تحلیل و پایش خشکسالی هواشناسی منطقه سیستان و بلوچستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی‌سینا * (مسئول مکاتبات).

2 دانشیار گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی‌سینا

3 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی‌سینا.

4 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی‌سینا

5 دانش‌آموخته سابق کارشناسی ارشد گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی‌سینا

چکیده

زمینه و هدف: یکی از اثرات زیان­آور کمبود بارش خسارت­های ناشی از رخداد خشکسالی است. هدف از این مطالعه، بررسی فراوانی و شدت وقوع خشکسالی منطقه سیستان و بلوچستان در مقیاس سالانه و فصلی طی دوره 42 ساله آماری می­باشد.
روش بررسی: تحلیل خشکسالی با استفاده از پنج شاخص رایج توزیع استاندارد (ZI)، انحراف از میانگین (SDI)، درصد نرمال بارندگی (PNPI)، ناهنجاری بارندگی (RAI) و کلاسه­بندی دامنه بارش (PC) بر روی اطلاعات و آمار بارندگی فصلی و سالیانه چهار ایستگاه سینوپتیک زاهدان، زابل، چابهار و ایرانشهر طی دوره مشترک آماری (2005-1964) صورت گرفت.
یافته­ها و نتایج: نتایج نشان داد که شاخص SDI در مقایسه با روش­های PNPI، ZI، PC و RAI در مقیاس فصلی و سالانه برآوردهای قابل قبول­تری را ارایه داد. استان سیستان و بلوچستان برمبنای شاخص SDI در مقیاس سالیانه و فصلی خشکسالی­هایی را تجربه نموده است. بر این اساس، درصد خشکسالی­های سالیانه­ی با شدت زیاد و بسیار زیاد نسبت به خشکسالی­های با شدت کم و متوسط کمتر بود. در مقیاس فصلی نیز شاخص SDI در فصل تابستان بطور متوسط 42 درصد خشکسالی ها با شدت بسیار زیاد و زیاد را نشان داد در حالی که در فصل زمستان ریسک وقوع خشکسالی با شدت­های بسیار زیاد و زیاد بطور متوسط 12 درصد  بود. همچنین مقادیر میانگین متحرک3 ساله و 5 ساله، جهت بررسی روند و تداوم خشکسالی در مقیاس سالانه در ایستگاه­های مذکور استخراج شد.
نتیجه­گیری: نتایج مبین این واقعیت است که خشکسالی در استان سیستان و بلوچستان رو به افزایش است که بتدریج بر شدت آن نیز افزوده شده است. همچنین  با عنایت به روند کاهشی بارش منطقه می­توان انتظار رخداد خشکسالی­های با شدت و مدت بیشتری را داشت.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره پانزدهم، شماره سه، پاییز 92

 

 

تحلیل و پایش خشکسالی هواشناسی منطقه سیستان و بلوچستان

 

حمید زارع ابیانه [1]*

Zareabyaneh@gmail.com

علی­اکبر سبزی­پرور1

صفر معروفی1

فرشته قیامی[2]

سیده شقایق میر­مسعودی2

آزاده کاظمی[3]

تاریخ دریافت:15/11/87

تاریخ پذیرش:7/11/88

 

چکیده

زمینه و هدف: یکی از اثرات زیان­آور کمبود بارش خسارت­های ناشی از رخداد خشکسالی است. هدف از این مطالعه، بررسی فراوانی و شدت وقوع خشکسالی منطقه سیستان و بلوچستان در مقیاس سالانه و فصلی طی دوره 42 ساله آماری می­باشد.

روش بررسی: تحلیل خشکسالی با استفاده از پنج شاخص رایج توزیع استاندارد (ZI)، انحراف از میانگین (SDI)، درصد نرمال بارندگی (PNPI)، ناهنجاری بارندگی (RAI) و کلاسه­بندی دامنه بارش (PC) بر روی اطلاعات و آمار بارندگی فصلی و سالیانه چهار ایستگاه سینوپتیک زاهدان، زابل، چابهار و ایرانشهر طی دوره مشترک آماری (2005-1964) صورت گرفت.

یافته­ها و نتایج: نتایج نشان داد که شاخص SDI در مقایسه با روش­های PNPI، ZI، PC و RAI در مقیاس فصلی و سالانه برآوردهای قابل قبول­تری را ارایه داد. استان سیستان و بلوچستان برمبنای شاخص SDI در مقیاس سالیانه و فصلی خشکسالی­هایی را تجربه نموده است. بر این اساس، درصد خشکسالی­های سالیانه­ی با شدت زیاد و بسیار زیاد نسبت به خشکسالی­های با شدت کم و متوسط کمتر بود. در مقیاس فصلی نیز شاخص SDI در فصل تابستان بطور متوسط 42 درصد خشکسالی ها با شدت بسیار زیاد و زیاد را نشان داد در حالی که در فصل زمستان ریسک وقوع خشکسالی با شدت­های بسیار زیاد و زیاد بطور متوسط 12 درصد  بود. همچنین مقادیر میانگین متحرک3 ساله و 5 ساله، جهت بررسی روند و تداوم خشکسالی در مقیاس سالانه در ایستگاه­های مذکور استخراج شد.

نتیجه­گیری: نتایج مبین این واقعیت است که خشکسالی در استان سیستان و بلوچستان رو به افزایش است که بتدریج بر شدت آن نیز افزوده شده است. همچنین  با عنایت به روند کاهشی بارش منطقه می­توان انتظار رخداد خشکسالی­های با شدت و مدت بیشتری را داشت.

واژه های کلیدی: خشکسالی هواشناسی، شاخص­های خشکسالی، بارش، سیستان و بلوچستان.


 

مقدمه


همان­گونه که مازاد کنترل نشده­ی بارش، سیل و خسارت ناشی از آن را در پی دارد، کمبود بارش نیز اثرات زیان­باری بر بخش­های صنعتی، کشاورزی و محیط­های اکولوژیک دارد (1). یکی از اثرات زیان­آور کمبود بارش خسارت­های ناشی از رخداد خشکسالی[4] است (2). ساده­ترین نقطه شروع تعریف خشکسالی، به علت عدم تعریف دقیق و جامع از خشکسالی، قلمداد نمودن آن به عنوان یک رخداد نسبی و موقت هواشناسی است (3). در این میان یکی از جامع­ترین تعریف­ها در مورد واژه خشکسالی تعریف پالمر[5] است که خشکسالی را کاهش رطوبت مستمر و غیرطبیعی می­داند. واژه مستمر به استمرار حالت کمبود و واژه غیرطبیعی به انحراف شاخص مورد نظر از شرایط طبیعی یا میانگین اطلاق می­شود. به عبارت دیگر و ساده­تر خشکسالی را می­توان دوره­ی زمانی دانست که در آن مقدار بارش نسبت به میانگین درازمدت آن دوره کمتر باشد (4) و با خشکی[6] به عنوان ویژگی دائمی یک منطقه بواسطه عدم کفایت مقدار بارندگی متفاوت است (5). به اعتقاد محققین خشکسالی به شکل­های مختلف نظیر خشکسالی هواشناسی، کشاورزی، هیدرولوژیکی و اقتصادی- اجتماعی ظاهر می­شود و در نواحی خشک و حتی مرطوب انتظار وقوع آن هست (6 و 7). برای بیان کمی این پدیده و ارزیابی آن در مقیاس­های مختلف زمانی و مکانی، از شاخص­های خشکسالی استفاده می­گردد. هانگ[7] و همکاران شاخص­های خشکسالی را در صورت ارزیابی کمی، ساده و روشن از خصوصیات اصلی خشکسالی یعنی تداوم، شدت، فراوانی و سطح درگیر مفید می­دانند (8). بارندگی مناسب­ترین و قابل دسترس­ترین پارامتر اقلیمی برای شاخص­های خشکسالی است که مورد پذیرش جوامع علمی و کاربران قرار دارد (9). دوره­های خشک نبراسکا با استفاده از شاخص توزیع استاندار[8] به عنوان شاخصی مناسب مورد تحلیل و پایش قرار گرفت (10). بنجامین[9] و همکاران با مطالعه رابطه فراوانی و تداوم خشکسالی­های اروپا در مقیاس­های مختلف زمانی، نتیجه گرفتند که فراوانی و تداوم خشکسالی به ترتیب در کوتاه مدت و دراز مدت بیشتر بوده است (11). دله­زیوس[10] و همکاران با ترسیم نقشه­های هم­شدت برای یونان براساس تحلیل منحنی­های شدت، تداوم و فراوانی خشکسالی نتیجه گرفتند که خشکسالی در شمال یونان نسبت به جنوب شدیدتر بوده است (12).

در ایران نیز بر حسب نیاز و با توجه به ویژگی­های اقلیمی مناطق مختلف، مطالعاتی در خصوص خشکسالی انجام شده است. به عنوان نمونه نتایج یک مطالعه نشان داد فراوانی وقوع خشکسالی در مرکز و جنوب شرق کشور بیشتر است (13). در مطالعه فوق احتمال ماندن نواحی مرکزی و شرقی سیستان و بلوچستان در تله خشکسالی با استفاده از مدل زنجیره مارکف مرتبه اول و نمایی SPI در مقیاس 3 و 6 ماهه، به ترتیب بیش از 70 و کمتر از 50 درصد ارزیابی گردید. همچنین مشخص شد بخش مرکزی استان در 30 درصد مواقع در خشکسالی بوده که از این بابت در وضعیت آسیب­پذیر­تری قرار دارد. در گزارشی دیگر بیان شد که مطالعه خشکسالی در مقیاس­های کوتاه مدت نتایج دقیق­تری را در مقایسه با مقیاس­های سالیانه ارایه می­دهد (14). مرادی­نژاد و آقارضی به ­منظور تحلیل رخدادهای خشکسالی در استان مرکزی، با استفاده از توزیع­های آماری و میانگین متحرک، دو دوره خشکسالی را برای منطقه مذکور نتیجه گرفتند (15). خلیلی در بررسی روند طبیعی خشکسالی­ها و ترسالی­های ایران، شاخص معیار بارندگی سالانه را پیشنهاد نمود (16). بررسی خشکسالی­های ایران بین سال­های 1335 و 1380 بیان­گر آن است که بیشترین و کمترین سطح درگیر به ترتیب در سال­های 1349 و 1339 بوده است (17). در بررسی مشخصه­های خشکسالی ایران نشان داده شد به جز مشخصه دوره تداوم، سایر ویژگی­های خشکسالی با میانگین بلند مدت بارش رابطه مستقیم دارد (18). بذرافشان با بررسی شاخص­های خشکسالی نشان داد، از نظر بنیادی انتخاب هر یک از شاخص­ها قویاً به هدف مطالعه و میزان دسترسی به اطلاعات مورد نیاز بستگی دارد (19). نتایج فرج­زاده در قالب شاخص درصد نرمال[11] (PNPI) نشان داد شدت دوره­های خشک در جنوب و مرکز کشور بیش از سایر بخش­ها است (20). کریمی و همکاران در بررسی خشکسالی­های هواشناسی استان فارس، با عدم لحاظ فصل تابستان بعلت کمی بارندگی به­عنوان فصلی جدا، خشکسالی در مقیاس سالیانه را با سه فصل بررسی نمودند (21).

سیستان و بلوچستان از جمله مناطقی است که در آن رویدادهای حدی نظیر سیل و خشکسالی به وفور رخ می­دهد. شرایط ویژه هیدرولیکی-هیدرولوژیکی و مکانی آن، خصوصیات منحصر به فردی را برای منطقه دارد. استقرار منطقه در انتهای حوضه آبریز بسته، وجود رودخانه هیرمند و دریاچه هامون، وزش بادهای صد بیست روزه موسمی هند، بارندگی ناچیز، دمای بالا، محدودیت منابع آب زیرزمینی، اشتراک منابع آب سطحی با افغانستان و عدم تسلط ایران بر سرچشمه از یک سو، سابقه تمدن باستانی و تاریخی، مرزی بودن و ملاحظات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن از سوی دیگر بر حساسیت مسئله آب در آن ناحیه می­افزاید (22). همچنین منطقه با توجه به موقعیت جغرافیایی، از یک طرف تحت تأثیر جریان‌های جوی متعدد مانند: جریان بادی شبه قاره هند و به تبع آن باران‌های موسمی تابستانه اقیانوس هند است. از طرف دیگر تحت تأثیر عوامل مختلفی نظیر حاکمیت پرفشار جنب حاره، شدت بری بودن و جابجایی مسیر سیستم­های کم فشارباران­زای عرض‌های میانه قرار دارد که گرمای شدید و بارندگی ناچیز مهم‌ترین ویژگی­های‌ مشهود اقلیمی آن است (23). در وضعیت هواشناسی این منطقه بادهای شدید موسمی، طوفان شن، رگبارهای سیل‌آسا، رطوبت زیاد و مه صبحگاهی پدیده‌ای قابل توجه است. این استان تابستان‌های گرم و طولانی و زمستان‌های کوتاه دارد. میزان بارندگی سالانه آن حدود 90 میلی‌متر، بسیار نامنظم و دارای روند کاهشی از غرب به شرق استان است. از خصوصیات دیگر این استان وجود اختلاف و نوسان شدید دما بین زمستان و تابستان و حتی در یک شبانه‌روز می­باشد. آمار و ارقام نشان می­دهند هر 15 سال یک­بار خشکسالی و هر 30 سال یک­بار خشکسالی بحرانی در این ناحیه اتفاق افتاده است و یکی از بی­سابقه­ترین خشکسالی­ها از نظر شدت و مدت در مهر 1377 بوده است (24). ضمن آن­که میزان بارندگی در شهرستان­های استان در سال زراعی 82 - 81 نسبت به سال زراعی 77 - 76 کاهش چشم­گیری داشته است (24).

هدف از این مطالعه، بررسی فراوانی و شدت وقوع خشکسالی منطقه سیستان و بلوچستان در مقیاس سالانه و فصلی طی دوره 42 ساله آماری است. با توجه به اینکه بهترین زمان برنامه­ریزی برای خشکسالی در طول سال های غیرخشکسالی می­باشد، نتایج این بررسی می­تواند در ایجاد استراتژی مدیریت پیشگیری از خسارت و بهره­برداری بهینه از منابع آبی موجود به عنوان بخشی از عوامل ایجاد و تشدید بحران آب کاربرد داشته باشد.

 

مواد و روش­ها

این مطالعه با استفاده از داده­های بارش و دمای 4 ایستگاه هواشناسی زاهدان، زابل، چابهار و ایرانشهر انجام شده که موقعیت آن­ها در شکل 1 ارایه شده است.

 

                                          

شکل 1- موقعیت ایستگاه­های مورد مطالعه

 

 

در این پژوهش مطابق استانداردهای جهانی و توصیه سازمان هواشناسی جهانی که حداقل دوره آماری 30 ساله را توصیه می­نماید آمار بارش یک دوره مشترک 42 ساله چهار ایستگاه سینوپتیک از سال 1964 تا سال 2005 تهیه شد. ایستگاه­های یاد شده از نظر مکانی در کناره دریای عمان (چابهار)، غرب استان (ایرانشهر)، مرکز استان (زاهدان) و شمال استان (زابل) در مرز کشور افغانستان استقرار دارند. جدول 1 میانگین فصلی و سالانه پارامترهای اقلیمی دما و بارش را به تفکیک ایستگاه­های مورد مطالعه نشان می­دهد.

به منظور تحلیل خشکسالی فصلی و سالانه، از پنج شاخص درصد نرمال بارندگی (PNPI)، معیار  Zاستاندارد شده[12] (ZI)، کلاسه­بندی دامنه بارش[13] (PC)، انحراف از میانگین[14] (SDI) و ناهنجاری بارش[15] (RAI)، استفاده شد (جدول 2) (14 و 25). طبقات مختلف شدت خشکسالی هر یک از شاخص­های بکار گرفته شده در جدول 2 درج گردیده است. برای دو ایستگاه ایرانشهر و چابهار که دارای نواقص آماری بودند، خلاء­های آماری با استفاده از داده­های کامل ایستگاه­های همجوار و روش نسبت­ها برای داده­های بارش و روش تفاضل­ها برای داده­های دما، کامل گردید. از صحت و همگنی داده­های تمامی ایستگاه­ها به کمک آزمون ران[16]  اطمینان حاصل گردید. در این تحقیق تجزیه و تحلیل داده­ها و نتایج حاصل از آن تحت نرم­افزارهای SPSS و EXCEL انجام شد.

 

جدول 1 - میانگین اقلیمی مقادیر دما و بارش در محدوده مطالعاتی

دوره

تابستان

پاییز

زمستان

بهار

سالیانه

ایستگاه

عامل

چابهار

دما (Cº)

2/29

5/25

4/23

0/29

8/26

بارش (mm)

5/7

5/30

3/69

1/4

4/114

ایرانشهر

دما (Cº)

4/35

9/21

7/17

4/32

7/26

بارش (mm)

6/17

3/17

7/68

2/10

8/113

زابل

دما (Cº)

9/31

7/15

1/12

3/28

22

بارش (mm)

01/0

9/11

4/43

3/5

6/60

زاهدان

دما (Cº)

9/25

3/13

5/10

0/24

4/18

بارش (mm)

1/2

8/15

9/49

5/12

3/80

میانگین منطقه

دما (Cº)

6/30

1/19

8/15

4/28

5/23

بارش (mm)

8/6

9/18

8/57

0/8

5/91

 

جدول2- طبقات مختلف شدت خشکسالی روش­های محاسباتی (14)

شدت خشکسالی

درصد نرمال بارندگی

توزیع استاندارد

کلاسه­بندی دامنه بارش

انحراف از میانگین

ناهنجاری بارندگی

ضعیف

70<PNPI<80

-1<ZI<0

Rmin+3/0R<R<Rmin+4/0R

Ri/5<|Sd|<2Ri/5

-2/1<RAI<-3/0

متوسط

55<PNPI<70

-2<ZI<-1

Rmin+2/0R<R<Rmin+3/0R

2Ri/5<|Sd|<3Ri/5

-1/2<RAI<-2/1

نسبتًا شدید

---

---

Rmin+1/0R<R<Rmin+2/0R

3Ri/5<|Sd|<4Ri/5

---

شدید

40<PNPI<55

-3<ZI<-2

R<Rmin+1/0R

4Ri/5<|Sd|<Ri

-3<RAI-1/2

بسیار شدید

PNPI<40

ZI<-3

R<Rmin

Ri<|Sd|

RAI≤-3

Ri: بارش هر سال آماری، R: متوسط بارش در هر سال آماری Rmin: بارش حد اقل در هر سال آماری

 

 

همان­گونه که جدول 2 نشان می­دهد اساس شاخص­های خشکسالی غالباً بر مبنای سنجش انحراف مقادیر بارندگی از میانگین درازمدت طی یک دوره زمانی معین استوار است. بنابراین اساسی­ترین پارامتر مورد استفاده در این شاخص­ها، بارندگی است. با توجه به جدول 2، شاخص PNPI از جمله شاخص­های ساده­ی مدنظر محققین استرالیایی است که در آن شروع خشکسالی معادل کاهش 70 درصدی بارش نسبی منطقه است (26). در شاخص توزیع استاندارد (ZI)، انحراف بارش­ها از میانگین دراز مدت آن­ها بیان­گر درجات مختلفی از خشکسالی می­باشد. شاخص فوق در مناطقی با تغییرات زیاد بارش مانند هند ارزیابی­های مناسبی داشته است (4). در روش کلاسه­بندی بارش (PC)، مشابه روش دهک­ها با تقسیم دامنه‌ی بارش­ها به 10 دامنه و انتخاب 5 دامنه کمتراز میانه به عنوان خشکسالی­هایی با شدت ضعیف تا بسیار شدید می­باشد. در شاخص انحراف از میانگین (SDI)، خشکسالی زمانی رخ می­دهد که بارندگی سالانه یا هر بازه زمانی معین در مقایسه با انحراف معیار بارش­های دراز مدت سنجش گردد (4). در نمایه ناهنجاری بارندگی (RAI)، بارش­های دوره­ی زمانی معینی را بر روی مقیاس خطی که از روی سری داده­ها حاصل می­شود ارزیابی می­کند (27).

 

نتایج

جدول 1 نشان می­دهد ناهمگونی زمانی و مکانی بارش یکی از ویژگی­های منطقه سیستان و بلوچستان است. میانگین منطقه­ای ریزش‌های سالانه استان سیستان و بلوچستان حدود 5/91 میلی‌متر است که در حدود 173 درصد کمتر از میانگین 250 میلی‌‌متری کشور است. این امر لزوم ذخیره­سازی زمستانه و تغذیه مصنوعی سفره­های آب زیرزمینی را نشان می­دهد. چنین ویژگی اقلیمی و در کنار آن توصیه مدیریتی به ذخیره‌سازی آب با کاهش 9/167 درصدی آورد رودخانه هیرمند طی سال­های آبی 78-1377 تا 83-1382 و حتی خشک شدن رودخانه در سال آبی 81-1380 که حیات سیستان و بلوچستان به آن وابسته است قابل تایید است (23).

پس از بررسی­های اولیه، نمودارهای تغییرات مقادیر کمبود بارندگی براساس آمار و اطلاعات فصلی و سالیانه در طول دوره آماری استخراج شد. شکل 2 مقادیر میانگین بارش چهار ایستگاه مطالعه شده را نشان می­دهد. در این شکل مقادیر کمبود بارندگی از میانگین درازمدت آن به عنوان نشانه­ای از آغاز خشکسالی قابل استخراج است.

 

 

شکل 2- میانگین بارندگی فصلی و سالیانه منطقه مطالعاتی طی سال­های آبی (2005-1964)


با استفاده از اطلاعات شکل 2 در شاخص­های خشکسالی، روند آن برای هر ایستگاه قابل محاسبه است. شکل 3 درصد خشکسالی منطقه را به صورت ترکیبی از تمامی شدت­های خشکسالی به تفکیک فصل و سال برای هر یک از شاخص­ها نشان می­دهد. شکل 3 بیشترین درصد رخداد خشکسالی را در فصل تابستان و بهار و کمترین درصد را در فصل زمستان نشان داد. این شکل بیان­گر آن است که بروز خشکسالی در منطقه با شدت­های مختلفی در همه شاخص­ها مشهود است. با توجه به اینکه درصد رخداد خشکسالی و مقدار بارندگی به عنوان دو متغیر وابسته به هم می­باشند شکل 2 نیز این موضوع را در دو فصل تابستان و بهار تایید می­کند.

از دیگر نتایج شکل 3 کم بودن نسبی درصد خشکسالی­های سالانه در تمام روش­ها در مقایسه با درصدهای فصلی است. این نتیجه بیان­گر لزوم بررسی خشکسالی در مقیاس­های زمانی کوتاه­تر است. زیرا ممکن است یک سال خشک و یا تر شامل تعدادی فصل (ماه) خشک و یا مرطوب باشد که در مقیاس سالانه تعدیل گردد، به طوری که قابل تشخیص نباشد.

براساس شکل 3 بیشترین فراوانی خشکسالی در فصل بهار از شاخص PC و در فصل تابستان به شاخص­های PNPI، ZI، Sd و RAI مربوط است. همچنین بیشترین و کمترین فراوانی وقوع خشکسالی در اکثر روش­ها به ترتیب متعلق به فصول تابستان و زمستان است. مشاهده می­شود که فصل تابستان همیشه در بین سایر فصل‌ها با خشکسالی مواجه بوده است. این مشاهده با نتایج جدول 2 که در آن فصل تابستان از کمترین سهم بارش با دمای هوای بیشتری برخوردار بوده است همخوان است. در مقیاس سالانه نیز بیشترین و کمترین برآورد فراوانی به ترتیب با 64 و41 درصد در نمایه­های روشPC  و  PNPI مشاهده شد.

 

 

 

شکل3- درصد خشکسالی­های فصلی و سالیانه منطقه

 

 

ارزش‌های کیفی هر پنج شاخص به تفکیک فصل و سال در نمایه 4 ارایه شده است. طبق شکل 4 شدت خشکسالی­های مشاهده شده در کلیه روش‌ها و فصول با هم برابر نمی­باشند. همان طور که در شکل 3 مشاهده شد فصل تابستان علاوه بر دارا بودن بیشترین فراوانی خشکسالی می­بایست با بیشترین شدت خشکسالی نیز مواجه باشد (شکل4). به همین ترتیب فصل زمستان نیز با خشکسالی با شدت کمتری مواجه باشد. شکل 4 بیان می­دارد که تمام روش­ها در فصل تابستان خشکسالی­های نسبتا شدیدتری را نسبت به فصل زمستان نشان می­دهند.

در ادامه بیشترین و کمترین مقادیر فراوانی خشکسالی­ها در مقیاس فصلی و سالیانه به تفکیک هر ایستگاه در جدول 3 آورده شد. جدول 3 نشان می­دهد که شاخص PC در فصل بهار از ایستگاه زابل در 100 درصد از سال­ها و در 88 درصد از فصل تابستان ایستگاه زاهدان را با خشکسالی درگیر دانسته است. در حالی که رضئی و همکاران (1386) بخش مرکزی را نسبت به خشکسالی حساس­تر دانسته­اند. به این ترتیب روش PC در مقیاس فصلی و سالانه برای بخش مرکزی خشکسالی بیشتری را برآورد ننموده است (جدول 3).

برمبنای جدول 3 مشاهده می­شود روش PNPI در ایستگاه ایرانشهر فصل تابستان را در تمامی سال­ها (100 درصد) با خشکسالی مواجه دانسته و برای همین ایستگاه، شاخص PNPI در مقیاس سالانه نیز هیچگونه خشکسالی را برآورد نکرده است. لذا می­توان برآورد­های این شاخص را با نتایج جدول 1 متناقض دانست. زیرا جدول 1 نشان می­دهد ایستگاه ایرانشهر در فصل تابستان و بهار در طول سال­های آماری در مقایسه با تمامی ایستگاه­های منطقه از جمله ایستگاه چابهار از بارش بیشتری برخوردار بوده است. در حالی که این شاخص برای چابهار نتیجه­ای مشابه ایرانشهر را برآورد ننموده است. همچنین در مقیاس سالانه نیز میزان بارش و دمای ایستگاه ایرانشهر تقریبا مشابه ایستگاه چابهار است ولی نتایج سالیانه این دو ایستگاه برای شاخص PNPI مشابه نیست.

 

 

 

 

شکل 4- درصد شدت­های خشکسالی فصلی و سالیانه منطقه


 

 

در شکل 4 شاخص RAI نشان می­دهد که در طول سال­های آماری منطقه در سه فصل بهار، تابستان و پاییز با خشکسالی با شدت بسیار زیاد مواجه بوده است در حالی که در مقیاس سالانه برمبنای شاخص RAI منطقه کمترین درصد رخداد خشکسالی بسیار زیاد را دارد. این نتیجه بیان­گر آن است که برآوردهای شاخص فوق در مقیاس­های زمانی فصلی و سالانه همخوان نمی­باشد. به عبارت دیگر یک روش نمی­تواند در سه فصل از تمامی سال­های آماری خشکسالی با شدت بسیار زیاد را نشان دهد ولی در مقیاس سالیانه آن خشکسالی بسیار زیاد آن دارای کمترین درصد باشد. در خصوص روش Sd شکل 4 نشان می­دهد در فصل زمستان درصد رخداد خشکسالی با شدت بسیار زیاد و زیاد کمتر از خشکسالی با شدت متوسط و کم بوده است. این نتیجه با توجه به توزیع درصدهای بیشتر بارش­ها در فصل زمستان (جدول 1) منطقی به نظر می­رسد. در مقیاس سالانه به نظر می­رسد از درصد خشکسالی­های زیاد و بسیار زیاد در مقایسه با خشکسالی­های کم و متوسط کاسته شود زیرا بارش­های سالیانه تا حدودی می­تواند کمبودهای فصلی را جبران نمایند.

شکل 4 وجود خشکسالی­های با شدت بسیار زیاد کمتری را در مقیاس سالانه برای شاخص Sd نشان می­دهد که این مطلب با مقیاس سالانه­ی شکل 2 نیز همخوانی دارد. به این ترتیب به نظر می­رسد روش Sd به واسطه برآوردهای منطقی­تر نسبت به سایر روش­ها در اولویت اول باشد.


 


 

شکل 5- میانگین متحرک 3 ساله و 5 ساله منطقه (2005-1964)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول3- بیشترین و کمترین فراوانی روش­های مختلف در مقیاس فصلی و سالانه

ایستگاه

بیشترین فراوانی

کمترین فراوانی

مقیاس زمانی

فصلی

سالیانه

فصلی

سالیانه

چابهار

روش

ZI

ZI

PNPI و RAI

ZI

دوره

بهار

-

زمستان

-

درصد

2/92

62

2/45

صفر

ایرانشهر

روش

PNPI

PC

RAI

PNPI و ZI

دوره

تابستان

-

زمستان

-

درصد

100

54

9/42

صفر

زابل

روش

PC

ZI

PNPI و RAI

ZI

دوره

بهار

-

زمستان

-

درصد

100

6/28

8/42

صفر

زاهدان

روش

PC

ZI

PNPI

ZI

دوره

تابستان

-

زمستان

-

درصد

88

45

1/38

صفر

 


روند میانگین بارش و دمای منطقه در قالب نمودار آمبروترمیک (شکل 6) حاکی از فزونی دما نسبت به بارش در 11 ماه از سال است. در چنین شرایطی خشکی و خشکسالی در کاهش پوشش گیاهی و افزایش تبعات خشکسالی مانند تبخیر نقش دارد. به طوری که محققین اشاره داشته­اند وجود بقایای گیاهی و به تبع پوشش