و تنومند، نحوه کاشت آن ها و نیز وجود یک عنصر تاریخی که یادآور دوره خاصی باشد،  پیام آور هویت و ارزش فرهنگی- تاریخی باغ می باشند. (11و 12). 

هنگام بروز نارسایی در کارکرد اکولوژیکی و اجتماعی و در نهایت خارج شدن پارک از مسیر صحیح آن به سمت هدف، باید به بازگرداندن سامانه پارک، به سمت و سوی مناسب آن و تحقق دوباره کارکردهای آن پرداخت. مجموعه چنین اقداماتی در اکثر تجارب عملی در زمینه پارک های شهری به عنوان باززنده سازی مطرح می شود. باز آفرینی فرایندی است که به خلق فضای جدید با حفظ ویژگی های اصلی فضایی (کالبدی و فعالیتی) منجر می گردد. در این اقدام فضای جدیدی حادث می شود که ضمن حفظ شباهت های اساسی با فضای قدیم ، تفاوتهای ماهیتی و معنایی را با فضای قدیم نیز به نمایش می گذارد (13). با نگاهی تاریخی به باززنده سازی پارک های شهری می توان گفت که پارک سنترال نیویورک[4]  ، به عنوان اولین پارک  شهری برای استفاده عموم در تاریخ پارک سازی، در گروه اولین فعالیت های باززنده سازی پارک های شهری قرار گرفته است. المستد[5] با ایجاد این پارک شهری بزرگ شبه طبیعی، مجموعه ای از ارزش های اجتماعی و سیاسی را به عنوان اهداف ویژه خود در طراحی مورد توجه قرار داد (14). بر اثر عوامل طبیعی و بازدید استفاده کنندگان،  طی گذشت زمان این پارک دچار نارسایی هایی گردید. به منظور باززنده سازی پارک، طرحی با در نظر گرفتن کارکرد اکولوژیکی در راستای صحیح، بر آوردن نیاز بازدیدکنندگان، در نظر گرفتن ویژگی های فرهنگی و تاریخی و نیز در نظر گرفتن ساختار عملکردی پارک تهیه گردید.

کارکرد پارک های شهری

پارک به عنوان یک اکوسیستم انسان ساخت شامل اجزای زنده و غیر زنده است و نقش زیست محیطی پارک ها ناشی از فعالیت داخلی اکوسیستم می باشد که نتیجه آن بهبود شرایط اکولوژیک در شهر است (15).  امروزه افزون بر نقش اکولوژیک پارک های شهری، نقش مورفولوژیک آن نیز مطرح است که از آن جمله می توان به ایجاد نظم و تعادل در ساختار فیزیکی شهر، تفکیک فضاهای مختلف شهری و اتصال ساختارهای عملکردی متفاوت به یکدیگر، در برخی موارد حتی تعیین محدوده های توسعه شهری و شکل بخشیدن به کل سیمای شهر از طریق ادغام با فضاهای مصنوع، ایجاد منظر زیبا در سیمای عمومی شهر و ایجاد تعادل ساختار شهر و پارک، اشاره نمود (16).  

پارک های شهری همچنین به عنوان مکان هایی جهت یافتن نقطه مکثی در هیاهو و پیچیدگی های زندگی شهری، نقش مهمی در ایجاد مراکز تفریحی جهت گذراندن اوقات فراغت، کاهش فشارهای روحی و روانی، مکانی جهت بالا بردن روابط اجتماعی بین مردم، آموزش فکری، روحی و روانی کودکان، و در نهایت کاهش تنشهای اجتماعی از طریق ایجاد فضاهای مناسب برای ابراز  وجود و مشارکت مردم، دارند.

توسعه پایدار راهبردی است که به دنبال حصول اقتصادی  قوی، محیطی پاک و عدالت اجتماعی حاصل می شود. در حوزه محیط پاک، پارک های شهری عنصر مهمی در ایجاد یک شهر پایدار می باشند (15).

روش بررسی

در این تحقیق، از روش توصیفی- تحلیلی استفاده گردید. تکنیک های جمع آوری اطلاعات، شامل روش اسنادی، روش میدانی، مصاحبه نیمه ساختاری و مصاحبه ساختاری می باشد.

با توجه به شرایط قرارگیری پارک شهر در الگوی شهر تهران، می توان گفت که این پارک تاریخی بزرگ در مقیاس شهری، می تواند به عنوان مفصل در شبکه ارتباطی محله قدیم سنگلج تعریف شود و با ویژگی های تاریخی و یا نحوه قرار گیری خود در بافت کهن شهر ، به آن خوانایی و هویت بخشد. بنابراین در این تحقیق، اطلاعات در سه مقیاس کلان، میانی وخرد مورد بررسی قرار گرفته است. در سطح کلان روند تشکیل شهر تهران و جایگاه آن در بستر طبیعی و تاریخی در جهت بازشناسی بخش های تاریخی و قدیمی، سیر تحول و تغییر در طی زمان، تاثیر شرایط محیطی، طبیعی  و سیاسی و طی آن روند توسعه شهری مورد بررسی قرار گرفت. در مقیاس میانی، هدف رسیدن به شناخت کلی از  محدوده سنگلج و پارک شهر ازگذشته تا کنون، بررسی جایگاه و کارکرد آن در بستر شهر تهران در گذر تاریخ، همچنین تاثیر توسعه کاربری های اطراف بر عملکرد پارک که در طی زمان تاثیر گذار بوده،  مورد تحلیل قرار گرفته است. در مقیاس خرد، شناخت لایه های فیزیکی، بیولوژیکی، اجتماعی و فرهنگی، ویژگی های عملکردی موجود پارک در شرایط کنونی و نارسایی های موجود پارک در جدول SWOT مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. همچنین شناخت و تحلیل دید و منظر (روش تحلیل تصویری) و الگوهای رفتاری بازدیدکنندگان (پرسشنامه) انجام یافت. در نهایت اصول و راهکارهای طرح باز آفرینی و حفظ پارک همراه با این نتایج از طریق لایه گذاری دوره های مختلف ، با در نظر گرفتن کلیه داده های وضع موجود، برنامه فعالیت ها همراه با قوانین و ضوابط مربوط به بازآفرینی باغ های تاریخی، حاصل گردید.

شناخت محدوده سنگلج

سنگلج یکی از محلات پنج گانه دارالخلافه بوده و در سال های حکومت قاجاریه دارای اهمیت ویژه ای بود. این محله بر اساس نقشه 1275 ه. ق. که نخستین نقشه دارالخلافه بود ، از شمال به خیابان باستیون و خیابان سپه تا سه راه خیابان خیام و از جنوب تا بازارچه قوام الدوله و از غرب ارگ سلطنتی تا خیابان وحدت اسلامی (شاهپور) و از شرق تا خیابان خیام (جلیل آباد) امتداد داشته است (17). این محله در زمان خود یکی از بزرگترین و آبادترین و پرجمعیت‌ترین محلات تهران محسوب می‌شد. سابقة ساخت محله سنگلج به سال 1250 قمری بر می‌گردد و عمده این محل توسط محمد تقی خان ساخته شد. از مشخصه‌های امروز این محله می‌توان به تالار نمایش سنگلج (دهة 1340 شمسی) اشاره کرد (18).

این منطقه یکی از عمده ترین مناطق فعالیت های سیاسی شهر تهران، در دوره های مختلف محسوب می شد. درنقشه سال۱۳۰۹ ه. ق که در سنجش با نقشه‌های قبل از دقت بیشتری برخوردار بوده، محدود محله تاریخی سنگلج مشخص گردیده است  (نقشه1). در این نقشه از تهران محله تازه دولت از جانب شمال و محلات دیگری با عنوان توابع محلات چاله میدان، بازار و سنگلج از سه سمت دیگر اراضی به پهنه شهرتهران افزوده گشته اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


                        محدود محله تاریخی سنگلج

                            محدوده کنونی پارک شهر

 

 

 

 

 

 

نقشه 1- محدوده محله تاریخی سنگلج و محدوده پارک شهر در نقشه سال 1309 هجری قمری ،

بانک اطلاعات بافت تاریخی، (1387)

 

 

اصول کلی طراحی محیط و منظر در باززنده سازی پارک های شهری تاریخی

با توجه به مطالعات انجام شده در مورد نقش پارک های شهری و کارکرد آن ها در پایداری شهر ، پارک های شهری تاریخی و باززنده سازی آن ها و بررسی تجارب جهانی در این مورد و مطالعه تاریخچه باغ و پارک سازی در ایران ، اصول کلی طراحی محیط و منظر در باززنده سازی پارک های شهری تاریخی استخراج گردید (جدول1).

 

 

 

جدول 1 - اصول طراحی محیط و منظر در باززنده سازی پارکهای شهری تاریخی

(2، 15، 19، 20 و 21)

طراحی باهدف حفاظت و ارتقای ویژگی های منظر تاریخی

شناخت توان نهفته یک منظر تاریخی، حفظ اصالت و هویت منظر تاریخی مجموعه پارک، طراحی در جهت حفظ و احترام به سنت ها و فرهنگ منطقه، حفاظت از عناصر و مصالحی که مشخصه منظر تاریخی باغ یا پارک تاریخی در یک دوره خاص می باشند، حفاظت از گونه های گیاهی با ارزش گذشته، طراحی هماهنگ با ابعاد زیباشناسی منظر، احیا و بهسازی پوشش گیاهی، احیا و بهسازی فعالیت های گذشته ، ایجاد مسیرهای ویژه جهت فضاهای تاریخی و فرهنگی 

طراحی با هدف بهینه سازی کارکرد اکولوژیکی

طراحی هماهنگ با محیط ، طراحی انعطاف پذیر، طراحی با مواد بومی، استفاده از روش های اکوتکنیک، منظر سازی طبیعی با استفاده از گیاهان بومی ، کاهش آلودگی های آب، خاک ، هوا و صوت، مکان یابی مناسب فعالیت ها

طراحی با هدف بهینه سازی کارکرد اجتماعی

به حداکثر رساندن تجربه حسی افراد با خوانایی و قابل درک کردن محیط و تقویت حس مکان در منظر، ایجاد تنوع، ارتقای کیفیت بصری، ایجاد دسترسی های مناسب، طراحی با هدف ایجاد امنیت و سلامتی ، راحتی و آسایش،  شادی و شعف ، سرزندگی و حیات، طراحی در جهت بر آوردن نیازهای آموزشی افراد ، مکان یابی مناسب جهت استقرار تسهیلات گردشگری و مشارکت بازدید کنندگان در طراحی

 

 

 

شناخت و تحلیل کلیه لایه های موجود در پارک شهر

پارک شهر در حال حاضر در منطقه 12 قرار گرفته که این منطقه بیش از سه چهارم تهران ناصری (مرکز تاریخی تهران) را پوشش می دهد. این محدوده هویت تاریخی کلان شهر محسوب شده و گسترده ترین بافت های ارزشمند و بیش ترین بناها و فضاهای شاخص و ممتاز تاریخی تهران را در خود جای داده است.

 موقعیت جغرافیایی این پارک E 51"24'49.954 N 35"40'58.85 و مساحت آن۲۴۶۸۰۰ مترمربع است. این پارک از شمال به خیابان فیاض بخش، از غرب به خیابان وحدت اسلامی، از جنوب به خیابان بهشت و از شرق به خیابان خیام محدود می شود (4).

پارک شهر در گذشته ، محله ای بوده به نام سنگلج با خانه هایی از خشت و آجر که تا پیش از جنگ جهانی دوم دوام داشتند و در گذشته یکی از مراکز مهم سیاسی تهران بود، که رفته رفته روبه ویرانی نهاد. در سال 1318 به دستور رضا خان خانه های این محله از طرف شهرداری وقت برای ساخت طرح ساختمانی برای بورس ریخته شد ولی به دلیل وقوع جنگ جهانی دوم تاسیس بورس به تعویق افتاد. تا قبل از سال 1328، نیمی از آن را شهرداری تهران اداره می کرد. در  سال 1332 تهیه طرح پارک شهر  و نظارت بر اجرای آن به دستور شهردار وقت انجام گرفت. این پارک در سال 1339 هجری شمسی تاسیس گردید و از آنجاکه در آن زمان شهر تهران محل گردش و فضای سبزی نداشت، آن را "پارک شهر" نامیدند. در آن زمان بیش تر واحدهای مسکونی، محیط اطراف پارک را تشکیل می دادند اما به تدریج با رشد شهر و با استقرار و توسعه مراکز خدماتی و تجاری پیرامون پارک، کاربری اصلی پارک دستخوش تغییر قرار گرفت. تسطیح خیابان ها، نصب نرده های اطراف، تاسیس ساختمان انجمن بانوان ایران و آمریکا، سه گلخانه، مجموعه ساخت و سازهای این پارک عمومی را تا سال 1335 تشکیل می داد . سپس انجام آسفالت خیابان ها ، دنباله درخت کاری و تعقیب اقدامات برای احداث پارک، همچنین گرفتن چهار انشعاب قوی از سازمان آب و فاضلاب برای حل مسئله آبیاری درختان، و نیز احداث یک آبنمای سرتاسری در پارک شهر در دستور کار قرار گرفت . در ضلع شمال شرقی پارک شهر یک دریاچه بسیار زیبا ساخته شد که مساحت آن بالغ بر  5400 مترمربع بود که کلنگ این دریاچه در سال 1336 به زمین زده شد (شکل1).

 

شکل1- دریاچه موجود در پارک شهر ، تاسیس1336هجری شمسی

 

از مجموع کاربری های پارک تا آن زمان یک رستوران مقابل دریاچه، چهار ساختمان مدرن در چهار ضلع پارک ، باغ کودکان در قسمت شرقی پارک شهر، یک سالن سر پوشیده در زمین بازی کودکان، یک زمین تنیس در کنار محوطه بازی کودکان، دو گلخانه قدیمی در ضلع شمالی پارک شهر، کتابخانه در ضلع جنوب غرب و شش حوضچه در قسمت میانی پارک بود (22و23).

در مجموع، ساختار فضایی پارک از تداخل خطوط صاف و منحنی نظم گرفته است. آب نمای طویل تنها عنصر شاخص شکل دهنده محور اصلی محسوب می شود. این نظام هندسی و محور به مثابه عنصر شاخص و نیز وجود درختان تنومند و سایه انداز  چنار و کاج در امتداد آن در تداوم با سنت باغ سازی ایران می باشد. در این پارک محور طولی (شرقی- غربی)، راه های پارک را تقسیم نموده و استخوان بندی ارتباط پارک را به وجود می آورد. به کار گیری آب به صورت ساکن و یا در جریان از دیگر مشخصه های باغ ایرانی است که در پارک شهر به صورت محور جاری آب و استخر خود را نشان می دهد. اما به کار گیری عناصر تزیینی مانند مجسمه (مجسمه رضاخان) در مسیر اصلی ، نرده های فلزی، استخر با خطوط منحنی و وجود پل بر روی آن، همچنین پایه چراغ های روشنایی ، از تاثیرات فرهنگ غرب بر روی باغ سازی ایران می باشد که از دوره قاجاریه و به خصوص در اواخر آن (دوره ناصرالین شاه)، رواج یافت.

در حال حاضر فضاها و فعالیت های موجود در پارک شهر شامل، زمین بازی کودکان، کتابخانه، نمازخانه، سفره خانه سنتی، آمفی تأتر، زمین چمن مصنوعی، مجتمع ورزشی در قسمت غربی پارک، دفتر فضای سبز و پلیس پارک، تالار کنفرانس، دفتر کلینیک، موزه صلح، استخر، دریاچه، گلخانه، سرویس بهداشتی، ساختمان نگهبان ، گذرها با عملکرد های مختلف، آکواریوم، 8  ورودی، و نیز فضاهای انبوه درخت کاری و پرسایه و فضاهای باز چمن و درختکاری می باشد. بالاترین و پایین ترین نقطه ارتفاعی در پارک شهر در شمال آن ، 1160 متر و در جنوب آن 1150 متر از سطح دریا می باشد، بنابراین شیب آن در جهت شمالی جنوبی حدودا 3/3 درصد است .

در پارک شهر سه چاه نیمه عمیق وجود دارد و بازده آبیاری در آن 6/30 درصد می باشد. از قنات ها موجود در محدوده پارک شهر، می توان به قنات شاه (ناصری)، قنات مهرگرد و قنات سنگلج اشاره نمود (24).

تیره  Aceraceae  بالاترین غنای گونه ای را در پارک شهر در بردارد. از قدیمی ترین درختان آن، چنار، کاج تهران و صنوبر می باشند و قد