مدیریت بهینه پارک جنگلی با تأکید بر توسعه پایدار (مطالعه موردی: پارک جنگلی خرگوش دره منطقه 22 تهران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده محیط زیست و انرژی ، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم تحقیقات تهران

2 کارشناس ارشد طراحی محیط زیست،دانشگاه آزاد اسلامی،واحد علوم و تحقیقات

چکیده

هدف از انجام این تحقیق بررسی فضاهای سبز شهری منطقه‌ 22 تهران‌  به عنوان یک پارک  شهری، بازپیرائی، بهینه‎سازی کاربردی  نودن اراضی اطراف آن،  تجهیز و ساماندهی فضای سبز عمومی پارک می‎باشد، بطوری که ضمن توسعه و بهسازی فضاها و مراکز مناسب و کارا  ،پاسخگوئی به نیازهای مختلف شهروندان را به همراه داشته باشد  و شرایط اکولوژیک این پارک مجموعة فضای سبز مورد نیاز شهروندان را فراهم آورد .
روش بررسی:
با توجه به اهمیت فضاهای سبز شهری منطقه‌ 22 تهران‌ به‌ عنوان‌ منطقه‌ای‌ نوپا و بکر و اولین‌ منطقه‌ای‌ که‌ قبل‌ از اسکان‌ جمعیت‌، دارای‌ برنامه‌ها و طرح‌های‌ اسکان‌ بوده‌،  تفرجی پارک خرگوش دره مورد بررسی  این تحقیق قرار گرفت این تحقیق یک مطالعه توصیفی از نوع پیمایشی[1]  است. مبتنی بر کسب حقایق و تجزیه و تحلیل علل آن می باشد.جهت برنامه ریزی منسجم برای تفرج تشهروندان و  گروههای بازدید کننده و ارایه برنامه های تفرجی در پارک، پرسشنامه  ای تنظیم و در محدوده آماری تحقیق توزیع شد. با توجه به  زمان  مراجعه استفاده کنندگان و انگیزه مراجعه، و مطلوبیت فضای سبز شناخته شده مورد استفاده شهروندان  اطلاعات مورد نظر بدست آمد. و نظرات حاصل از آن در یک برنامه منسجم و همه جانبه بدست امد و در برنامه های  توسعه پارک در جهت رفع نیاز شهروندان بکار گرفته شد. استخراج و طبقه بندی اطلاعات، محاسبات آماری، ترسیم نمودارهای مورد نیاز بوسیله  برنامه Excel انجام گردید.
نتایج :
حقیق نشان داد مدیریت، احیا و بازسازی پارک ضرورت دارد  شرایط پارک با توجه به  امکانات و محدودیت های موجود  باید مرمت شود. نقش و عملکرد شهری این پارک افزایش یابد و ماهیت جنگلی پارک به سمت یک پارک.شهری تغییر کاربری دهد . یکی از ویژگی های مهم ‌احیاء و بهسازی‌ و طراحی پارک‌جنگلی‌ خرگوش دره ساماندهی مراحل مختلف اجرایی توسعه می باشد که عمده ترین آن رفع بخشی‌ از کمبودهای‌ فضای‌سبز و همگانی‌ شهر تهران‌ به‌ کمک‌ استفاده‌ از قابلیتهای‌ این‌ فضای‌ سبز ‌ (نظیر بهبود شرایط اقلیمی‌، کاهش‌ آلودگی‌ هوا، ایجاد مرکز تفرج‌ و تفریح‌، و...) از یک‌ طرف‌ و تلفیق‌ استخوان‌ بندی‌منطقه‌ 22 با دخالت‌ دادن‌ عناصر متنوع‌ طبیعی‌ آن‌ در جهت‌ تعریف‌ و مشخص‌ نمودن‌محدوده‌های‌ منطقه‌، تعریف‌ و تقویت‌ حس‌ جهت‌ یابی‌ و مکان‌ یابی‌ مراکز مسکونی‌، محل‌ کار، تفریح‌ و استراحت‌، کاستن‌ فشار زندگی‌ شهروندان‌ و کمک‌ به‌ ایجاد آرامش‌، کاهش‌ آلودگی‌های‌هوا، صوتی‌ و بصری‌ منطقه‌ و تلفیق‌ شهر و بیرون‌ شهر و ادغام‌ فضای‌ ساخته‌ شده‌ و فضای‌ سبزطبیعی‌ در جهت‌ تعریف‌ مرز زنده‌ شهر در منطقه‌ 22 می باشد.



 

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره پانزدهم، شماره دو، تابستان 92

 

 

مدیریت بهینه پارک جنگلی با تأکید بر توسعه پایدار

 (مطالعه موردی: پارک جنگلی خرگوش دره منطقه 22 تهران)

 

اکرم الملوک لاهیجانیان[1]

رضا معلم[2]

تاریخ دریافت:28/8/89

تاریخ پذیرش:25/2/90

 

چکیده

زمینه و هدف:

هدف از انجام این تحقیق بررسی فضاهای سبز شهری منطقه‌ 22 تهران‌  به عنوان یک پارک  شهری، بازپیرائی، بهینه‎سازی کاربردی  نودن اراضی اطراف آن،  تجهیز و ساماندهی فضای سبز عمومی پارک می‎باشد، بطوری که ضمن توسعه و بهسازی فضاها و مراکز مناسب و کارا  ،پاسخگوئی به نیازهای مختلف شهروندان را به همراه داشته باشد  و شرایط اکولوژیک این پارک مجموعة فضای سبز مورد نیاز شهروندان را فراهم آورد .

روش بررسی:

با توجه به اهمیت فضاهای سبز شهری منطقه‌ 22 تهران‌ به‌ عنوان‌ منطقه‌ای‌ نوپا و بکر و اولین‌ منطقه‌ای‌ که‌ قبل‌ از اسکان‌ جمعیت‌، دارای‌ برنامه‌ها و طرح‌های‌ اسکان‌ بوده‌،  تفرجی پارک خرگوش دره مورد بررسی  این تحقیق قرار گرفت این تحقیق یک مطالعه توصیفی از نوع پیمایشی[3]  است. مبتنی بر کسب حقایق و تجزیه و تحلیل علل آن می باشد.جهت برنامه ریزی منسجم برای تفرج تشهروندان و  گروههای بازدید کننده و ارایه برنامه های تفرجی در پارک، پرسشنامه  ای تنظیم و در محدوده آماری تحقیق توزیع شد. با توجه به  زمان  مراجعه استفاده کنندگان و انگیزه مراجعه، و مطلوبیت فضای سبز شناخته شده مورد استفاده شهروندان  اطلاعات مورد نظر بدست آمد. و نظرات حاصل از آن در یک برنامه منسجم و همه جانبه بدست امد و در برنامه های  توسعه پارک در جهت رفع نیاز شهروندان بکار گرفته شد. استخراج و طبقه بندی اطلاعات، محاسبات آماری، ترسیم نمودارهای مورد نیاز بوسیله  برنامه Excel انجام گردید.

نتایج :

حقیق نشان داد مدیریت، احیا و بازسازی پارک ضرورت دارد  شرایط پارک با توجه به  امکانات و محدودیت های موجود  باید مرمت شود. نقش و عملکرد شهری این پارک افزایش یابد و ماهیت جنگلی پارک به سمت یک پارک.شهری تغییر کاربری دهد . یکی از ویژگی های مهم ‌احیاء و بهسازی‌ و طراحی پارک‌جنگلی‌ خرگوش دره ساماندهی مراحل مختلف اجرایی توسعه می باشد که عمده ترین آن رفع بخشی‌ از کمبودهای‌ فضای‌سبز و همگانی‌ شهر تهران‌ به‌ کمک‌ استفاده‌ از قابلیتهای‌ این‌ فضای‌ سبز ‌ (نظیر بهبود شرایط اقلیمی‌، کاهش‌ آلودگی‌ هوا، ایجاد مرکز تفرج‌ و تفریح‌، و...) از یک‌ طرف‌ و تلفیق‌ استخوان‌ بندی‌منطقه‌ 22 با دخالت‌ دادن‌ عناصر متنوع‌ طبیعی‌ آن‌ در جهت‌ تعریف‌ و مشخص‌ نمودن‌محدوده‌های‌ منطقه‌، تعریف‌ و تقویت‌ حس‌ جهت‌ یابی‌ و مکان‌ یابی‌ مراکز مسکونی‌، محل‌ کار، تفریح‌ و استراحت‌، کاستن‌ فشار زندگی‌ شهروندان‌ و کمک‌ به‌ ایجاد آرامش‌، کاهش‌ آلودگی‌های‌هوا، صوتی‌ و بصری‌ منطقه‌ و تلفیق‌ شهر و بیرون‌ شهر و ادغام‌ فضای‌ ساخته‌ شده‌ و فضای‌ سبزطبیعی‌ در جهت‌ تعریف‌ مرز زنده‌ شهر در منطقه‌ 22 می باشد.

واژه های کلیدی: فضای سبز شهری، پارک خرگوش دره، شرایط اکولوژیک، تفرج، احیا و بازسازی.


 

مقدمه


در کشور ایران، فضاها و یا پارک هایی که با هدف احیـــا و بهسازی طــراحی شده اند اندک می باشند. غالباً پارک های جنگلی در مناطقی احداث می شود که یا در گذشته دارای درختان انبوه بوده و یا زمینی بایر است که در بلند مدت تحت عنوان پارک های جنگلی شناخته می شود و غالباً موضوع یا فعالیت خاصی را به منظور مشخص دنبال نمی کنند و تنها جنبه تفرجی دارند.

از مطالعات جامعی که در زمینه طراحی پایدار توسعه پارک های جنگلی شهری صورت گرفته می توان اشاره نمود (1). وی فرایند طراحی پارک جنگلی را بر پایه ارزیابی توان اکولوژیک و منظر، شناخت ترجیحات مردمی در استفاده از پارک و بررسی ویژگی های مؤثر شهرطرح ریزی کرد. در این مطالعه بازسازی واحیای پارک جنگلی موجود در اولویت قرار گرفت و سپس طراحی و توسعه پارک بر اساس اصول اکولوژیک و رعایت اصول طراحی منظرپایدار پارک جنگلی شهری صورت پذیرفت   

در این‌ راستا تهیه‌ طرح‌ مدیریت پرورشی،‌ احیائی، بهسازی‌ و بهینه‌ سازی‌ پارک‌ جنگلی‌ خرگوش دره (به‌ عنوان‌ یکی‌ از سطوح‌ فضاهای‌ سبز عمومی‌ شهر تهران‌ که‌ در محدوده‌ منطقه‌ 22 قرارگرفته‌(2) به‌ عنوان‌ برنامه‌ها، راهکارها برای‌ جلوگیری‌ از روشهای‌تخریبی‌ و ضد پایدار استفاده‌ از اراضی‌ و سازماندهی‌ فضا، براساس‌ توان‌ اکولوژیکی‌ محیطی‌ و نیازهای‌ جدید شهری‌ در مطالعه حاضر مورد توجه قرار گرفته است.

‌ عمده‌ترین‌ هدف مطالعه حاضر برای مدیریت پرورشی و تفرجی پارک خرگوش دره، رفع‌ بخشی‌ از کمبودهای‌ فضای‌سبز و همگانی‌ شهر تهران‌ به‌ کمک‌ استفاده‌ از قابلیت های‌ این‌ فضای‌ سبز ‌(نظیر ایجاد مرکز تفرج‌ و تفریح‌) می باشد (3).

سیاست کلی مدیریت پرورشی، احیائی تفرجی پارک جنگلی خرگوش‎دره، بازپیرائی، بهینه‎سازی کاربردی اراضی و تجهیز و ساماندهی این فضای سبز عمومی یا پارک می‎باشد که برای نیل به این سیاست کلی اهداف زیر در مطالعه و برنامه‎ریزی طرح مدیریتی مدنظر می‎باشد:

-        توجه به اهداف توسعه‎ای و سیاست‎های منطقه‎ای به عنوان طرح‎ها و برنامه‎های فرادست

-        تنظیم شرایط زیست‎محیطی از طریق برقراری ارتباط متناسب بین محیط انسان ساخت و فضاهای طبیعی در ساختار شهری تهران

-        فراهم ساختن بستر مناسب جهت پیش‎بینی انواع فعالیت های فرهنگی ـ فراغتی در پارک

-        بحث اکوتوریسم و توسعة جهانگردی براساس الگوی توسعة پایدار به منظورتأمین بخشی از هزینه‎های ساخت و تجهیزات پارک جنگلی خرگوش‎دره

-        آینده‎‎نگری آگاهانه (هم از دیدگاه کمی و هم از منظر کیفی) باید برای پارک مدنظر قرار گیرد

برای توسعه پارک های جنگلی شهری ،ابتدا شناخت ویژگی ها، مفهوم و تعریف دقیق از آن ها مورد نیاز است.

منظور از فضاهای سبز شهری، نوعی از سطوح کاربری زمین شهری با پوشش های گیاهی انسان ساخت است که هم واجد بازدهی اجتماعی و هم واجد بازدهی اکولوژیکی هستند(3).

پارک های جنگلی یکی از زیر شاخه های اصلی فضای سبز شهری هستند و شامل پارک جنگلی طبیعی و پارک جنگلی دست کاشت می بااشد (4).

1- پارک جنگلی طبیعی:  این گونه پارک ها در جنگل های طبیعی که واجد ویژگی های اکولوژیکی خاص بوده و امکان استفاده تفرجی نیز با در نظر گرفتن تمام شرایط و جوانب دارد، ایجاد می‌گردد(5).

2- پارک جنگلی دست کاشت: ایجاد پارک با کاشت نهال با استفاده از آبیاری،خلق محیطی جنگلی و بهره گیری از طراحی پارک به منظور ایجاد شرایطی برای تفریح و تفرج مردم وکسب آرامش روحی است(6).

در پارک های جنگلی ضمن رعایت حفاظت جهت رسیدن به هدف اصلی و ارزشهای مطالعاتی و تحقیقاتی مسئله تفرج نیز به عنوان یک بحث حاشیه ایی در نظر گرفته می شود و با توجه به شرایط اجتماعی،اقتصادی هر منطقه ما بین 70-60 % پارک را حفاظتی و مابقی را تفرجی در نظر می گیرند (7). در کشورهای دیگر حدود 70% فضای پارک را تفرجی و مابقی را به حفاظت اختصاص می دهند زیرا در این گونه کشورها بر خلاف کشور ما پارکها از نظر منابع فیزیکی قوی اند ولی از نظر منابع بیولوژیکی ضعیف ان (8).

"توسعه پایدار، توسعه ای است که نیازهای زمان حال را با رعایت حقوق و توانایی نسل آینده برای مواجه شدن با نیازهای آن برهه زمانی برطرف می سازد"(تعریف کمیسیون «جهان و محیط» از توسعه پایدار).

توسعه پایدار در سه حیطه دارای مضامین عمیقی است (9):

 1. پایداری محیطی 2. پایداری اقتصادی 3. پایداری اجتماعی

   در راستای تحقق اهداف توسعه پایدار، « پایداری محیطی » در ارتباط با معماری اهمیت زیادی دارد و مسائل زیست محیطی که آینده بشر را به خطر انداخته است معماران را به چاره اندیشی واداشته است (10).

ایده پایداری محیطی عبارتست از: باقی گذاردن زمین به بهترین شکل برای نسل آینده، با این تعریف که فعالیت انسان تنها زمانی از نظر محیطی پایدار است که بتواند بدون تقلیل منابع طبیعی یا تنزل محیط طبیعی اجرا شود(11).

هدف اصلی توسعه پایدار، تأمین نیازهای اساسی، بهبود ارتقاء سطح زندگی برای، حفظ و اداره بهتر اکوسیستم ها و آیندهای امن تر و سعادتمندتر ذکر شده است. این هدف خود متضمن تناقضی است (12) که بسیاری آن را از خصوصیات اصلی واژه توسعه پایدار می دانند: تأمین رشد لازم برای بهبود سطح زندگی عموم و آینده ای مرفه تر و در عین حال حفظ اکوسیستم ها، لیکن موضوع این است که با تغییراتی که بشر در محیط و بستر طبیعی خود پدید آورده است به چنان مرحله بحرانی از تاریخ خود رسیده است که ادامه حیات سالم در کره زمین را مستلزم تجدید در فرضیاتی قرار می دهد که مدل های رایج برنامه ریزی و توسعه بر پایه آنها قرار گرفته است .

راهکارهایی جهت ایجاد فضای سبز پایدار در پارک های جنگلی شهری

  1. مطالعه شرایط اکولوژیک، خاک و اقلیم منطقه
  2. جلوگیری از کاشت گونه هایی که آبیاری مداوم و زیاد نیاز دارند.
  3. انتخاب گونه های بومی وسازگار با شرایط موجود
  4. کاربرد و ایجاد سازه هایی که تا حد امکان نسبت به شرایط موجود مقاوم وهمگام با سازه های اطراف باشد
  5. استفاده از روش استحصال آب باران و رواناب جهت رفع شکل کم آبی وعدم نیاز به آبیاری
  6. استفاده از گونه هایی که زیبا هستند و در عین حال سازگار با محیط باشند.
  7. طراحی منظر پارک های جنگلی شهری

در طراحی جنگل بر اساس رعایت کلیه اصول منظر پایدار شناخت اکوسیستم طبیعی و ترجیحات مردمی در استفاده از امکانات پارک در اولویت قرار دارند (12). در این راستا تلاش بر ای جستجوی ارتباط  بین اکولوژی و ترجیحات مردمی را آغاز کرد وهدف آن رسیدن به بهترین طراحی و مدیریت اکولوژیکی و کیفیت زیباشناتی پارک های جنگلی بود که با یک دانش نوین و مترقی  در این زمینه همراه شد(13).

بنابراین رعایت اصول طراحی منظرفضای جنگلی ارتباط مستقیمی با جنبه زیباشناختی فضای جنگل،شناخت اکولوژی منطقه و اصل پایداری دارد. 

روش تحقیق

روش اعمال شده شامل جمع آوری اطلاعات و تحلیل اطلاعات بوده که به صورت میدانی،کتابخانه ای و تهیه پرسشنامه انجام گرفته است و هر یک از اطلاعات با توجه به نیاز تحقیق به کار گرفته شده است.

در مرحله نخست تحلیل از طریق مطالعه پاره ای از مقالات، متون ومنابع اینترنتی برای تدوین دقیق پارک جنگلی شهری استفاده شده است.سپس به منظور شناخت ویژگیهای پارک جنگلی خرگوش دره منابع مستدل از جمله نقشه و عکسهای هوایی مورد بررسی قرار گرفت.ترجیحات مردم با استفاده از روش آماری و ارزیابی توان اکولوژیک برای مکان یابی فعالیت های پیش بینی شده صورت پذیرفت (14).

نمونه مورد مطالعه - پارک خرگوش دره

پارک با مساحت105 هکتار در حاشیه غربی مجموعه ورزشی آزادی و در حدود کیلومتر 5 اتوبان تهران ـ کرج (در شمال اتوبان) قرار گرفته است. این پارک از سمت غرب به مسیل خرگوش دره(700متر)، از سمت شرق به ورزشگاه آزادی(1150متر)، از شمال به جنگلکاری، مرغداری و انبارهای وزارت جهاد کشاورزی (2 کیلومتر) و از سمت جنوب به اتوبان تهران کرج(2 کیلومتر) محدود می‎باشد و از لحاظ موقعیت جغرافیایی 4/29 15 51 تا 2/49 15 51 طول شرقی و4/0 43 35 تا 6/27 43 35 عرض شمالی وحداقل ارتفاع منطقه از سطح دریا 1247 متر و حداکثر ارتفاع آن 1277 متر می باشد.

 منطقه مورد مطالعه دارای یک رژیم بارندگی مدیترانه ا‌ی می‌باشد که با ایجاد مشکلات کم آبی در فصول خشک سال و پر آبی در فصول سرد سال می شود همراه است (15).

تا سال 1341 اراضی‌ اولیه‌ پارک‌ به‌ صورت‌ تپه‌ ماهورهائی‌ بوده‌ و جنگلکاری‎های موجود غرب تهران در سال های 47ـ 1341 توسط سازمان جنگل ها و مراتع کشور بنا به اظهار آن سازمان به مساحت تقریبی 2200 هکتار احداث شده است.

نگاهی‌ به‌ روند توسعه‌ تاریخی‌ پارک‌ خرگوش دره نشان‌ می‌دهد که‌ این‌ پارک‌ در ابتدا به‌ شکل‌ یک ‌فضای‌ سبز جنگلی‌ و به‌ منظور بهبود شرایط بیوکلیماتیک‌ منطقه‌ غرب‌ تهران‌ احداث‌ گردیده‌ و به مرور زمان،‌  به‌ شکل‌ یک‌ پارک‌ جنگلی‌ که‌ انواع مختصری‌ از تجهیزات‌ و امکانات‌ در آن‌ پراکنده‌اند، در آمده‌ است‌.

 

 

 

تصویر 1- عکس‌ ماهواره‌ای‌ شهر تهران‌ و موقعیت‌ پارک‌ جنگلی‌ خرگوش دره نسبت‌ به‌ بافت‌ شهری‌
(واحد
GIS  شهرداری تهران، 1381).

 

 


شاید به‌ جرأت‌ بتوان‌ یکی‌ از مهم ترین و در عین‌ حال‌ تاثیرگذارترین‌ طرح‌ها و الگوهای‌ توسعه‌شهری‌ بر پارک‌ جنگلی‌ خرگوش دره را ‌ طرح‌ تفصیلی‌ منطقه‌ 22 دانست‌ که‌ در نقش‌، عملکرد و مقیاس‌ پارک‌ می‌تواند بسیار اثر گذار باشد.

نه‌ تنها روند توسعه‌ شهری‌ به‌ شکل‌ طرح‌ها و الگوهای‌ توسعه‌ بر پارک‌ جنگلی‌ خرگوش دره تاثیرگذاشته‌ است‌، بلکه‌ عوامل‌ دیگری‌ نظیر قرار گرفتن‌ اتوبان‌ تهران‌ - کرج‌، متروی‌ تهران‌ - کرج‌، آزادراه تهران- شمال و بویژه‌ موقعیت‌ ایستگاه‌های‌ آن‌ در توسعه‌ شبکه‌ راه‌های‌ ارتباطی‌ منطقه‌ و همچنین‌ احداث‌ مراکزتحقیقاتی‌ و پژوهشی‌ کلان‌ در مناطق‌ اطراف‌ پارک‌، نفوذ کاربری‌های‌ همجوار و از همه‌ مهم تر مراجعه سریع‌ شهروندان‌ به‌ پارک‌ را به‌ دلیل‌ دسترسی‌ سهل‌ و آسان‌ خودروهای‌ شخصی‌ و کاهش ‌بعد مسافت‌ برای‌ جمعیت‌ استفاده‌ کننده‌ از پارک‌، همه‌ و همه‌ باعث‌ گردیده‌ تا شرایط جدیدی‌برای‌ پارک‌ بوجود آید که‌ باید در برنامه‌ریزی‌ و طراحی‌های‌ آینده‌ پارک‌ مدنظر قرار گیرد.

در مطالعه تحلیل اکولــوژی پارک خرگوش دره، از نرم افزار جی ای اس در پیاده‌سازی مدل و تجزیه و تحلیل اطلاعات استفاده گردید. بستر نرم‌افزاری انتخابی ArcInfo workstation نسخه 8.0 و آرک ویو جی ای اس نسخه 3.2 می‌باشند که از محصولات شرکت ESRI و از قوی‌ترین نرم‌افزارهای محیط GIS می‌باشند.

یکی از اصول طراحی پایدار پارک های جنگلی شهری رفع نیاز و تامین رفاه استفاده کنندگان بوده و توجه به عرضه و تقاضای تفرجگاهی در ارتباط با ترجیحات مردمی است، در این تحقیق با استفاده از روش تحلیل پرسشنامه ای ترجیحات استفاده کنندگان مورد بررسی قرار گرفت (16).

ابتدا تعدادی از روزهای هفته(یکشنبه، سه شنبه و جمعه) به صورت تصادفی انتخاب و از مراجعین به پارک، به صورت سیستماتیک نمونه گیری به عمل آمدحجم نمونه از طریق فرمول زیر برابر 120 نفر بر آورد شد.نمونه گیریها در صبح و بعد از ظهر روزهای فوق الذکر و از بین بافت های متفاوت جمعیتی و سنین مختلف صورت پذیرفته است (17).

 

 
   

 


d: درجه اطمینان = 0.08

N: حجم جمعیت آماری

t: ضریب اطمینان 95 درصد =1.96

p: وجود صفت مورد نظر

q: عدم وجود صفت مورد نظر

 

استخراج و طبقه بندی بخشی از اطلاعات ، محاسبات آماری، ترسیم نمودارهای مورد نیاز به وسیله برنامه Excel انجام گردیده است.

پرسشنامه شامل موارد زیر برای پاسخگویی به سئوالات چند جوابی بوده است:

1-      سئوالات مربوط به وضعیت فردی استفاده کنندگان (جنسیت، گروه سنی، استفاده به صورت انفرادی، گروهی و یا خانواده)

2-      زمان استفاده (الویت فصول، روزها و ساعات ترجیحی)

3-      نحوه دسترسی به پارک (استفاده از وسایل نقلیه عمومی، شخصی و یا پیاده)

4-      دلایل انتخاب پارک جنگلی به عنوان گردشگاه

5-      وضعیت خدمات و تجهیزات پارک (مطلوب بودن امکانات پارک از نظر نورپردازی، مبلمان، پوشش گیاهی، ورودی و...)

6-      مدیریت پارک

بحث و نتیجه گیری

تحلیل شرایط فعلی پارک جنگلی خرگوش دره(بر اساس ارزیابی پرسشنامه) بنا به تعریف، تجزیه و تحلیل و جمع‌بندی داده‌ها عبارت است از  فرآیند نقشه‌سازی یا نشان دادن روی نقشه، پراکندگی منابع منطقه، ناحیه و یا آبخیز در یک مجموعه ساده یا پیچیده از پارامترهای منابع طبیعی آن که این مجموعه را واحد یا یگان زیست محیطی می‌نامند.

وضعیت فردی استفاده کنندگان

حدود نیمی از اقشار استفاده کننده از پارک را جوانان،که60% از آن ها مرد و 40% را زنان تشکیل می دهند و حدود50 %  آن ها به صورت خانوادگی از پارک استفاده می کنند.

زمان استفاده از پارک:

زمان استفاده از پارک بیشتر بعد از ظهر و عصر هاست که در روزهای جمعه و تعطیل بیشترین تعداد گردشگران را دارد. بیشترین مراجعه به پارک در فصل تابستان صورت می گیرد.

نحوه دسترسی به پارک:

معمولا از وسایل نقلیه به ویژه اتومبیل شخصی برای رسیدن به پارک استفاده می شود(61%)

دلایل انتخاب پارک جنگلی به عنوان گردشگاه

اکثر استفـاده کنندگان برای تفریح و خوشــگذرانی به پارک می آیند و ترجیح دوم آنها استفاده از محیط می باشد.

وضعیت خدمات و تجهیزات پارک

مسیرهای دسترسی،وضعیت سرویس بهداشتی ،نورپردازی و آبخوری نامناسب ارزیابی شد.

حدود 35% محیط را تا حدودی امن توصیف کردند.

حدود 33% پاسخگویان احداث جایگاه و محل اسکان برای مسافران عبوری و رستوران را بسیار ضروری و ضروری ارزیابی کرده­اند

حدود 52 % از وضعیت رفاهی پارک رضایت نداشته و گزینه نامناسب را انتخاب کرده­اند.

شرایط مبلمان پارکی مناسب ارزایابی شد.

حدود 57% وضعیت پوشش گیاهی را نا مطلوب دانستند

حدود 58 در پاسخگویان از نحوه مدیریت پارک رضایت نداشتند.

برای نمونه جدول و نمودار مربوط به انگیزه استفاده کنندگان از پارک در زیر آورده شده است.

 


 

تفریح و خوشگذرانی

مطلوبیت محیطی

آسایش روحی و روانی

نزدیکی به محل سکونت

روابط اجتماعی

35%

31%

18%

5%

11%

 

 

 

 

 

 

 

 


طرح راهبردی

 

به طور کلی مدیریت، احیا و بازسازی پارک  مبتنی بر وضعیت موجود، شرایط سایت و امکانات و محدودیت های موجود خواهد بود.پارک خرگوش دره که در اصل ماهیت جنگلی دارد در سال های اخیر به سمت یک پارک شهری تغییر کارکرد خواهد داد.

 بنابراین با توجه به اهداف ارایه شده دو ایده اصلی برای طرح پیشنهاد می شود:

ایده اول: دخالت محدود و ساماندهی وضع موجود

ایده دوم: دخالت شدید و گسترش و توسعه خدمات و امکانات جنبی

در واقع طرح دوم طرح بلند مدت پارک می باشد و ارتباط پارک را با عناصر  کالبدی اطراف آن بیشتر در نظر می‌گیرد. در طرح اول عمدتاً بهینه سازی امکانات موجود مدنظر می باشد و در آن به ماهیت اصلی پارک به عنوان یک پارک جنگلی و تأمین کننده فضای سبز توجه خاصی شده است. در این طرح پیش بینی می‌شود که اقدامات مؤثری در زمینه افزایش فرصتهای تفرجی و تفریحی صورت بگیرد و این فرصت ها و امکانات، تنها محدود به برخی از عملیات بهسازی و نگه داری و نیز افزایش خدمات عمومی اولیه باشد

در طرح دوم همان گونه که از عنوانش نیز بر می آید، دخالت گسترده ای در زمینه توسعه امکانات و خدمات رفاهی و تفریحی پارک صورت خواهد گرفت

در خصوص طرح دوم توجه به این نکته ضروری است که اجرای طرح ها و برنامه های پیشنهادی  علاوه بر این که عمدتاً در مناطقی از پارک صورت خواهد گرفت که از نظر پوشش گیاهی بایر بوده و یا به دلیل ضعف آن ها پیش بینی می شود در سال های آتی بایر خواهند شد، می توانند در قالب طرح های دیگر فرادست، قرار گیرند. در مجموع اهم فعالیت های تفرجی- تفریحی و آموزشی- فرهنگی و اقتصادی که در پارک خرگوش دره می توان در نظر گرفت، برحسب ایده های ذکر شده دوگانه عبارتند از:

 

 الف -  طرح راهبردی مدیریتی بر پایه ایده اصلی اول

این طرح در قسمت شرقی پارک طراحی می گردد و بقیه سطوح پارک به طرح حفظ واحیا و نگه داری پوشش گیاهی اختصاص داده خواهد شد.

1-      احداث زمین های بازی کودکان

2-      احداث زمین های ورزشی شامل فوتبال، والیبال، بسکتبال، تنیس، اسکیت و گلف

3-      ایجاد نمایشگاه گل و گیاه

4-      ایجاد باغ  وحش حیوانات و پرندگان (بصورت محیط های باز و بسته و شبیه سازی های اقلیمی)

5-      احداث رستوران سنتی و مدرن

6-      احداث کافی شاپ و بوفه و مراکز ارایه مواد غذایی

7-      احداث باربکیو

8-      احداث آبخوری

9-      ایجاد و تکمیل سرویس های بهداشتی

10-  احداث کمپنیگ

11-  احداث پارکینگ (بصورت غیر متمرکز  و متمرکز)

ب- طرح راهبردی مدیریتی بر پایه ایده اصلی دوم:

در طرح دوم علاوه بر موارد پیشنهادی طرح اول، موارد زیر نیز پیشنهاد می شود:

  1. ایجاد شهر بازی (حتی المقدور خارج از محدوده فضای سبز پارک و احداث در نواحی مجاور دریاچه)
  2. ایجاد ترن گردشی و ارتباطی
  3. ایجاد تله کابین
  4. ایجاد سالن های ورزشی چند منظوره
  5. ایجاد تأسیسات قایقرانی در دریاچه
  6. ایجاد آکواریم طبیعی
  7. توسعه و تجهیز سایت دوچرخه سواری
  8. ایجاد فرهنگسرا (کتابخانه، نمایشگاه های هنری، آموزش هنرهای مختلف و ...)
  9. ایجاد اردوگاه های آموزشی (خوابگاه، سلف سرویس و ....)
  10. تکمیل و تجهیز تاسیسات زیربنایی (آتش نشانی، سیستم روشنایی، سیستم صورتی، سیستم آبیاری، سیستم جمع آوری و دفع زباله، امکانات و تاسیسات اداری و نگهبانی و ...)

برای ساماندهی و طراحی محیط و منظر بهترین راه حل برای بازسازی فضاها توجه به طرح اولیه پارک می باشد(1).

با توجه به این مطلب در این مطالعه سعی بر آن شده است که طرح اولیه پارک حفظ گردیده و فقط مکان هایی که برای فعالیت های تفرجی - تفریحی- آموزشی- علمی و ...در نظر گرفته شده است در طرحی جامع مد نظر قرار گیرد.

این اصل از اساسی ترین اصول طراحی پایدار می باشد که علاوه بر بهره برداری و استفاده از سایت از تخریب آن نیز جلوگیری شود.

بر اساس مطالعات انجام شده در طراحی پارک جنگلی خرگوش دره اصول مدیریت پرورشی و احیائی پارک و طرح ریزی کالبدی- فضایی و محیطی کلان رعایت گردیده است، و مبانی برنامه ریزی و دیدگاه های طراحی و ساماندهی معماری و حفظ و توسعه محیط طبیعی آن  بیان شد.

یکی از ویژگی های مهم ‌احیاء و بهسازی‌ و طراحی پارک‌جنگلی‌ خرگوش دره ساماندهی مراحل مختلف اجرایی توسعه می باشد که عمده ترین آن رفع بخشی‌ از کمبودهای‌ فضای‌سبز و همگانی‌ شهر تهران‌ به‌ کمک‌ استفاده‌ از قابلیتهای‌ این‌ فضای‌ سبز ‌ (نظیر بهبود شرایط اقلیمی‌، کاهش‌ آلودگی‌ هوا، ایجاد مرکز تفرج‌ و تفریح‌، و...) از یک‌ طرف‌ و تلفیق‌ استخوان‌ بندی‌منطقه‌ 22 با دخالت‌ دادن‌ عناصر متنوع‌ طبیعی‌ آن‌ در جهت‌ تعریف‌ و مشخص‌ نمودن‌محدوده‌های‌ منطقه‌، تعریف‌ و تقویت‌ حس‌ جهت‌ یابی‌ و مکان‌ یابی‌ مراکز مسکونی‌، محل‌ کار، تفریح‌ و استراحت‌، کاستن‌ فشار زندگی‌ شهروندان‌ و کمک‌ به‌ ایجاد آرامش‌، کاهش‌ آلودگی‌های‌هوا، صوتی‌ و بصری‌ منطقه‌ و تلفیق‌ شهر و بیرون‌ شهر و ادغام‌ فضای‌ ساخته‌ شده‌ و فضای‌ سبزطبیعی‌ در جهت‌ تعریف‌ مرز زنده‌ شهر در منطقه‌ 22 می باشد.

 

منابع

  1. آتک مهندسین مشاور ،1375، گزارش نهایی طرح ساماندهی تهران جلد 3، 4، 9،1370، تهران.
  2. پیرموره ژان و ماری آلن ایو و لیز سابری ماری، 1372، فضاهای شهری، طراحی، اجرا و مدیریت، مترجمین: رضایی حسین و مجابی امیر معزالدین و رسول محسن، اداره کل روابط عمومی و بین المللی شهرداری تهران، چاپ اول.
  3. سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران، جهاد دانشگاهی تهران ،1380، دانشکده هنرهای زیبا، گزارشات شماره 1و 5 پروژه باغ موزه معماری ایران.
  4. جوانا گیبونز، برنارد اوبر هولستر،1380، طراحی منظر در خیابان های شهری، مترجم: سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران، چاپ اول، تهران.
  5. سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران،1376،  استخوانبندی شهر تهران، دوره سه جلدی، تهران.
  6. سعیدنیا احمد،1379، طراحی فضاها و مبلمان شهری، جلد دوازدهم از سری کتابهای سبز شهرداری تهران، انتشارات سازمان شهرداری‏های کشور.
  7. سعیدنیا احمد،1383، فضای سبز شهری،جلد نهم، انتشارات سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور
  8. شهرداری منطقه 22 تهران، گزارش توضیحی طرح تفصیلی منطقه 22 در شبکه جهانی ITTO، 1379.
  9. شرکت پیام آوران توسعه پایدار،1383، "مطالعات زیست محیطی پارک خرگوش دره"، تهران
  10. رازی مفتخر نرمین،1381، یایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران16
  11. مجنونیان هنریک،1374، مباحثی پیرامون پارک ها، فضای سبز و تفرجگاه ها، سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران.
  12. هدایتی محمد علی،1380،سیر تحول جنگلکاری در ایران، فصلنامه علمی جنگل و مرتع،سازمان جنگل ها و مراتع کشور،پائیز 1380.
  13. یاوری احمدرضا، بحرینی سید حسین،1380،، مجله پژوهشهای محیط زیست شماره27، انتشارات دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران
    1. Gibbons, Johanna, milne. Terry (1991), Urban Street Scape, London, Oxford B.S.P professional books.
    2. Halprin, Lawrence (1964), Cities, New york, Reinhold publishing corporation.
    3. Lewis, Harold (1970), Furnishing the city, New york, Mc. Graw – Hill book company.
    4. Bell, Simon (1993), Elements of Visual Design in the Landscape, E & FN Spon, London.


 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Akramolmolok lahijanian

Associate professor ,Azad university,Energy and Environment Management

Reza moallem

Graduate student,azad university        

 

 “Optimal management of the park, with an” emphasis on sustainable development

(Case Study: Rabbit Valley Park District 22 of Tehran

)

Abstract

 

Background

The aim of the study area, 22 Tehran urban landscape as an urban park, Bazpyrayy optimize application Nvdn surrounding land, the park is equipped and organized public green spaces, the development and improvement of spaces and centers, so that appropriate efficient, and meet the different needs of citizens to have a set of ecological conditions of the park green space required to provide citizens.

Method

is. Given the time and motivation of users who visit, and recognized the desirability of green space for residents of the information obtained. Extraction and classification of data, statistical calculations, draw graphs using Excel software was required.

The results

Fact that management, rehabilitation of the park is necessary due to the possibilities and limitations of the park should be repaired. Increase the role and function of urban parks and nature park forest towards the Park.shhry change.air, creating a center for recreation and entertainment, etc.) on the one hand, and the integration of various elements of the natural bone Bndymntqh 22 by participating in the defined area Nmvdnmhdvdhhay define and reinforce a sense of orientation and location of residential centers, in the workplace entertainment and relaxation, reduce stress and help you relax life of citizens, reduce Lvdgyhayhva, audio-visual integration in the region and outside the city and made integration space and living space Sbztbyy to define the boundary of the region is 22.

Keywords: urban green spaces, parks Rabbit Valley, ecological conditions, recreation, rehabilitation and reconstruction.



1- دانشیار  دانشکده  محیط زیست و انرژی ، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد علوم تحقیقات تهران

2- کارشناس ارشد طراحی محیط زیست،دانشگاه آزاد اسلامی،واحد علوم و تحقیقات

 

  1. آتک مهندسین مشاور ،1375، گزارش نهایی طرح ساماندهی تهران جلد 3، 4، 9،1370، تهران.
  2. پیرموره ژان و ماری آلن ایو و لیز سابری ماری، 1372، فضاهای شهری، طراحی، اجرا و مدیریت، مترجمین: رضایی حسین و مجابی امیر معزالدین و رسول محسن، اداره کل روابط عمومی و بین المللی شهرداری تهران، چاپ اول.
  3. سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران، جهاد دانشگاهی تهران ،1380، دانشکده هنرهای زیبا، گزارشات شماره 1و 5 پروژه باغ موزه معماری ایران.
  4. جوانا گیبونز، برنارد اوبر هولستر،1380، طراحی منظر در خیابان های شهری، مترجم: سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران، چاپ اول، تهران.
  5. سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران،1376،  استخوانبندی شهر تهران، دوره سه جلدی، تهران.
  6. سعیدنیا احمد،1379، طراحی فضاها و مبلمان شهری، جلد دوازدهم از سری کتابهای سبز شهرداری تهران، انتشارات سازمان شهرداری‏های کشور.
  7. سعیدنیا احمد،1383، فضای سبز شهری،جلد نهم، انتشارات سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور
  8. شهرداری منطقه 22 تهران، گزارش توضیحی طرح تفصیلی منطقه 22 در شبکه جهانی ITTO، 1379.
  9. شرکت پیام آوران توسعه پایدار،1383، "مطالعات زیست محیطی پارک خرگوش دره"، تهران
  10. رازی مفتخر نرمین،1381، یایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران16
  11. مجنونیان هنریک،1374، مباحثی پیرامون پارک ها، فضای سبز و تفرجگاه ها، سازمان پارک ها و فضای سبز شهر تهران.
  12. هدایتی محمد علی،1380،سیر تحول جنگلکاری در ایران، فصلنامه علمی جنگل و مرتع،سازمان جنگل ها و مراتع کشور،پائیز 1380.
  13. یاوری احمدرضا، بحرینی سید حسین،1380،، مجله پژوهشهای محیط زیست شماره27، انتشارات دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران
    1. Gibbons, Johanna, milne. Terry (1991), Urban Street Scape, London, Oxford B.S.P professional books.
    2. Halprin, Lawrence (1964), Cities, New york, Reinhold publishing corporation.
    3. Lewis, Harold (1970), Furnishing the city, New york, Mc. Graw – Hill book company.
    4. Bell, Simon (1993), Elements of Visual Design in the Landscape, E & FN Spon, London.