سیاستگذاری انرژی در ایران و تعهدات بین‌المللی در زمینه میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد مهندسی آینده پژوهی، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر *(مسئول مکاتبات).

2 استادیار، دکتری مهندسی منابع آب، دانشکده عمران و محیط زیست و دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

3 استادیار، دکتری سیاستگذاری علم و فناوری، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

4 کارشناس ارشد مهندسی آینده‌پژوهی، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

چکیده

زمینه و هدف: کنوانسیون تغییر اقلیم با هدف تثبیت غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو و پروتکل کیوتو جهت تقویت ساختار اجرایی این کنوانسیون مطرح شده‌اند. ایران از پیشگامان امضای این کنوانسیون و پروتکل الحاقی آن می‌باشد که متعهد شده است توسعه خود را پایدار و با اهداف کنوانسیون و پروتکل منطبق نماید. هدف از نگارش این مقاله، بررسی انطباق سیاست‌گذاری انرژی کشور با اهداف این کنوانسیون و پروتکل می‌باشد.
روش بررسی: برای انجام پژوهش، روش تحلیل آماری مبتنی بر قضاوت خبرگان استفاده شد. روش تحلیل سلسله مراتبی برای اولویت‌بندی شاخص‌ها و روش مقایسه تطبیقی برای ارزیابی انطباق بکار گرفته شد.
یافته‌ها: از میان 6 دسته شاخص ارزیابی عملکرد زیست‌محیطی، پس از دو مرحله پالایش، 5 شاخص شدت مصرف انرژی، رشد مصرف انرژی، سرانه مصرف انرژی، میزان انتشار CO2، سهم منابع انرژی تجدیدپذیر در انرژی مصرفی انتخاب شدند. با تعریف شاخصی ترکیبی از شاخص های انتخابی، میزان انطباق قبل و بعد از پذیرش پروتکل کیوتو، مقایسه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد که علی‌رغم اتخاذ سیاست های متعدد در برنامه‌های پنج‌ساله توسعه، در میزان انطباق سیاست های انرژی کشور با اهداف پروتکل کیوتو تغییری حاصل نشده است.
بحث و نتیجه گیری: در پژوهش حاضر، مقایسه‌‌ای بین کشورهایی که از لحاظ توسعه اقتصادی هم‌ردیف ایران می‌باشند، انجام گرفت. در این میان، ایران در شاخص های شدت انرژی و انتشار CO2، کم‌ترین نمره و از نظر شاخص ترکیبی میزان انطباق آخرین رتبه را داراست و این موضوع نشانگر عملکرد نه چندان مطلوب کشور در این زمینه می‌باشد. در پایان، برای بهبود وضعیت انطباق پیشنهاداتی ارایه گردید.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره هفدهم، شماره یک ،  بهار 94

 

سیاستگذاری انرژی در ایران و تعهدات بین‌المللی

 در زمینه میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای

 

رضا علیزاده[1]*

Rezaalizadeh@aut.ac.ir

رضا مکنون[2]

مهدی مجیدپور[3]

جلیل سلیمی[4]

 

تاریخ دریافت:26/10/92

تاریخ پذیرش:1/9/93

 

چکیده

زمینه و هدف: کنوانسیون تغییر اقلیم با هدف تثبیت غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو و پروتکل کیوتو جهت تقویت ساختار اجرایی این کنوانسیون مطرح شده‌اند. ایران از پیشگامان امضای این کنوانسیون و پروتکل الحاقی آن می‌باشد که متعهد شده است توسعه خود را پایدار و با اهداف کنوانسیون و پروتکل منطبق نماید. هدف از نگارش این مقاله، بررسی انطباق سیاست‌گذاری انرژی کشور با اهداف این کنوانسیون و پروتکل می‌باشد.

روش بررسی: برای انجام پژوهش، روش تحلیل آماری مبتنی بر قضاوت خبرگان استفاده شد. روش تحلیل سلسله مراتبی برای اولویت‌بندی شاخص‌ها و روش مقایسه تطبیقی برای ارزیابی انطباق بکار گرفته شد.

یافته‌ها: از میان 6 دسته شاخص ارزیابی عملکرد زیست‌محیطی، پس از دو مرحله پالایش، 5 شاخص شدت مصرف انرژی، رشد مصرف انرژی، سرانه مصرف انرژی، میزان انتشار CO2، سهم منابع انرژی تجدیدپذیر در انرژی مصرفی انتخاب شدند. با تعریف شاخصی ترکیبی از شاخص های انتخابی، میزان انطباق قبل و بعد از پذیرش پروتکل کیوتو، مقایسه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد که علی‌رغم اتخاذ سیاست های متعدد در برنامه‌های پنج‌ساله توسعه، در میزان انطباق سیاست های انرژی کشور با اهداف پروتکل کیوتو تغییری حاصل نشده است.

بحث و نتیجه گیری: در پژوهش حاضر، مقایسه‌‌ای بین کشورهایی که از لحاظ توسعه اقتصادی هم‌ردیف ایران می‌باشند، انجام گرفت. در این میان، ایران در شاخص های شدت انرژی و انتشار CO2، کم‌ترین نمره و از نظر شاخص ترکیبی میزان انطباق آخرین رتبه را داراست و این موضوع نشانگر عملکرد نه چندان مطلوب کشور در این زمینه می‌باشد. در پایان، برای بهبود وضعیت انطباق پیشنهاداتی ارایه گردید.

 

واژه های کلیدی: کنوانسیون تغییر اقلیم، پروتکل کیوتو، سیاستگذاری انرژی، میزان انطباق.

 

 

مقدمه


پس از انقلاب صنعتی و رشد روزافزون صنایع و به دنبال آن افزایش آلودگی و تخریب محیط زیست و بروز بحران‌های پی‌درپی زیست‌محیطی باعث شد دولت‌ها از حدود چهار دهه قبل به طور جدی به تکاپو بیافتند تا چاره‌ای برای برخورد با چالش‌های زیست‌محیطی بیابند. از این رو به منظور حفظ و حراست از طبیعت و محیط زیست، به تدریج اندیشه‌ی وضع قواعد و مقررات جهانی شکل گرفت و از رهگذر کنفرانس‌ها و سازمان‌های بین‌المللی تکامل یافت. در این معاهدات، جلوگیری از آلودگی محیط زیست مورد تأکید قرار گرفت و معیارهای جهانی مشترکی جهت به نظم درآوردن فعالیت‌های مرتبط با محیط زیست نعیین شد. از این‌رو تاکنون ۲۸۰ معاهده و موافقت‌نامه بین‌المللی و منطقه‌ای در زمینه حفاظت از محیط زیست و مسائل مرتبط با آن منعقد شده است که از این میان حدود ۷۰ کنوانسیون و پروتکل جنبه جهانی داشته و مابقی منطقه‌ای است. (۱) در این میان ﻛﻨﻮاﻧﺴﻴﻮن ﺗﻐﻴﻴﺮ آب و ﻫﻮا، به عنوان یکی از مهم‌ترین کنوانسیون‌های بین‌المللی، در ﺳﺎل ۱۹۹۲ در اﺟﻼس رﻳﻮ ﺑـﺎ ﻫـﺪف ﺗﺜﺒﻴـﺖ ﻏﻠﻈـﺖ ﮔﺎزﻫـﺎی ﮔﻠﺨﺎﻧﻪ ای ﻧﺎﺷﻲ از فعالیت های ﺻﻨﻌﺘﻲ، در ﺳﻄﺤﻲ ﻛﻪ از آﺳﻴﺐ ﻫﺎی ﻧﺎﺷﻲ از ﺗﻐﻴﻴﺮات اﻗﻠﻴﻤﻲ ﺑﺮ زﻧﺪﮔﻲ اﻧـﺴﺎن و ﺣﻴـﺎت روی زﻣﻴﻦ ﺑﻜﺎﻫﺪ، ﺗﺪوﻳﻦ و از ﺳﺎل ۱۹۹۴ اﺟﺮاﻳﻲ شد. نشست‌ها و کنفرانس‌های این کنوانسیون که به طور سالانه با حضور بیش از ۱۵۰ کشور جهان برگزار می‌شود، که نشان از اهمیت موضوع دارد. در راستای ایجاد ساختار مناسب اجرایی برای حصول به اهداف کنوانسیون، پروتکلی در سومین اجلاس اعضا([5]COP3 ) در ۱۱ دسامبر ۱۹۹۷ در کیوتو ژاپن تصویب شود.در این پروتکل، کشورها به دو دسته کشورهای عضو پیوست الف و کشورهای غیر عضو پیوست الف تقسیم شده‌اند. ﻫﺮ ﻳﻚ از اﻋﻀﺎی پیوست الف ﺑﻄﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻳﺎ ﻣﺸﺘﺮک ﺗﻮﺳﻂ ﭘﺮوﺗﻜﻞ ﻛﻴﻮﺗﻮ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺷﺪه‌اﻧﺪ ﻛـﻪ اﻧﺘـﺸﺎر ﮔﺎزﻫـﺎی ﮔﻠﺨﺎﻧـﻪای را ﺣﺬف و ﻳﺎ ﻛﺎﻫﺶ دﻫﻨﺪ به طوری که ﻣﻴﺰان اﻧﺘﺸﺎر ﺷﺶ ﮔﺎز ﮔﻠﺨﺎﻧﻪای ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺘﻪ در ﻣﺤﺪوده ﺳﺎﻟﻬﺎی ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ ﺑﻪ 2/5% زﻳﺮ ﺳﻄﺢ اﻧﺘﺸﺎر ﺳﺎل ۱۹۹۰ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑد(۲). ایران نیز از همان ابتدا به عضویت پروتکل کیوتو درآمد و به عنوان یکی از کشورهای غیر عضو پیوست الف، علی‌رغم این که تعهدی در زمینه کاهش انتشار ندارد ولی طبق اصل مسئولیت مشترک ولی متمایز، بایستی در راستای انطباق با اهداف پروتکل کیوتو اقدام نماید. با تصویب مفاد پروتکل توسط مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۸۴، دولت ملزم به لحاظ کردن مفاد آن در سیاست های خود می‌باشد. (۳) با توجه به اهمیت موضوع، این مقاله به دنبال بررسی اقدامات ایران در راستای انطباق با اهداف پروتکل کیوتو با تمرکز بر سیاست های بخش انرژی در کشور می‌باشد. 

انتخاب بخش انرژی بدین دلیل صورت پذیرفته است که بیشترین میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای مربوط به تولید و مصرف انواع انرژی‌های فسیلی است. همانطور که در شکل 1 ملاحظه می‌شود در سال ۲۰۱۳، بخش انرژی، %۸۳ میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت‌های انسانی را در کشورهای عضو پیوست الف به خود اختصاص داده است. (۴)

 

 

شکل 1- سهم بخش‌های مختلف در انتشار کربن دی اکسید در کشورهای عضو پیوست الف (۴)

 

 

 

بنابراین یکی از مهم‌ترین عوامل پیشگیری از تخریب محیط زیست ناشی از انتشار گازهای گلخانه‌ای، سیاست‌گذاری صحیح در عرصه انرژی و صنایع مرتبط با آن می‌باشد. کشور ایران نیز در راستای کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و انطباق با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو، سیاست‌ها متعددی تدوین کرده است. این سیاست‌ها به صورت قوانینی در قالب برنامه‌های پنج ساله توسعه کشور آمده‌اند. نمونه‌ای از این سیاست‌ها در جدول ۱ آورده شده است.

 

 

جدول ۱ سیاست های انرژی کشور در بخش انرژی(۵- 9)

برنامه ‌توسعه

سیاست‌ها و اهداف

اول

  • جلوگیری از سوزاندن گازهای همراه نفت

 

 

دوم

  • قانون صرفه‌جویی در مصرف انرژی
  • توسعه اقدامات و سیاست های قیمتی و غیر قیمتی
  • کاهش شدت انرژی
  • جلوگیری از رشد مصرف انرژی
  • تامین منابع مالی سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید در بخش انرژی

سوم

  • اصلاح نظام قیمت‌گذاری و پرداخت یارانه در جهت ساماندهی بازار انرژی و بهینه‌سازی مصرف نفت و گاز
  • بهبود راندمان در تولید و تبدیل انرژی
  • بهینه‌سازی مصرف انرژی در بخش‌های مختلف مصرف
  • جایگزینی تولیدات نفتی با گاز طبیعی
  • سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف انرژی
  • توجه به معیارها و استانداردهای مصرف انرژی
  • دستیابی به فناوری‌های جدید از طریق جذب سرمایه‌های خارجی در بخش نفت و گاز
  • توسعه حمل و نقل عمومی
  • استفاده بهینه از انرژی در بخش‌های مختلف مصرف
  • افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر و پاک در سبد انرژی و کاهش آلودگی‌های زیست محیطی
  • استفاده بهینه از انرژی با تغییر الگوی مصرف، افزایش بهره‌وری و استفاده از انرژی‌های پاک و جایگزین
  • بهبود کیفیت سوخت

چهارم

  • تدوین سند ویژه (فرابخشی( مدیریت انرژی
  • بهینه‌سازی استفاده از انرژی در بخش‌های مختلف مصرف
  • هدفمندسازی یارانه‌های انرژی
  • حداقل کردن اثرات منفی زیست‌محیطی ناشی از دفع زائدات بخش انرژی
  • بهبود کارایی در تولید و تبدیل انرژی
  • توسعه و بهره‌برداری از پتانسیل‌های موجود انرژی‌های تجدیدپذیر
  • کاهش شدت انرژی اولیه و نهایی
  • دستیابی به فناوری‌های نوین و کارای انرژی
  • گازسوز کردن خودروهای سواری
  • تدوین و اجرای استاندارد مصرف سوخت خودروها
  • حداکثرسازی بهره‌وری منابع تجدیدناپذیر انرژی، ارتقای فناوری در تولید و تجهیزات و تاسیسات مصرف‌کننده انرژی

پنجم

  • ماده ۱۳۸ قانون برنامه پنجم توسعه در مورد انرژی‌های پاک؛ کلیه سازمان‌ها و شرکت‌های مشمول قانون برنامه که به منظور کاهش انتشار گازهای آلاینده در چارچوب سازوکارهای بین‌المللی موجود، مانند سازوکار توسه پاک(CDM)، موفق به اخذ گواهی کاهش انتشار می‌شوند، مجاز به واگذاری یا فروش آن طی سال های برنامه می‌باشند.

 


حال سوال مهم این است که، قوانین و سیاست های اتخاذ شده در راستای اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو تا چه حد موفق به انطباق با اهداف این کنوانسیون و پروتکل بوده‌اند؟به این منظور در این مقاله به ارزیابی میزان انطباق سیاست های انرژی کشور با کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتوخواهیم پرداخت. در ادامه مطالعاتی که در این زمینه صورت پذیرفته است مرور می‌شود.

 

2- پیشینه پژوهش

اکثر مطالعات در زمینه بررسی اثرات کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل الحاقی کیوتو پیرامون تأثیر اعمال محدودیت‌های انتشار کربن بر اقتصاد کشورهای متعهد و غیر متعهد انجام گرفته است. به عنوان نمونه: فلدر[6] و رادرفورد[7] (1993) به بررسی و مقایسه نقش اعمال محدودیت‌های کربن بر اقتصاد کشورهای متعهد عضو پیوست الف و کشورهای در حال توسعه غیر پیوست الف پرداخته‌اند. نتایج این تحقیق حاکی از آن است که در صورت عدم اعمال محدودیت‌های انتشار کربن برای کشورهای غیر عضو پیوست الف، شدت کربن[8] (نسبت کربن تولید شده به انرژی مصرفی) در این کشورها به شدت افزایش خواهد یافت و کاهش انتشار کشورهای عضو پیوست الف تحت تاثیر قرار خواهد داد. تثبیت انتشار گازهای گلخانه‌ای در چنین شرایطی امکانپذیر نخواهد بود(۱۰). یا بابیکر[9] و همکاران در بررسی نقش سیاست های پروتکل کیوتو، بر درآمد کشورهای عضو و غیر عضو پیوست الف به این نتیجه رسیده‌اند که کشورهای در حال توسعه به دو دلیل بیش از کشورهای توسعه یافته‌ای که ملزم به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای خود می‌باشند از سیاست های پروتکل کیوتو متضرر می‌شوند. یکی به دلیل حذف مالیات‌های سوختی موجود و دیگری یارانه‌ها و مجوزهای بین‌المللی تجارت انتشار که به شدت تهدیدات ناشی از سیاست های پروتکل کیوتو را به فرصت‌هایی برای کشورهای متعهد تبدیل می‌کند(۱۱). بابیکر و دی.جاکوبی[10] (۲۰۰۰) در پروژه‌ای تحت عنوان "تأثیر تحدید انتشار پروتکل کیوتو بر کشورهای در حال توسعه" با استفاده از مدل EPPA-GTAP[11] به بررسی نتایج تحدید انتشار گازهای گلخانه‌ای بر میزان رفاه اجتماعی کشورها، فعالیت‌های اقتصادی و غیره پرداخته است. نتایج نشان داده که کشورهای عضو پیوست ب[12] کاهشی در حدود ۰.۵ الی ۲ درصد در میزان شاخص رفاه اجتماعی خود خواهند داشت(۱۲). برخی دیگر از مقالات به بررسی اثر پیمان کیوتو در کشورهای مختلف مانند کشورهای عضو اوپک (۱۳) و یا کشورهایی مانند چین و هند و حتی امریکا و استرالیا که تا همین اواخر به جمع کشورهای عضو پروتکل نپیوسته بودند پرداخته‌اند(۱۴). موضوع بررسی چالش‌های اجرایی کردن پروتکل از جمله دیگر موضوعات تحقیقات بوده است. بارنت[13] در مقاله خود این سئوال را مطرح می‌کند و پاسخ می‌دهد که "چه کسی باید متعهد شود که انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را کاهش دهد؟[14] "(۱۵) محققان ایرانی نیز در این زمینه تحقیقات متنوعی انجام داده‌اند. از جمله می‌توان به پژوهش رادپور (۱۶) که به بررسی نقش اعمال محدودیت‌های کاهش انتشار بر کاهش شدت انرژی و یا نظری (۱۷) در پژوهش خود به بررسی نقش اعمال محدودیت‌های کاهش انتشار بر کاهش میزان مصرف انرژی پرداخته‌اند، اشاره نمود. اشراقی (۱۸) نیز در پژوهش خود تأثیرسیاست های کاهش تغییرات آب‌و‌هوایی را بر امنیت انرژی مورد بررسی قرار داده است.بررسی پژوهش‌های مرتبط انجام گرفته نشان می‌دهد که علی‌رغم بررسی نقش پروتکل کیوتو بر ابعاد مختلف اقتصاد و امنیت انرژی کشورها و همچنین ایران، تاکنون میزان انطباق سیاست‌گذاری کلی انرژی کشور با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو مورد ارزیابی قرار نگرفته است. از این رو در پژوهش حاضر برای اولین بار وضعیت موجود میزان انطباق سیاست‌گذاری انرژی کشور با اهداف این کنوانسیون‌ و پروتکل الحاقی آن مورد ارزیابی قرار گرفته است.

3- تبیین مسئله و روش تحقیق

همانطور که ملاحظه شد، کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو در سیاستگذاری انرژی در ایران نقش داشته‌اند. حال باید بررسی شود که کشور به چه میزانی توانسته است خود را با اهداف کنوانسیون و پروتکل در مقایسه با کشورهای دیگر انطباق دهد. در این مقاله برای دستیابی به این هدف از روشی مطابق شکل ۲ استفاده شده است. در مرحله اول پس از تعریف مسئله و مطالعه ادبیات موضوع، این سوال مطرح بود که آیا در کشور اقدامی در راستای انطباق با مفاد تعهدات پروتکل کیوتو صورت پذیرفته است یا خیر؟ همانطور که در قسمت مقدمه ملاحظه شد قوانین متعددی در این زمینه به تصویب رسیده است. قدم بعدی بررسی میزان انطباق این قوانین با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو می‌باشد.

 

3-1- انتخاب کشورهای مورد مقایسه

از آنجایی که مفهوم میزان انطباق، مفهومی نسبی است باید در مقایسه با دیگر کشورها و با تدوین شاخص هایی خاص، تعیین ‌شود. طبیعی است که نمی‌توان ایران را با کشورهای عضو پیوست الف پروتکل کیوتو مقایسه نمود چرا که مبنای تعهدات ایران با این کشورها کاملا متمایز است. ابتکار دیگری که در انتخاب کشورها صورت پذیرفت این بود که از میان کشورهای غیر عضو پیوست الف پروتکل کیوتو، کشورهایی انتخاب شوند که از نظر میزان رشدیافتگی تقریبا در سطح یکسانی با ایران قرار داشته باشند. برای شناسایی چنین کشورهایی از گزارش رقابت‌پذیری مجمع جهانی اقتصاد استفاده شد. به این ترتیب کشورها را مطابق جدول (2) به 5 دسته تقسیم می‌کند:

 

 

 

شکل ۲ متدلوژی تحقیق

 

جدول ۲-  دسته بندی کشورها بر اساس میزان توسعه یافتگی (۱۹)

نوع  اقتصاد

مرحله 1

بر مبنای منابع

در حال گذار از مرحله 1 به 2

مرحله 2

بر مبنای بازدهی

در حال گذار از مرحله 2 به 3

مرحله 3

بر مبنای نوآوری

سرانه GDP[15]($(

کمتر از 2000

2999-2000

8999-3000

17000-9000

بیش از 17000

 

 


 


 


 

 

با توجه به گزارش سالانه رقابت‌پذیری مجمع جهانی اقتصاد، اقتصاد ایران در دسته در حال گذار از «اقتصاد بر پایه منابع» به «اقتصاد بر پایه بهره‌وری» است. ایران در این دسته با کشورهای الجزایر، آذربایجان، بولیوی، بوتسوانا، برونئی، مصر، گابن، هندوراس، کویت، لیبی، مغولستان، فیلیپین، قطر، عربستان سعودی، سری لانکا و ونزوئلا هم‌رده است. ااکثر این کشورها، کشورهای صادرکننده منابع انرژی هستند و برخی دیگر از آن‌ها کشورهایی هستند که به دلیل تولید ناخالص نسبتا کم و یا جمعیت زیاد در این دسته قرار گرفته‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که دسته‌بندی انتخاب شده دسته‌بندی مناسبی است و کشورهای موجود در این دسته از منظر درآمد ملی، صادرات انرژی و در نتیجه ساختار اقتصادی با ایران مشابهت دارند. سپس می‌بایست شاخص هایی برای سنجش این انطباق تعیین می‌شد.

 

3-2- انتخاب شاخص های ارزیابی میزان انطباق

برای این منظور مصاحبه‌هایی که با خبرگان حوزه انرژی و محیط زیست در دانشگاه‌های صنعتی شریف و صنعتی امیرکبیر و سازمان محیط زیست انجام پذیرفت. ماحاصل این مصاحبه‌ها، انتخاب شاخص های پایداری محیط زیستی در بخش انرژی مناسب بود. با راهنمایی خبرگان، ۶ دسته شاخص مرتبط با این زمینه شناسایی گردید. این دسته شاخص‌ها عبارتند از: شاخص های پایداری انرژی شورای جهانی انرژی(20)، شاخص عملکرد زیست محیطی[16] (21)، شاخص های توسعه پایدار[17](22)، شاخص های موسسهHelio (23) شاخص های آژانس جهانی انرژی (24) وشاخص های کمیته توسعه پایدار ایران. (3) از میان شاخص های موجود در این دسته شاخص‌ها، شاخص های مربوط به بخش انرژی و محیط زیست انتخاب گردید. شاخص های انتخاب شده در این مرحله در پیوست ۱ آورده شده است. سپس با مصاحبه‌هایی که با خبرگان حوزه انرژی و محیط زیست انجام داده شد، برخی از شاخص‌ها نظیر وابستگی و تنوع صادرات انرژی و یا مالکیت مشترک که برای ارزیابی میزان انطباق سیاست های بخش انرژی کشور با اهداف پروتکل کیوتو مناسب نبودند مورد پالایش اولیه قرار گرفتند. در برخی نیز مانند شاخص های بهره‌وری انرژی و شدت انرژی مصرفی، به دلیل همپوشانی و یا مفهوم یکسان، یکی از شاخص‌ها انتخاب گردید. (پالایش اولیه) و در نهایت برای پالایش نهایی شاخص‌ها، روش تحلیل سلسله مراتبی[18] که یکی از روشهای رایج برای وزن‌دهی و تعیین اهمیتهای نسبی است، مورد استفاده قرار گرفت. در این روش، معیارها به صورت دودویی با یکدیگر مقایسه می‌شوند. اهمیت هر معیار نسبت به معیار دیگر سنجیده می‌شود. سپس با وارد کردن این اهمیت های نسبی در ماتریس مقایسه دودویی معیارها و نرمال کردن مقادیر، وزن هر معیار مشخص می‌شود. این فرآیند به سادگی توسط نرم‌افزار Expert Choice انجام می‌شود. در این مطالعه هم از همین نرم‌افزار استفاده شد. مقایسه دودویی معیارها طی مصاحبه‌های حضوری و یا با استفاده از پرسشنامه‌هایی انجام شد (نمونه این پرسشنامه در پیوست 2 آمده است(. افراد مصاحبه شونده 27 نفر از سازمانها و مراکز آموزشی مختلف و حوزه‌های تخصصی مرتبط با مسائل انرژی و محیط زیست بوده‌اند

3-3- آزمون پایایی و روایی

آزمون پایایی این پرسشنامه با استفاده از شاخص آلفای کرونباخ انجام شد. این شاخص برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه‌گیری از جمله پرسشنامه‌ها به کار می‌رود. برای محاسبه ضریب آلفای کرونباخ ابتدا باید واریانس نمره‌های هر زیر مجموعه سوال‌های پرسشنامه (در اینجا همان گویه‌ها یا شاخص های ارزیابی میزان انطباق( و واریانس کل را محاسبه کرد. سپس با استفاده از فرمول زیر مقدار ضریب آلفا به دست می‌آید.

                       

که در آن  تعداد زیرمجموعه سوالات یا تعداد سوالات،  واریانس پاسخ سوال j ام و  واریانس کل آزمون است. مقدار صفر این ضریب نشان‌دهنده عدم قابلیت اعتماد و 1 نشان‌دهنده قابلیت اعتماد کامل است. کرونباخ در مطالعه خود ضریب پایایی 45/0  را کم، 75/0 را متوسط و قابل قبول و ضریب95/0 را زیاد ارزیابی کرده است. بدیهی است در صورت پایین بودن مقدار آلفا باید بررسی شود که با حذف کدام پرسشها مقدار آن را می‌توان افزایش داد (25).برای پرسشنامه طراحی شده ضریب آلفای کرونباخ به مقدار33/9 محاسبه شد که مقدار قابل قبولی است.

از سوی دیگر برای بررسی روایی پرسشنامه از روش استفاده از نظر خبرگان بهره‌گیری شد. به این ترتیب پرسشنامه به پنج تن از خبرگان و کارشناسان این موضوع ارایه شد و قابلیت آن برای سنجش نظرات افراد در مورد شاخص های ارزیابی میزان انطباق سیاستگذاری انرژی در ایران با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو و تحقق هدف پرسشنامه به تأیید خبرگان رسید.

 

4- نتایج پژوهش

4-1- شاخص های انتخاب شده

تحلیل سلسله مراتبی انجام گرفته، به انتخاب پنج شاخص اصلی که در مقایسه با سایر شاخص های تجمیع شده دارای درجه اهمیت بیشتری می‌باشند، منجر گردید(جدول 3).

 

 

جدول ۳ شاخص های نهایی انتخاب شده با استفاده از نظرسنجی از خبرگان

شاخص

فرمول محاسبه

شدت مصرف انرژی: این شاخص برابر است با نسبت مصرف انرژی اولیه به میزان تولید ناخالص داخلی.

 

رشد مصرف انرژی: در این شاخص میانگین رشد مصرف انرژی کشور طی 5 سال گذشته را مورد محاسبه قرار می‌دهیم.

5 year average of energy consumption growth

سرانه مصرف انرژی: این شاخص برابر است با نسبت میزان مصرف انرژی نهایی به کل جمعیت کشور.

 

میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای: برابر است با کل گازهای گلخانه‌ای تولید شده توسط کشور که به صورت معادل کربن دی اکسید تولید شده بیان می‌شود.

X4 = total GHG(GreenHouse Gas) emissions (CO2  equivalent (

سهم منابع انرژی تجدیدپذیر در کل مصرف انرژی

 

 

 

4-2- محاسبه مقادیر شاخص های منتخب برای ایران و کشورهای منتخب

شاخص های۵ گانه یاد شده برای ایران و کشورهای منتخب محاسبه گردید. .به‌روزترین داده‌های موجود برای این کشورها از پایگاه داده آنلاین آژانس جهانی انرژی، استخراج و مورد استفاده قرار گرفت. جدول 4 مقدار شاخص های ۵ گانه را برای 17 کشور منتخب نشان می‌دهد.

 

جدول۴ مقادیر شاخص های میزان انطباق قبل و بعد از پذیرش پروتکل کیوتو

 (منبع: محاسبات محققان بر اساس داده‌های (26))

شاخص

X1

(شدت انرژی)

[19]Btu / (2005 USD[20](

X2

 (رشد مصرف انرژی)

%

X3

(سرانه مصرف انرژی)

MBtu / capita

X4

(میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای) Mton

X5

(سهم منابع تجدیدپذیر در سبد مصرفی %)

سال

 

کشور

1996

2010

1996

2010

1996

2010

1996

2010

1996

2010

الجزایر

13095

15834

73/0-

56/5

54/32

8/53

02/56

2/112

376/0

16/0

آذربایجان

92065

25308

78/6-

77/1

92/59

6/82

93/28

6/34

019/2

28/2

بولیوی

22619

22120

61/3

24/6

43/21

0/26

71/6

6/13

845/30

1/5

بوتسوانا

9921

5802

81/3

61/0-

32/35

9/29

04/3

8/3

393/4

3/6

برونئی

10714

12897

84/9

59/6

39/302

4/324

71/4

2/7

000/0

0

مصر

24207

28385

45/0-

96/5

41/23

9/42

55/87

5/189

868/9

7/3

گابن

6746

5811

32/3

20/5

00/50

9/29

42/1

6/4

365/71

14

هندوراس

16270

12108

39/2

13/4

84/19

4/17

48/3

1/8

805/62

5/12

ایران

30159

43010

69/5

35/5

89/63

7/118

61/258

9/548

056/1

17/0

کویت

11508

13422

09/46

85/1

75/356

3/462

21/35

7/83

000/0

0

لیبی

17064

14990

88/6

19/0

43/121

4/123

98/36

0/55

555/1

83/0

مغولستان

54763

31399

91/9-

06/7

89/38

9/30

50/8

0/8

826/2

3/2

فیلیپین

18651

10271

85/4

20/0-

44/19

2/12

80/61

9/72

891/34

6/10

قطر

19445

11620

60/3

98/4

25/670

6/1229

72/19

6/63

000/0

0

عربستان

15476

22513

14/5

94/4

43/196

3/309

74/216

2/438

304/0

0

سری لانکا

16270

7143

30/4

06/0

68/14

3/10

09/8

7/12

757/0

14

ونزوئلا

17857

18182

01/4

53/2

97/103

7/118

14/125

0/159

000/0

12

کمینه

6746

5802

91/9-

61/0-

68/14

3/10

42/1

8/3

000/0

0

بیشینه

92065

43010

09/46

06/7

25/670

6/1229

61/258

9/548

356/71

14

 

 

4-3- بی بعدسازی مقادیر شاخص‌ها

از آنجائیکه شاخص میزان انطباق، ترکیبی از ۵ شاخص یاد شده می‌باشد و با توجه به این که این شاخص‌ها دارای واحدهای یکسانی نیستند، برای محاسبه میانگین این ۵ شاخص لازم است مقادیر مربوطه از نظر واحد یکسان‌سازی شوند. شاخص های ۵ گانه انتخاب شده به دو دسته تقسیم می‌شوند: شاخص هایی که با افزایش آن‌ها میزان انطباق کاهش می‌یابد که چهار شاخص اول جزو این دسته‌اند و شاخص هایی که با افزایش آن‌ها میزان انطباق افزایش می‌یابد که شاخص پنجم جزو این دسته می‌باشد. در ادامه با استفاده از داده‌های موجود در گزارشات آژانس جهانی انرژی، به محاسبه شاخص‌ها و شاخص کلی میزان انطباق برای کشورهای منتخب پرداخته شده است.

برای بی بعدسازی شاخص های دسته اول (شاخص هایی که با افزایش آن‌ها میزان انطباق کاهش می‌یابد) از رابطه 1 و برای شاخص های دسته دوم از رابطه 2 استفاده گردید.

رابطه (1)

 

 

 

رابطه (2)

 

 

که در آن  میزان انطباق کشور j با توجه به شاخص i ام و  مقدار کمی شاخص i برای کشور j و Mini و Maxi به ترتیب کمینه و بیشینه مقادیر کمی شاخص i در بین همه کشورها هستند. برای شاخص های دسته دوم (شاخص هایی که با افزایش آن‌ها میزان انطباق افزایش می‌یابد) از رابطه 2 استفاده می‌شود.

با توجه به تفکیک دو دسته شاخص به روشی که در بالا اشاره شد، قاعدتاً هرچه شاخص I برای هر یک از شاخص‌ها بیشتر باشد، نشان می‌دهد میزان انطباق کشور مربوطه در آن شاخص بیشتر است (۲7). با استفاده از روابط گفته شده در بالا مقادیر بدون بعد هر شاخص محاسبه شده و در جدول 5 آورده شده است.   

 

 

جدول ۵- مقادیر بدون بعد شاخص های میزان انطباق محاسبات محققان با استفاده از داده‌های

 (منبع: محاسبات محققان با استفاده از داده‌های (۲6))

            شاخص    

 

کشور

شدت انرژی

رشد مصرف انرژی

سرانه مصرف

میزان انتشار

کربن دی اکسید

سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی مصرفی

 

1996

2010

1996

2010

1996

2010

1996

2010

1996

2010

الجزایر

93/0

73/0

84/0

2/0

97/0

96/0

79/0

8/0

01/0

011/0

آذربایجان

00/0

48/0

94/0

69/0

93/0

94/0

89/0

94/0

03/0

163/0

بولیوی

81/0

56/0

76/0

11/0

99/0

99/0

98/0

98/0

43/0

364/0

بوتسوانا

96/0

1

75/0

1

97/0

98/0

99/0

1

06/0

45/0

برونئی

95/0

81/0

65/0

06/0

56/0

74/0

99/0

99/0

0

0

مصر

80/0

39/0

83/0

14/0

99/0

97/0

67/0

66/0

14/0

264/0

گابن

1

1

76/0

24/0

95/0

98/0

1

1

1

1

هندوراس

89/0

83/0

78/0

38/0

99/0

99/0

99/0

99/0

89/0

893/0

ایران

73/0

0

72/0

22/0

92/0

91/0

0

0

01/0

012/0

کویت

94/0

79/0

0

68/0

48/0

63/0

87/0

85/0

0

0

لیبی

88/0

75/0

70/0

9/0

84/0

91/0

86/0

91/0

02/0

059/0

مغولستان

44/0

31/0

1

0

96/0

98/0

97/0

99/0

04/0

164/0

فیلیپین

86/0

88/0

74/0

95/0

99/0

1

77/0

87/0

49/0

757/0

قطر

85/0

84/0

76/0

27/0

00/0

0

93/0

89/0

0

0

عربستان سعودی

90/0

55/0

73/0

28/0

72/0

76/0

16/0

2/0

0

0

سری لانکا

89/0

94/0

75/0

9/0

1

1

97/0

98/0

01/0

1

ونزوئلا

87/0

67/0

75/0

59/0

86/0

91/0

52/0

72/0

0

857/0

 

 

4-4- مقایسه کشورها بر اساس شاخص های میزان انطباق

برای نمونه نمودار ۱ نشان دهنده وضعیت مقایسه ای کشورها در زمینه شاخص شدت انرژی می‌باشد. این نمودار نشان می‌دهد ایران به نسبت سایر کشورهای هم‌رده بالاترین شدت انرژی را دارد. به عبارت دیگر ایران به ازای تولید میزان یکسان تولید ناخالص داخلی خود، انرژی بیشتری را مصرف می‌کند و به همین دلیل انطباق کمتری با اهداف کنواسیون با توجه به این شاخص دارد.

 

 

نمودار ۱- مقایسه شاخص شدت انرژی کشورها قبل و بعد از پذیرش پروتکل کیوتو

 

 

 

 

 

 

اختلاف بالای ایران با سایر کشورها نیز نشان‌دهنده وضعیت نامناسب ایران در این شاخص است. روند صعودی شاخص شدت انرژی که در سال های اخیر رشد آن نیز افزایش یافته است(28). حکایت از استفاده ناکارآمد از انرژی در اقتصاد دارد و بیانگر آن است که از این عامل تولید در جهت ایجاد ارزش افزوده بیشتر، استفاده نشده است. به همین دلیل بهبود بهره‌وری انرژی و مصرف درست این عامل تولید یکی از مهم‌ترین راهبردهای ایران برای افزایش میزان انطباق بخش انرژی خواهد بود. نکته جالب در نمودار 1 این است که عمدتا کشورهای تولیدکننده انرژی شدت انرژی بالایی دارند و کشورهایی مانند بوتسوانا،گابن، سریلانکا و فیلیپین که خود تولیدکننده و یا صادرکننده انرژی نیستند، انرژی را با بهره‌وری بیشتری مصرف می‌کنند. در مورد قطر نیز باید گفت این کشور اگر چه تولیدکننده انرژی است اما به دلیل جمعیت کم، مصرف انرژی چندانی ندارد. از سوی دیگر تولید ناخالص داخلی آن به دلیل صادرات گاز، عدد بسیار بالایی است و همین باعث می‌شود که شدت انرژی در این کشور کم باشد. از سوی دیگر مشاهده می‌شود که نیمه پایین نمودار را کشورهای تولیدکننده و صادرکننده انرژی مانند کویت، لیبی، الجزایر، ونزوئلا، عربستان، آذربایجان، مصر و ایران تشکیل می‌دهند. با توجه به این که تفاوت اصلی کشورهای تولیدکننده انرژی و کشورهای واردکننده انرژی در هزینه انرژی و قیمت حامل­های انرژی است، می‌توان گفت مصرف غیربهره‌ور در کشورهای تولیدکننده به علت ارزان بودن این عامل تولید است. به همین دلیل اصلاح سیاست های قیمتی برای ارایه حامل­های انرژی به مصرف‌کنندگان داخلی در کشورهای تولیدکننده و صادرکننده انرژی می‌تواند به بهبود این شاخص در این کشورها کمک کند.

 

4-5- محاسبه شاخص ترکیبی میزان انطباق

پس از مقایسه شاخص شدت انرژی برای کشورها، شاخص کلی انطباق برای قبل و بعد از پذیرش پروتکل کیوتو را بررسی خواهیم کرد.برای محاسبه شاخص ترکیبی میزان انطباق می‌توان از جذر میانگین مربع اتشاخص هایبدون بعد( ها( استفاده نمود(27). رابطه 3 نحوه‌ی محاسبه‌ی این شاخص را نشان می‌دهد.

رابطه (3)

 

 

جدول ۶ مقادیر این شاخص را برای کشورهای مورد مطالعه در سال های 1996 و 2010 نشان می‌دهد.

 

 

 

 

نمودار ۲ نشان دهنده وضعیت مقایسه ای کشورها در شاخص کل می‌باشد. شاخص کل نشان می‌دهد، ایران در مجموع از منظر انطباق سیاست‌گذاری انرژی خود با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو جایگاه مناسبی ندارد و از نظر عدم انطباق با اهداف این کنوانسیون با معیارهای ۵ گانه مذکور رتبه اول را داراست.

 

 

 

 

 

 

نمودار ۲- مقایسه وضعیت کشورها بر اساس شاخص کل انطباق قبل و بعد از پذیرش پروتکل کیوتو

منبع: محاسبات محققان بر اساس داده‌های (۲6)

 

 

با توجه به این که ایران طبق داده‌های جدول ۵، کمترین نمره را از نظر شاخص های شدت انرژی و میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای کسب نموده است و در سه شاخص دیگر یعنی رشد مصرف انرژی، سرانه مصرف انرژی و سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی مصرفی نیز وضعیت مناسبی نداشته و در نیمه پائین مجموعه قرار گرفته است، بدترین رتبه را در سال ۲۰۱۰ از نظر شاخص کلی انطباق در میان کشورهای منتخب کسب کرده است.نتیجه کلی نمودارهای مقایسه وضعیت کشورها در شاخص های ۵ گانه و نیز شاخص ترکیبی میزان انطباق قبل و بعد از پروتکل کیوتو نشانگر این است که تغییر محسوسی در وضعیت شاخص‌ها در کشور صورت نگرفته است و سیاست های اتخاذ شده در بخش انرژی کشور در راستای انطباق با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو نبوده است.

 

 

 

4- تحلیلی بر وضعیت شاخص ها

از میان شاخص های ۵ گانه میزان انطباق، شاخص میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای متاثر از هر چهار شاخص دیگر است و بهبود هر یک سبب بهبود این شاخص می‌شود. سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد انرژی مصرفی کشور بسیار ناچیز است و طی سال های عضویت در پروتکل کیوتو علی‌رغم سرمایه‌گذاری‌های زیاد چندان افزایش نیافته است. در واقع سهم زیاد انرژی‌های فسیلی در سبد انرژی مصرفی و وابستگی زیاد به آن‌ها سبب شده که سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، سبب بهبود چشمگیر در این شاخص نشود. از میان سه شاخص باقی‌مانده شدت انرژی، سرانه مصرف انرژی و نرخ رشد مصرف انرژی، بهبود در شاخص شدت انرژی از طریق افزایش میزان بهره‌وری در سیستم انرژی کشور که معادل با کاهش مصرف انرژی بدون کاهش سطح تولید است در کنار بهبود شاخص سرانه مصرف، سبب کاهش نرخ رشد مصرف انرژی نیز می‌شود.

5- جمع بندی و ارایه پیشنهادات

با توجه به اهمیت جلوگیری از تخریب محیط زیست، اغلب کشورها از جمله ایران تعهدات زیست محیطی را پذیرفته و سعی می‌کنند سیاست های خود را با این تعهدات همراستا نمایند. یکی از مهمترین تعهدات زیست محیطی، کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو است. در ایران، سیاست های انرژی همراستا با اهداف این کنوانسیون و پروتکل، بیشتر در قالب برنامه‌های پنج‌ساله توسعه مطرح شده‌اند. در این پژوهش، با نظرسنجی از خبرگان حوزه انرژی و محیط زیست، شاخص هایی برای ارزیابی میزان انطباق سیاست های انرژی کشور با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو تدوین شد. با محاسبه شاخص کل میزان انطباق، مشاهده گردید که علی‌رغم نقش به سزای کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو در شکل‌گیری سیاست های انرژی در کشور، متأسفانه موفقیت چندانی در اجرای این سیاست‌ها حاصل نشده است و سیاست های انرژی کشور در انطباق با اهداف کنوانسیون و پروتکل الحاقی آن نبوده است به طوری که ایران در اغلب این شاخص‌ها در نیمه پایینی بوده و یا رتبه انتهایی را داراست. وضعیت شاخص شدت انرژی بیشترین تاثیر را در جایگاه ایران داشته و بهبود وضعیت آن، می‌تواند بیشترین نقش را در بهبود وضعیت میزان انطباق ایران داشته باشد. پیشنهاداتی که برای بهبود شاخص میزان انطباق سیاست های انرژی  می‌توان ارایه داد عبارتنداز:

تدوین سیاست جامع انرژی با توجه به معیارهای محیط زیستی به ویژه انطباق با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو

قرار دادن اقدامات مربوط به کاهش شدت انرژی و افزایش کارایی انرژی در درجه اول اولویت و توجه به تنوع بخشی به سبد انرژی کشور در اولویت بعدی

فراهم آوردن سازوکار تجارت انتشار از طریق عرضه گواهی‌های انتشار در بازار آزاد و فراهم کردن امکان تبادل آن‌ها بین صنایع و شرکت‌ها که از جمله سیاست های مستقیم انطباق با اهداف کنوانسیون تغییر اقلیم و پروتکل کیوتو است.

ایجاد بستر مناسب برای برای همکاری با صندوق سبز سازمان ملل و بانک جهانی به منظور دریافت حمایت مالی برای انجام پروژه‌های مکانیسم توسعه پاک

منابع

  1. فیروزی، مهدی، »حق بر محیط زیست«، انتشارت جهاد دانشگاهی، ۱۳۸۴.
  2. عتابی، فریده و همکاران، « بررسی تعهدات و مقررات کنوانسیون تغییرات آب و هوا و ارزیابی نحوه اجرای آن در جمهوری اسلامی ایران»، نشریه علوم و تکنولوژی محیط زیست، تابستان ۱۳۸۹، دوره دوازدهم، شماره دو.
  3. جواهریان ، زهرا . « ارایه مدلی مناسب برای ارزیابی یکپارچه عملکرد زیست‌محیطی در برنامه‌های توسعه میان مدت » ، رساله دکتری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، ۱۳۹۱؛ صفحات 41-63.
  1. Maria Van der Hoeven.,2013. CO2 Emissions from fuel combustion highlights, International Energy Agency, Paris.
  2. Felder, S., Rutherford, T.F., 1993 Unilateral CO2 Reductions and Carbon Leakage: The Consequences of International Trade in Oil and Basic Materials Journal of Environmental Economics and Management, Vol. 25, pp. 162-176.
  3. 11.  Babiker, M., D.Jacoby, H., 1999.MIT Joint Program on the Science and Policy of Global Change, Developing Country Effects of Kyoto-Type Emissions Restrictions, Report No.53.
  4. 12.  Babiker, M., M.Reilly, J., D.Jacoby, H., 2000, The Kyoto Protocol and developing countries, Energy Policy, Vol 28, pp. 525-536.
  5. 13.  Dessai, S., 2001. The climate regime from The Hague to Marrakech: saving or sinking the Kyoto Protocol? Tyndall Centre Working Paper No. 12.
  6. M.Ingold, K., 2010. The influence of the Kyoto process on national policy networks-How external events influence national decision making processes, Swiss Federal Institute of Technology.
  7. 15.  Barnett, J., Dessai, S., Webber, M.,2004. Will OPEC lose from the Kyoto Protocol? , Energy Policy Journal, Vol 32, pp. 2077-2088.
  8. رادپور، سعیدرضا. « سیاستگذاری منابع انرژی در بخش صنعت با معیارهای زیست‌محیطی »، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۹۱؛ صفحات 24-37
  9. اشراقی، هادی. « توسعه چارچوبی تحلیلی برای ارزیابی تاثیر سیاست های کاهش تغییرات آب‌و‌هوایی بر امنیت انرژی کشور »، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۹۱، صفحات 38-56.
  10. نظری، محسن و همکاران. « تجزیه عوامل موثر بر انتشار CO2 در صنعت ایران»، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، زمستان ۱۳۹۰، سال یازدهم، شماره 4.
  1. امیر معینی، مهران، «قانون صرفه‌جویی انرژی در ایران؛ یک الزام»، فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، زمستان 1386، سال چهارم، شماره ۱۵.
  2. فدائی، داود و همکاران، «بررسی علل عدم تحقق اهداف کشور در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در برنامه چهارم توسعه »، نشریه انرژی ایران، تابستان 1389، دوره ۱، شماره 2.
  3. رستمی، مهدی و همکاران، « بررسی سیاست های زیست‌محیطی انرژی در ایران »، هشتمین همایش ملی انرژی، بهار ۱۳۹۰، تهران - ایران.
  4. امیرمعینی، مهران، « سیاستگذاری انرژی در ایران»، گروه پژوهشی اقتصاد مرکز تحقیقات استراتژیک ، 1388، چاپ اول.
  5. «قانون پنج ساله برنامه سوم توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور،1379.
  1. جنتی فرد، محمد و همکاران، « گزارش رقابت‌پذیری ایران در سال ۲۰۱۰-۲۰۱۱ »، مرکز تحقیقات و بررسی‌های اقتصادی، ۱۳۸۹.
  2. WEC (World Energy Council), 2012. World Energy Trilemma: Energy Sustainability Index. See information in:<http://www.worldenergy.org/wpcontent/uploads/2013/02/faq_world_energy_trilemma_energy_sustainability_index.pdf >
  3. Emerson, J., D. C. Esty, M.A. Levy, C.H. Kim, V. Mara, A. de Sherbinin, and T.Srebotnjak.. 2010 Environmental Performance Index. New Haven: Yale Center for Environmental Law and Policy. See information in: < http://www.ciesin.org/documents/EPI_2010_report.pdf >
  4. UN (United Nations), 2007. Indicators of sustainable development: Guidelines and Methodologies. United Nations Commission on Sustainable Development (UNCSD). New York. See information in: <http://www.un.org/esa/sustdev/natlinfo/indicators/factsheet.pdf >
  5. Regions for sustainable change (RSC), 2013. Indicators relevant for the development of a low-carbon economy. See information in: < http://www.rscproject.org/indicators/index.php?page=helio-international-hydro-eolien-light-insulation-organomass >
  6. IEA, 2013, World Energy Outlook, International Energy Agency. See information in: <http://www.worldenergyoutlook.org/media/weo2010.pdf >
  7. حافظ نیا، محمدرضا. « مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی »، چاپ نوزدهم، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها،.1392، فصل نهم.
  8. IEA, 2013, IEA-Report, Statistics, Statistics Search, See information in:

<http://www.iea.org/statistics/statisticssearch/ >

  1. Gnansounou, E., 2008. Assesing the energy vulnerability: Case of industrialized countries, Energy Policy Journal, Vol 36, PP. 3734-3744.
  2. معاونت امور برق و انرژی. دفتر برنامه‌ریزی کلان برق و انرژی، ترازنامه انرژی کشور، سال 1390، تهران، 1392.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]- کارشناس ارشد مهندسی آینده پژوهی، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر *(مسئول مکاتبات).

[2]- استادیار، دکتری مهندسی منابع آب، دانشکده عمران و محیط زیست و دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

[3]- استادیار، دکتری سیاستگذاری علم و فناوری، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

[4]-کارشناس ارشد مهندسی آینده‌پژوهی، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر.

1- Conferace Of the Parties

1- Felder

2- Rutherford

3- Carbon Intensity

1- Babiker

2- D.Jacoby

3- Emissions Prediction and Policy Analysis-Global Trade Analysis Project

4- کشورهای عضو پیوست ب، آن دسته از کشورهای عضو پیوست الف هستند که به کشورهای غیر عضو پیوست الف که کشورهای در حال توسعه هستند در زمینه انتقال فناوری‌های پاک و دستیابی به توسعه پایدار کمک می‌کنند.

5- Barnett

6- در اینجا منظور از تعهد، تعهدی الزام آور است که تخطی از آن منجر به پرداخت جریمه گردد.

1- با نرخ ارز بازار آزاد

1- Environmental Performance Index(EPI)

2- Commission on Sustainable

3- Analytical Hierarchy Process (AHP)

1- British Thermal Unit

2- United States Dollar

  1. فیروزی، مهدی، »حق بر محیط زیست«، انتشارت جهاد دانشگاهی، ۱۳۸۴.
  2. عتابی، فریده و همکاران، « بررسی تعهدات و مقررات کنوانسیون تغییرات آب و هوا و ارزیابی نحوه اجرای آن در جمهوری اسلامی ایران»، نشریه علوم و تکنولوژی محیط زیست، تابستان ۱۳۸۹، دوره دوازدهم، شماره دو.
  3. جواهریان ، زهرا . « ارایه مدلی مناسب برای ارزیابی یکپارچه عملکرد زیست‌محیطی در برنامه‌های توسعه میان مدت » ، رساله دکتری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، ۱۳۹۱؛ صفحات 41-63.
  1. Maria Van der Hoeven.,2013. CO2 Emissions from fuel combustion highlights, International Energy Agency, Paris.
  2. Felder, S., Rutherford, T.F., 1993 Unilateral CO2 Reductions and Carbon Leakage: The Consequences of International Trade in Oil and Basic Materials Journal of Environmental Economics and Management, Vol. 25, pp. 162-176.
  3. 11.  Babiker, M., D.Jacoby, H., 1999.MIT Joint Program on the Science and Policy of Global Change, Developing Country Effects of Kyoto-Type Emissions Restrictions, Report No.53.
  4. 12.  Babiker, M., M.Reilly, J., D.Jacoby, H., 2000, The Kyoto Protocol and developing countries, Energy Policy, Vol 28, pp. 525-536.
  5. 13.  Dessai, S., 2001. The climate regime from The Hague to Marrakech: saving or sinking the Kyoto Protocol? Tyndall Centre Working Paper No. 12.
  6. M.Ingold, K., 2010. The influence of the Kyoto process on national policy networks-How external events influence national decision making processes, Swiss Federal Institute of Technology.
  7. 15.  Barnett, J., Dessai, S., Webber, M.,2004. Will OPEC lose from the Kyoto Protocol? , Energy Policy Journal, Vol 32, pp. 2077-2088.
  8. رادپور، سعیدرضا. « سیاستگذاری منابع انرژی در بخش صنعت با معیارهای زیست‌محیطی »، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۹۱؛ صفحات 24-37
  9. اشراقی، هادی. « توسعه چارچوبی تحلیلی برای ارزیابی تاثیر سیاست های کاهش تغییرات آب‌و‌هوایی بر امنیت انرژی کشور »، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۹۱، صفحات 38-56.
  10. نظری، محسن و همکاران. « تجزیه عوامل موثر بر انتشار CO2 در صنعت ایران»، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، زمستان ۱۳۹۰، سال یازدهم، شماره 4.
  1. امیر معینی، مهران، «قانون صرفه‌جویی انرژی در ایران؛ یک الزام»، فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، زمستان 1386، سال چهارم، شماره ۱۵.
  2. فدائی، داود و همکاران، «بررسی علل عدم تحقق اهداف کشور در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر در برنامه چهارم توسعه »، نشریه انرژی ایران، تابستان 1389، دوره ۱، شماره 2.
  3. رستمی، مهدی و همکاران، « بررسی سیاست های زیست‌محیطی انرژی در ایران »، هشتمین همایش ملی انرژی، بهار ۱۳۹۰، تهران - ایران.
  4. امیرمعینی، مهران، « سیاستگذاری انرژی در ایران»، گروه پژوهشی اقتصاد مرکز تحقیقات استراتژیک ، 1388، چاپ اول.
  5. «قانون پنج ساله برنامه سوم توسعه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور،1379.
  1. جنتی فرد، محمد و همکاران، « گزارش رقابت‌پذیری ایران در سال ۲۰۱۰-۲۰۱۱ »، مرکز تحقیقات و بررسی‌های اقتصادی، ۱۳۸۹.
  2. WEC (World Energy Council), 2012. World Energy Trilemma: Energy Sustainability Index. See information in:<http://www.worldenergy.org/wpcontent/uploads/2013/02/faq_world_energy_trilemma_energy_sustainability_index.pdf >
  3. Emerson, J., D. C. Esty, M.A. Levy, C.H. Kim, V. Mara, A. de Sherbinin, and T.Srebotnjak.. 2010 Environmental Performance Index. New Haven: Yale Center for Environmental Law and Policy. See information in: < http://www.ciesin.org/documents/EPI_2010_report.pdf >
  4. UN (United Nations), 2007. Indicators of sustainable development: Guidelines and Methodologies. United Nations Commission on Sustainable Development (UNCSD). New York. See information in: <http://www.un.org/esa/sustdev/natlinfo/indicators/factsheet.pdf >
  5. Regions for sustainable change (RSC), 2013. Indicators relevant for the development of a low-carbon economy. See information in: < http://www.rscproject.org/indicators/index.php?page=helio-international-hydro-eolien-light-insulation-organomass >
  6. IEA, 2013, World Energy Outlook, International Energy Agency. See information in: <http://www.worldenergyoutlook.org/media/weo2010.pdf >
  7. حافظ نیا، محمدرضا. « مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی »، چاپ نوزدهم، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها،.1392، فصل نهم.
  8. IEA, 2013, IEA-Report, Statistics, Statistics Search, See information in:

<http://www.iea.org/statistics/statisticssearch/ >

  1. Gnansounou, E., 2008. Assesing the energy vulnerability: Case of industrialized countries, Energy Policy Journal, Vol 36, PP. 3734-3744.
  2. معاونت امور برق و انرژی. دفتر برنامه‌ریزی کلان برق و انرژی، ترازنامه انرژی کشور، سال 1390، تهران، 1392.