بررسی کمی و کیفی پسماندهای روستایی استان هرمزگان و ارایه راهکار مدیریتی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران

2 کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست دانشگاه تهران

3 دانشجوی دکتری مهندسی محیط زیست دانشگاه تهران

4 دانشجوی (سابق) دکتری مهندسی محیط زیست دانشگاه تهران و استادیار گروه آلاینده‌های محیط زیست پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی* (مسئول مکاتبات)

چکیده

زمینه و هدف: مدیریت پسماندهای روستایی در سطح یک استان، به­دلیل پراکندگی مراکز تولید پسماند و همچنین تنوع ترکیب پسماند تولیدی از اهمیت و پیچیدگی زیادی برخوردار است. هدف از این تحقیق، بررسی مدیریت پسماند جامد در روستاهای استان هرمزگان و ارائه راهکارهای مدیریتی می­باشد.
مواد و روش­ها: 26 روستا از نقاط مختلف استان به­عنوان روستاهای نمونه انتخاب شدند. یک پرسشنامه برای مشخص شدن وضعیت موجود دفع پسماند در مناطق روستائی تهیه و بین هر یک از 26 دهیاری روستاهای نمونه تقسیم شد. به­علاوه نمونه­گیری از پسماندها به­صورت 7 روز پی­در­پی، در چهار فصل سال انجام یافت. نتایج حاصل از آنالیز فیزیکی و شیمیایی و نیز پرسشنامه­ها، به­عنوان اطلاعات خام اولیه برای بررسی وضع موجود و نهایتاً ارایه راهکارهای مناسب برای سیستم مدیریت پسماند روستایی در استان هرمزگان استفاده شد.
یافته­ها: در روستاهای نمونه نرخ تولید پسماندهای خانگی حدود 3/617 گرم به ازای هر نفر در روز می­باشد. در مجموع 360 واحد تجاری در روستاهای نمونه استان وجود دارند که مقدار کل زباله تجاری تولیدی توسط آن­ها 3816 کیلوگرم در روز است. همچنین میانگین پسماند پزشکی حدود 8/8 کیلوگرم به ازای هر واحد بهداشتی می­باشد. ترکیب پسماند در روستاهای نمونه عبارت است از: مواد فسادپذیر 77/43، کاغذ و مقوا 72/9، پلاستیک 62/9، چوب 20/6، فلزات 44/10، شیشه 90/7، لاستیک 58/5 و منسوجات 79/6 درصد.
بحث و نتیجه­گیری: توصیه می­شود که در برنامه پنج ساله اول، جداسازی از مبدا شامل پسماند خشک تفکیک­پذیر (پلاستیک، کاغذ و فلزات) و پسماندهای تر انجام گردد و جداسازی از مبدا برای سایر ترکیبات پسماند مثل چوب، لاستیک، شیشه و منسوجات در برنامه پنج ساله دوم اجرا شود. از نظر اقتصادی، زباله­سوزی همراه با بازیافت انرژی، گزینه مناسبی برای دفع پسماند مناطق روستایی در استان هرمزگان نمی­باشد. با توجه به سهم کم پسماند خشک، در دسترس بودن زمین مناسب و نیروی کار ارزان در مناطق روستایی، کمپوست با فن­آوری ارزان برای این مناطق توصیه می­شود.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره شانزدهم، شماره چهار، زمستان 93

 

بررسی کمی و کیفی پسماندهای روستایی استان هرمزگان و ارایه راهکار مدیریتی

 

محمدعلی عبدلی[1]

فرشید رحیمی [2]

رضا سمیعی­فرد[3]

مهدی جلیلی قاضی­زاده*[4]

Ma_jalili@sbu.ac.ir

 

 

تاریخ دریافت: 20/4/88

تاریخ پذیرش:12/8/88

 

چکیده

زمینه و هدف: مدیریت پسماندهای روستایی در سطح یک استان، به­دلیل پراکندگی مراکز تولید پسماند و همچنین تنوع ترکیب پسماند تولیدی از اهمیت و پیچیدگی زیادی برخوردار است. هدف از این تحقیق، بررسی مدیریت پسماند جامد در روستاهای استان هرمزگان و ارائه راهکارهای مدیریتی می­باشد.

مواد و روش­ها: 26 روستا از نقاط مختلف استان به­عنوان روستاهای نمونه انتخاب شدند. یک پرسشنامه برای مشخص شدن وضعیت موجود دفع پسماند در مناطق روستائی تهیه و بین هر یک از 26 دهیاری روستاهای نمونه تقسیم شد. به­علاوه نمونه­گیری از پسماندها به­صورت 7 روز پی­در­پی، در چهار فصل سال انجام یافت. نتایج حاصل از آنالیز فیزیکی و شیمیایی و نیز پرسشنامه­ها، به­عنوان اطلاعات خام اولیه برای بررسی وضع موجود و نهایتاً ارایه راهکارهای مناسب برای سیستم مدیریت پسماند روستایی در استان هرمزگان استفاده شد.

یافته­ها: در روستاهای نمونه نرخ تولید پسماندهای خانگی حدود 3/617 گرم به ازای هر نفر در روز می­باشد. در مجموع 360 واحد تجاری در روستاهای نمونه استان وجود دارند که مقدار کل زباله تجاری تولیدی توسط آن­ها 3816 کیلوگرم در روز است. همچنین میانگین پسماند پزشکی حدود 8/8 کیلوگرم به ازای هر واحد بهداشتی می­باشد. ترکیب پسماند در روستاهای نمونه عبارت است از: مواد فسادپذیر 77/43، کاغذ و مقوا 72/9، پلاستیک 62/9، چوب 20/6، فلزات 44/10، شیشه 90/7، لاستیک 58/5 و منسوجات 79/6 درصد.

بحث و نتیجه­گیری: توصیه می­شود که در برنامه پنج ساله اول، جداسازی از مبدا شامل پسماند خشک تفکیک­پذیر (پلاستیک، کاغذ و فلزات) و پسماندهای تر انجام گردد و جداسازی از مبدا برای سایر ترکیبات پسماند مثل چوب، لاستیک، شیشه و منسوجات در برنامه پنج ساله دوم اجرا شود. از نظر اقتصادی، زباله­سوزی همراه با بازیافت انرژی، گزینه مناسبی برای دفع پسماند مناطق روستایی در استان هرمزگان نمی­باشد. با توجه به سهم کم پسماند خشک، در دسترس بودن زمین مناسب و نیروی کار ارزان در مناطق روستایی، کمپوست با فن­آوری ارزان برای این مناطق توصیه می­شود.

 

کلمات کلیدی: مدیریت پسماند روستایی، هرمزگان، پتانسیل بازیافت.

 

 

مقدمه


اگرچه مدیریت پسماندها به زمان­های بسیار دور باز می­گردد، اما مدیریت مواد زاید جامد به روش امروزی از اوایل دهه 1930 شروع شده است (1). در ایران از سال 1374 مطالعاتی در قالب "طرح مدیریت پسماندهای جامد" شروع شد که این مطالعات در نهایت در سال 1383 تحت عنوان "قانون مدیریت پسماندها" به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید (2). بر اساس بند دهم این قانون، وزارت کشور به عنوان مقام دولتی مسئول در زمینه مدیریت پسماندهای شهری و روستایی در ایران معرفی شده است. دهیاری­ها نیز به­عنوان مقام دولتی مسئول در زمینه جمع­آوری و دفع پسماند در مناطق روستایی شناخته می­شود (3). در کشور ما مدیریت پسماندهای روستایی کم­تر مورد توجه بوده و در این زمینه مطالعات زیادی انجام نشده است. از آن­جا که دهیاری­ها منابع محدودی برای برآورده کردن نیازهای این قوانین دارند، لذا همانطور کهFakayode  (2005) و Gunattilaka (2006) نشان داده­اند، در بسیاری از کشورهای در حال توسعه قوانین موجود مرتبط با مدیریت پسماندهای روستایی کم­تر مورد توجه قرار گرفته­اند (4 و 5). برای تسهیل اجرای این قانون، وزارت کشور تحقیقاتی را در زمینه جمع­آوری پسماندهای جامد روستایی و گزینه­های مختلف دفع پسماند شروع کرده است که می­تواند برای دهیاری­ها و نیز مسئولان کشور مفید و مثمرثمر باشد. ازآن­جا که مدیریت پسماندهای روستایی در سطح یک استان، به­دلیل پراکندگی مراکز تولید پسماند و همچنین تنوع ترکیب پسماند تولیدی از اهمیت و پیچیدگی زیادی برخوردار است، لذا ضرورت دارد تا برنامه جامع و یکپارچه­ای برای مدیریت پسماندهای روستایی در سطح استان ارایه شود. این مساله برای استان هرمزگان که به لحاظ شکل ظاهری در حاشیه خلیج فارس امتداد دارد و فواصل روستاها از یکدیگر قابل توجه می­باشد، از اهمیت دوچندانی برخوردار است. از آن­جا که برای تهیه یک برنامه جامع مدیریت پسماند روستایی، اطلاعات اولیه دقیق و قابل اعتمادی در مورد مقدار و ترکیب پسماندها مورد نیاز است (6 و 7)، لذا هدف از این تحقیق بررسی کمّی و کیفی پسماندهای تولیدی در روستاهای استان هرمزگان و ارائه راهکارهای مدیریتی مناسب می­باشد.

مواد و روش­ها

استان هرمزگان با مساحت 71193 کیلومتر مربع در نواحی جنوبی ایران و سواحل شمالی خلیج فارس، بین 25 درجه و 24 دقیقه تا 28 درجه و 53 دقیقه عرض شمالی و 52 درجه و 44 دقیقه تا 59 درجه و 14 دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار گرفته است. بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال 1385، استان هرمزگان دارای 11 شهرستان، 33 بخش، 22 شهر و 80 دهستان می­باشد. در سال 1385 تعداد روستاهای استان 1900 روستا بوده است. در سال 1385 جمعیت هرمزگان حدود 1365377 نفر بوده است که از این تعداد 4/56% در مناطق شهری و 2/43% درصد در مناطق روستایی و بقیه به­صورت خانوارهای غیرساکن زندگی می­کنند (8). موقعیت استان هرمزگان در شکل 1 نشان داده شده است.

 

 

 

شکل1- موقعیت روستاهای نمونه استان هرمزگان

 

 

برای انجام این تحقیق، 26 روستا از نقاط مختلف استان به­عنوان روستای نمونه انتخاب شدند. یک پرسشنامه متشکل از سئوالات تستی و تشریحی برای مشخص شدن وضعیت موجود دفع پسماند در مناطق روستایی تهیه و بین هر یک از 26 دهیاری روستاهای نمونه تقسیم گردید. اطلاعات مورد نیاز برای تکمیل پرسشنامه­ها، از طریق مصاحبه با مسئولان دولتی مدیریت پسماند در استان هرمزگان، در ادارات و بخش­های مربوطه به­دست آمد. نمونه­گیری از پسماندها در طول سال 1385 به­صورت 7 روز پی در پی، در وسط هر یک از چهار فصل سال انجام یافت. در هر روز نمونه­گیری، 65 نمونه 1 متر مکعبی از خانه­های مشخص­شده در هر یک از 26 روستای نمونه گرفته شد. نمونه­گیری و آماده­سازی نمونه­ها بر اساس استاندارد ASTM برای آنالیز فیزیکی و شیمیایی زباله و کمپوست انجام یافته است (9). به این صورت که یک ظرف بزرگ مثل یک بشکه بعه­عنوان ظرف نمونه­برداری انتخاب شده و در یک زمین صاف و عاری از پسماند و خاک و سنگ قرار داده می­شود. کیسه­های زباله که از درب منازل جمع­آوری شده است، داخل آن قرار داده می­شود تا ظرف پر شود. سپس ظرف پر از زباله را تخلیه کرده و سپس توسط یک کارگر، کیسه­ها با یک شیء برنده پاره شده و محتویات آن تخلیه می­شود. دو کارگر دیگر اجزای زباله را جدا کرده و هر کدام را در یک مکان مشخصی در کنار خود قرار می­دهند. مثلاً فلزات را در یک نقطه، پلاستیک را در یک نقطه و غیره. بعد از این­که تمام نمونه جداسازی شد، هر جزء را داخل یک یا چند کیسۀ پلاستیکی می­ریزند و آن ها را توزین می­کنند. وزن هر جزء را یادداشت کرده و زمـان نمونه­برداری و یا شمارۀ نمـونه را در کنــار آن می نویسند. برای انجام آنالیز شیمیایی باید حدود 2 کیلوگرم از مواد فسادپذیر را در داخل یک کیسۀ مشکی پلاستیکی ریخته شده و درب کیسه فـوراً بسته شود. کیسه بایـد سریعاً به نزدیک­ترین آزمایشگاه برای کارهای بعدی تحویل داده شود.

اعداد به­دست آمده از آنالیز فیزیکی و شیمیایی و نیز اعداد و ارقام به­دست آمده از پرسشنامه­ها به­عنوان اطلاعات خام اولیه برای بررسی وضع موجود و نهایتاً ارایه راهکارهای مدیریتی مناسب برای سیستم مدیریت پسماند روستایی در استان هرمزگان مورد استفاده قرار گرفتند.

نتایج

به­طور کلی منابع تولید پسماند جامد به هفت گروه اصلی شامل خانگی، تجاری، صنعتی، آموزشی، ساختمانی، پزشکی و کشاورزی زیر تقسیم می­شوند که در روستاهای استان هرمزگان منابع تولید پسماند عبارتند از: خانگی، تجاری و پزشکی. سرانه پسماند تولیدی در مناطق مسکونی حدود 3/617 گرم به ازای هر نفر در روز در 26 روستای نمونه استان هرمزگان می­باشد (جدول 1). در روستاهای نمونه 360 واحد تجاری وجود دارند که در مجموع حدود 3816 کیلوگرم در روز پسماند تجاری تولید می­کنند. میانگین پسماند پزشکی تولیدی در روستاهای نمونه حدود 8/8 کیلوگرم به ازای هر واحد بهداشتی می­باشد. پسماندهای تولید شده از منابع مختلف تولید، با هم مخلوط شده و به صورت مخلوط­ و درهم جمع­آوری می­شوند.

 

 

 

 

جدول1-  نرخ تولید پسماند جامد خانگی و جمعیت در 26 روستای نمونه استان هرمزگان (1385)

 

ردیف

نام روستا

جمعیت در سال1385

) نرخ تولید پسماند خانگی g/ca.d(

زمستان 84

تابستان 85

پاییز 85

بهار 86

متوسط

1

قلعه قاضی

5650

420

550

612

690

568

2

سیاهو

1450

610

730

650

600

648

3

کنارو

1500

360

450

765

797

593

4

گچین پایین

2825

640

770

600

400

603

5

ایسین

755

330

400

450

400

395

6

بندر پل شرقی

5255

740

960

700

850

813

7

بندر کلاهی

4846

730

940

700

650

755

8

حکمی

2580

750

900

348

850

712

9

کنار ترش

2000

340

400

470

400

403

10

زرتوجی

1250

280

500

615

505

475

11

حاجی خادمی

4000

490

630

550

500

543

12

کلور جکدان

980

350

460

450

300

390

13

نازدشت

2360

490

640

600

450

545

14

سرجوئیه

2725

630

700

540

486

589

15

سرگز بالا

1350

670

870

600

750

723

16

باغات

900

680

590

688

550

627

17

گزیر

4370

820

1100

960

500

845

18

بندر مقام

1725

250

290

275

255

268

19

چاه مسلم

3210

890

600

814

500

701

20

حمیران

850

750

900

650

600

725

21

فتویه

4800

710

850

850

800

803

22

دهنگ

2600

460

320

716

600

524

23

رمچاه

1000

650

710

755

613

682

24

طبل

950

510

560

684

650

601

25

بندر لافت

2300

891

630

770

880

792

26

جزیره لارک

3600

740

620

790

750

726

میانگین کل تولید زباله برای روستاهای استان هرمزگان        3/617 گرم به ازای هر نفر در روز

 

 

ماهیت فیزیکی و شیمیایی جریان پسماندهای جامد در تمامی 26 روستای نمونه بر اساس مطالعات میدانی تعیین گردید. جدول 2 میانگین درصد اجزای مختلف جریان پسماند را در 26 روستای نمونه در سال 1385 نشان می­دهد. همان­طور که از این جدول پیداست، به­صورت میانگین، مواد فسادپذیر با 77/43% بیش­ترین مقدار و لاستیک با 58/5% کم­ترین مقدار را در ترکیب پسماند به خود اختصاص داده­اند.

 

جدول2-  ترکیب پسماندهای تولید شده در روستاهای نمونه استان هرمزگان در سال 1385

فصل

فسادپذیر

کاغذ و مقوا

پلاستیک

چوب

فلزات

شیشه

لاستیک

منسوجات

بهار

53/42

00/11

51/9

47/5

09/10

16/8

79/5

45/7

تابستان

70/44

97/7

61/10

78/5

52/11

26/8

47/5

69/5

پائیز

15/41

22/10

25/9

89/5

26/10

55/7

52/6

16/9

زمستان

70/46

68/9

12/9

66/7

87/9

63/7

52/4

84/4

میانگین

77/43

72/9

62/9

20/6

44/10

90/7

58/5

79/6

 

 

 

 

جدول 3 نسبت C/N، فرمول شیمیایی و ارزش حرارتی پسماند را در سال 1385 نشان می­دهد. همان­طور که از جدول پیداست، به­صورت میانگین برای 26 روستای نمونه، فرمول بسته شیمیایی C650H995.1O278.9N16.1S می­باشد. همچنین نسبت C/N، 7/34 به­دست آمده که نشان­دهنده مناسب بودن ترکیب پسماند برای تولید کمپوست می­باشد. ارزش حرارتی پسماند نیزKj/Kg   5655 می­باشد که نشان می­دهد ترکیب پسماند تولیدی در روستاهای استان هرمزگان برای استفاده در زباله­سوزی مناسب نیست.

 

 

 


جدول3-  نسبت C/N، فرمول بسته شیمیایی و ارزش حرارتی برای روستاهای منتخب استان هرمزگان

ردیف

روستا

وزن خشک عناصر متشکله زباله در صد کیلوگرم زباله در هنگام تحویل

فرمول بسته شیمیایی

C/N

ارزش حرارتی (دولانگ) خشک (Kj/Kg)

ارزش حرارتی (دولانگ)

مرطوب (Kj/Kg)

1

قلعه قاضی

C642H995.1O302.9N18.3S

30

9854

5163

2

سیاهو

C1442.3H2181.3O522.2N25.9S

7/47

14168

10249

3

کنارو

C516.3H802.5O258.8N13.8S

2/32

7800

3331

4

گچین پایین

C650.9H996.7O276.2N24.1S

2/23

9317

3949

5

ایسین

C634.2H976.6O311.3N15.4S

2/35

7765

3322

6

بندر پل شرقی

C1330.7H2003.4O562.5N19.5S

4/58

12680

9529

7

بندر کلاهی

C1054.6H1592.5O418.6N32.3S

0/28

8162

5308

8

حکمی

C714H1090.9O342N18.9S

4/32

8870

4286

9

کنار ترش

C831.8H1268.7O357.8N21.6S

0/33

9473

4954

10

زرتوجی

C674.1H1027.2O274.9N16.1S

0/36

10655

6350

11

حاجی خادمی

C1099.4H1667O450.1N22.4S

0/42

13129

8242

12

کلور جکدان

C864.7H1324.5O389.6N16.5S

0/45

8843

4962

13

نازدشت

C560.5H867.5O271.8N14.8S

5/32

6893

2599

14

سرجوئیه

C700.9H1091.4O325N20.6S

1/21

10830

5740

15

سرگز بالا

C1366.4H2072.5O489.9N28S

8/41

13039

9254

16

باغات

C783.8H1187.7O296.9N22.9S

3/29

12560

8378

17

گزیر

C838.8H1287.8O379.3N16.3S

2/44

9173

4921

18

بندر مقام

C803.1H1228.3O347.4N21.1S

7/32

9302

4786

19

چاه مسلم

C762.4H1155.6O300.9N16.1S

7/40

12110

8296

20

حمیران

C1111.9H1673.4O430.9N31.9S

9/29

12080

7896

21

فتویه

C1163.9H1773O453.4N21.9S

6/45

12942

8451

22

دهنگ

C425.3H674.1O230.7N13.8S

5/26

6329

2133

23

رمچاه

C655.4H995.1O272.9N18.3S

6/30

10293

5393

24

طبل

C553.7H834.6O216.7N13.8S

5/34

8794

4125

25

بندر لافت

C716.9H1091.4O359.1N16.1S

3/38

10727

7026

26

جزیره لارک

C505.6H770.4O252.8N16.1S

0/27

7575

3144

میانگین

C650H995.1O278.9N16.1S

7/34

10171

5655

 

 

ذخیره و پردازش در محل، دومین عنصر از شش عنصر موظف در سیستم مدیریت پسماند جامد می باشد. ذخیره و پردازش پسماندها در محل نه تنها در مناطق روستایی استان هرمزگان بلکه در هیچ یک از روستاهای ایران انجام نمی­شود. ظروف مورد استفاده در این روستاها برای ذخیره در محل عبارتند از: کیسه­های پلاستیکی، سطل­های پلاستیکی و بشکه­های نفت که از ورق­های نازک و نامرغوب ساخته شده­اند. جداسازی پسماندها تنها در 7/21% از روستاهای نمونه انجام می­گیرد که در 5 روستا جداسازی و تفکیک پسماند توسط دوره­گردها انجام می­گردد.

مدیریت پسماند روستایی در این استان شامل جمع­آوری پسماندها و دفن آن­ها در زمین و یا تلنبار آن­ها در زمین روباز می­باشد. بنابراین تجهیزات و فن­آوری به­کار رفته در سیستم مدیریت پسماند روستایی تنها به تجهیزات جمع­آوری محدود می­شود. تنها فعالیتی که در مورد سیستم مدیریت پسماندها در روستاهای استان هرمزگان انجام می­گیرد، جمع­آوری پسماندها است که بیش از 90% هزینه­های سیستم مدیریت پسماندهای جامد را شامل می­شود. بر اساس اطلاعات به­دست آمده از پرسشنامه­ها، حدود 77% از روستاهای نمونه دارای سیستم جمع­آوری پسماند می­باشند. جمع­آوری در این روستاها بسیار ابتدایی است. انواع روش­های جمع­آوری که در این روستاها استفاده می­شوند عبارتند از: جدول پیاده­رو و دریافت مستقیم. مامورین جمع­آوری به درب منازل رفته و پسماندهای آن ها را جمع­آوری می­کنند. تواتر جمع­آوری بستگی به وضعیت مالی دهیاری­ها و تمایل روستاییان برای پرداخت هزینه­های مربوط به جمع­آوری داشته و از یک تا شش بار در هفته متغیر است. تواتر جمع­آوری در روستاهای نمونه عبارت است از: 5/10% یک­بار در هفته، 5/10% دوبار در هفته، 6/31% سه­بار در هفته، 4/47% شش­بار در هفته (همه روزها به­جز جمعه). در 81% از این روستاها جمع­آوری پسماندها توسط دهیاری­ها انجام شده و در 19% از آنها جمع­آوری توسط شورای روستا انجام می­یابد. در 73% از روستاها تنها روش جمع­آوری، جمع­آوری خانه به خانه بوده و در 27% مابقی، از روش­های دیگری برای جمع­آوری استفاده می­شود. در 4/68% از روستاها، پسماندها توسط بخش خصوصی جمع­آوری شده و در 6/31% از روستاها، جمع­آوری توسط خانه بهداشت و با همکاری روستاییان انجام می­گیرد. وسایل جمع­آوری در 1/7% از روستاها فرقون، در 9/17% گاری، در 1/7% وانت نیسان، 6/28% تراکتور و 25% کامیون می­باشد. چگونگی استفاده و یا دفع فضولات دامی عبارتند از: 1/19% مخلوط با زباله­های خانگی، 4/40% استفاده به­عنوان کود، 9/31% فروش و 5/8% سایر روش­ها.

آخرین عنصر موظف در مدیریت مواد زاید جامد دفع است. دفع سرنوشت نهایی مواد زاید جامد است. خواه این مواد از مناطق مسکونی جمع­آوری شده و به محل دفن برده شوند و خواه از سایر فرایندها تولید شوند. رایج­ترین روش­های شناخته شده دفن در مناطق روستایی استان هرمزگان عبارتند از: تلنبار خارج از روستاها 5/13%، استفاده به­عنوان خوراک دام وطیور 11/8%، پراکندن در مراتع به­عنوان کود 8/10%، تلنبار و سوزاندن 6/48%، دفن در زمین 4/5% و تخلیه به داخل آب­ها 4/5%.

در 3/33% از روستاهای نمونه مشارکت مردمی بالا و در 7/41% میزان مشارکت متوسط و در 25% مشارکت مردمی کم می­باشد. در 46% از روستاها مردم از وضعیت موجود جمع­آوری و دفع زباله شکایت داشته­اند و در 54% از روستاها از وضعیت موجود جمع­آوری و دفع زباله رضایت داشته­اند. در 6/78% از روستاهای نمونه روستاییان برای جمع­آوری و دفع پسماندها پول پرداخت می­کنند. میانگین ماهانه هزینه عملیات جمع­آوری، حمل و دفع برای این روستاها 10090 ریال می­باشد. در 4/21%  این روستاها بابت عملیات جمع­آوری، حمل و دفع زباله هزینه مستقیمی از روستاییان دریافت نمی­شود.


 

 

 

 

 

بحث و نتیجه گیری


مشکل اصلی بر سر راه برنامه بازیافت و جمع­آوری، پراکندگی پسماندها در مناطق روستایی می­باشد. مواد تجزیه­پذیر، کاغذ، پلاستیک و فلزات مهم­ترین اجزای تشکیل­دهنده پسماند روستایی در استان هرمزگان را تشکیل می­دهند. به­عنوان یک راهکار مدیریتی توصیه می­شود در برنامه پنج ساله اول، تفکیک از مبدا شامل مواد تجزیه­پذیر و پسماندهای خشک (کاغذ، پلاستیک و فلزات) انجام یابد. در برنامه پنج ساله دوم تفکیک از مبدا برای سایر اجزای تشکیل­دهنده پسماند مثل چوب، لاستیک، شیشه و منسوجات انجام گیرد.

زباله­سوزی باعث کاهش قابل ملاحظه حجم پسماندها می­شود. با توجه به میانگین به­دست آمده برای ارزش حرارتی نمونه­ها، می­توان نتیجه­گیری کرد که زباله­سوزی همراه با بازیافت انرژی گزینه مناسبی برای پسماندهای مناطق روستایی استان هرمزگان نمی­باشد.

با توجه به نسبت C/N به-دست آمده برای نمونه­ها، دسترسی آسان به زمین و نیروی کار ارزان در مناطق روستایی، کمپوست با فن­آوری ارزان برای این مناطق توصیه می­شود. فن­آوری ارزان شامل استفاده از شاخ و برگ درختان و علف­ها برای تولید کمپوست می­باشد. این مواد را ابتدا خرد کرده و خیس می­کنند. سپس به ارتفاع حدود 6 فوت و به عرض 12 تا 14 فوت روی هم تلنبار می­کنند. آب به مقدار کافی اضافه می­شود تا رطوبت حدود 50% حفظ شود. بعد از این­که مخلوط به مدت یک هفته باقی ماند، درجه حرارت داخل ویندروها باید به 140 تا 160 درجه فارنهایت برسد. ویندروها هر سه تا چهار ماه یک بار چرخانده می­شوند. مدت زمان لازم برای رسیدن کمپوست، بسته به چرخش توده­ها، نه تا دوازده ماه طول می­کشد. تجهیزات مورد نیاز برای این فرآیند شامل یک لودر برای  چرخاندن توده و یک خرد کن برای خرد کردن شاخ و برگ درختان به اندازه­های یکنواخت و همگون می­باشد. یک خردکن جدید از 20،000 تا 100،000 دلار هزینه دارد که این هزینه بستگی به اندازه و تجهیزات خردکن دارد. طراحان باید خردکنی را خریداری کنند که جواب­گوی افزایش حجم مواد ورودی در آینده نیز باشد. این سطح از فن­آوری کمپوست هم اکنون رایج­ترین روش در آمریکا می­باشد که در آن کمپوست با کیفیت مناسب با قیمت نسبتاً ارزان تولید می­شود. تنها مشکل اصلی این روش، مدت زمانی است که طول می­کشد تا کمپوست آماده شود. پسماندهای کشاورزی و دامی را نیز می­توان با همین تجهیزات تبدیل به کمپوست نمود. با توجه به تغییرات فصلی در مقدار تولید پسماند کشاورزی و دامی، لازم است که ظرفیت سیستم کمپوست و تجهیزات مربوط، انعطاف لازم را داشته باشند تا مشکلی در مواجه شدن با تغییرات فصلی تولید پسماند نداشته باشند (10).

مقدار پسماند تولیدی در هر روستا به اندازه­ای نیست که برای هر کدام از روستاها طرح مدیریت پسماند جداگانه­ای ارایه شود و این کار از نظر اقتصادی هیچ­گونه توجیهی ندارد. بنابراین به­عنوان یک راهکار مناسب، یک طرح مدیریت پسماند منطقه­ای برای پوشش روستاهای هم­جوار پیشنهاد می­شود که چند روستای نزدیک به هم را پوشش دهد. به این ترتیب پیشنهاد می­شود که جمع­آوری پسماندهای هر روستا توسط دهیاری همان روستا انجام گیرد. اما بازیافت و دفع پسماندهای روستا باید برای چند روستای نزدیک به­هم و به­صورت منطقه­ای صورت گیرد و پسماندهای جمع­آوری شده از تک تک روستاها به مکان واحدی انتقال یافته و پسماندهای خشک (کاغذ، پلاستیک و فلزات) بازیافت شوند. برای پسماندهای تر نیز در این مکان تجهیزات کمپوست­سازی احداث گردد تا به این ترتیب هم پسماند تر و هم پسماند خشک تا حد امکان بازیافت شده و مقدار موادی که باید در زمین دفن شوند به حداقل برسد.

تقدیر و تشکر

این پروژه توسط وزارت کشور حمایت مالی شده و در طی سال­های 1384 تا 1386 در استان هرمزگان انجام یافته است.

 


منابع

 

  1.    Abduli, M.A. (1997). Solid Waste Management in Guilan province, Iran. J. Environ. Health. 59, 19-24.
  2.    Abduli, M. A., and Nasrabadi, T, (2007). "Municipal Solid Waste Management in Kurdistan Province", Journal of Environmental Health, 69 (7), 51-55.
  3.    Abduli, M. A., Nabi Bidhendi, Gh. R., Nasrabadi, T., Hoveidi, H. (2007). "Municipal Solid Waste Management in south coastline of the Caspian sea", Journal of Environmental Health, 70(5), 34-37.
  4.    Fakayode, S.O. (2005). Impact Assessment of Industrial Effluents on Water Quality of the Receiving Alaro River in Ibadan. Nigeria. AJEAM-Ragee, 10, 1-13.
  5.    Gunatilaka, A. (2006). Can EU directives show Asia the way?. Asia Water, 14-17.
  6.     Goodwin, K., Sloggett, G., Doeksen, G.A. & Fitzgibbons, J. (2006). "Rural Community Yard Waste Composting Systems", Oklahoma Cooperative Extension Services, 5-12
  7.    Jalili Ghazi Zade, M., Noori, R. (2008). "Prediction of Municipal Solid Waste Generation by Use of Artificial Neural Network: A Case Study of Mashhad", International Journal of Environmental Research (IJER). Volume2, Number1, 13-22.
  8.    Statistical center of Iran, (2006). www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci/sci.emkanat/sci.iranmap
  9.   American Society for Testing and Materials (2003). "Standard Test Method for Determination of the Composition of Unprocessed Municipal Solid Waste", Test Method D5231-92, 1-10.  
  10. Strom, P.F. & Finstein, M.S. (1986). "Leaf Composting Manual for New Jersey Municipalities", Department of Environmental Science, Cook College and NJ agricultural Experiment Station, Rutgers State University, 1-7.

 

 



1-  استاد دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران

2- کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست دانشگاه تهران

3- دانشجوی دکتری مهندسی محیط زیست دانشگاه تهران

4- دانشجوی (سابق) دکتری مهندسی محیط زیست دانشگاه تهران و استادیار گروه آلاینده­های محیط زیست پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی* (مسئول مکاتبات)

  1. Abduli, M.A. (1997). Solid Waste Management in Guilan province, Iran. J. Environ. Health. 59, 19-24.
  2.    Abduli, M. A., and Nasrabadi, T, (2007). "Municipal Solid Waste Management in Kurdistan Province", Journal of Environmental Health, 69 (7), 51-55.
  3.    Abduli, M. A., Nabi Bidhendi, Gh. R., Nasrabadi, T., Hoveidi, H. (2007). "Municipal Solid Waste Management in south coastline of the Caspian sea", Journal of Environmental Health, 70(5), 34-37.
  4.    Fakayode, S.O. (2005). Impact Assessment of Industrial Effluents on Water Quality of the Receiving Alaro River in Ibadan. Nigeria. AJEAM-Ragee, 10, 1-13.
  5.    Gunatilaka, A. (2006). Can EU directives show Asia the way?. Asia Water, 14-17.
  6.     Goodwin, K., Sloggett, G., Doeksen, G.A. & Fitzgibbons, J. (2006). "Rural Community Yard Waste Composting Systems", Oklahoma Cooperative Extension Services, 5-12
  7.    Jalili Ghazi Zade, M., Noori, R. (2008). "Prediction of Municipal Solid Waste Generation by Use of Artificial Neural Network: A Case Study of Mashhad", International Journal of Environmental Research (IJER). Volume2, Number1, 13-22.
  8.    Statistical center of Iran, (2006). www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci/sci.emkanat/sci.iranmap
  9.   American Society for Testing and Materials (2003). "Standard Test Method for Determination of the Composition of Unprocessed Municipal Solid Waste", Test Method D5231-92, 1-10.  
  10. Strom, P.F. & Finstein, M.S. (1986). "Leaf Composting Manual for New Jersey Municipalities", Department of Environmental Science, Cook College and NJ agricultural Experiment Station, Rutgers State University, 1-7.