رتبه ‏بندی عملکرد HSE شرکت‌های گاز با استفاده از تکنیک تصمیم‏ گیری چند شاخصه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده محیط زیست و انرژی، واحد علوم و تحقیقات تهران

2 کارشناس ارشد مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، واحد علوم و تحقیقات تهران*(مسئول مکاتبات).

چکیده

زمینه و هدف : صنایع نفت و گاز با توجه به کیفیت و کمیت مواد خام، بینابینی و محصولات جانبی و نهایی، هم­چنین دارا­بودن سه مشخصه پیچیدگی بالا، قابلیت انعطاف پایین و آسیب‏پذیری زیاد از دیدگاه HSE جزء صنایع بحرانی محسوب شده و بروز یک حادثه در آن می­تواند از جنبه‏های انسانی، زیست محیطی و اقتصادی فاجعه‏بار باشد. هدف اصلی از این پژوهش ارزیابی کمی شرکت­های گاز از لحاظ وضعیت عملکرد سیستم مدیریت HSE و رتبه‏بندی آن‏ها به کمک روش  تصمیم‏گیری چند شاخصه بود تا بدین وسیله ضمن نمایان ساختن نکات ضعف و قوت هر یک، انگیزه لازم برای رقابت و ارتقای هر چه بیشتر سطح مدیریت HSE آن‏ها فراهم گردد.
روش بررسی: در این تحقیق ضمن بازدیدهای میدانی متعدد از واحدهای مختلف تابعه شرکت ملی گاز ایران، مشاهده فرآیندها و مصاحبه با مدیران و افراد با تجربه در زمینه HSE کلیه پارامترهای دخیل در امور ایمنی، بهداشت و محیط‏زیست آن‏ها شناسایی و  طبقه‏بندی گردید. در گام بعدی شاخص‏های سختی کار در این واحدها تعیین گردید. سپس با استفاده از روش TOPSIS نسبت به وزن‏دهی و امتیازبندی پارامترهای مذکور اقدام گردید و در نهایت 4 شرکت عمده و مادر انتقال گاز، پالایشگاه، گاز استانی و مهندسی و توسعه که هر یک واحدهای فرآیندی متعددی را در زیرمجموعه خود دارند، ارزیابی کمی شدند.
یافته­ها: نتایج این بررسی جامع نشان داد که شرکت­های گاز استانی، مهندسی و توسعه، انتقال گاز و پالایشگاه به ترتیب حایز امتیازهای 74/0، 55/0، 40/0 و 19/0 از یک گردیدند.
بحث و نتیجه­گیری: در این  تحقیق به منظور مقایسه عملکرد شرکت­های گاز 29 شاخص(23 شاخص HSE و 6 شاخص سختی‏کار) تدوین گردید و از روش­ TOPSIS (یکی از روش­های تصمیم گیری چند شاخصه) به منظور رتبه بندی شرکت­های مذکور استفاده گردید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دورههفدهم، شماره دو، تابستان94

 

رتبه‏بندی عملکرد HSE شرکت­های گاز با استفاده

از تکنیک­ تصمیم‏گیری چند شاخصه

 

نبی اله منصوری [1]

شبنم عظیمی حسینی[2]*

sh_azimi@ymail.com

 

تاریخ دریافت:6/2/91

تاریخ پذیرش:29/7/91

 

چکیده

زمینه و هدف : صنایع نفت و گاز با توجه به کیفیت و کمیت مواد خام، بینابینی و محصولات جانبی و نهایی، هم­چنین دارا­بودن سه مشخصه پیچیدگی بالا، قابلیت انعطاف پایین و آسیب‏پذیری زیاد از دیدگاه HSE جزء صنایع بحرانی محسوب شده و بروز یک حادثه در آن می­تواند از جنبه‏های انسانی، زیست محیطی و اقتصادی فاجعه‏بار باشد. هدف اصلی از این پژوهش ارزیابی کمی شرکت­های گاز از لحاظ وضعیت عملکرد سیستم مدیریت HSE و رتبه‏بندی آن‏ها به کمک روش  تصمیم‏گیری چند شاخصه بود تا بدین وسیله ضمن نمایان ساختن نکات ضعف و قوت هر یک، انگیزه لازم برای رقابت و ارتقای هر چه بیشتر سطح مدیریت HSE آن‏ها فراهم گردد.

روش بررسی: در این تحقیق ضمن بازدیدهای میدانی متعدد از واحدهای مختلف تابعه شرکت ملی گاز ایران، مشاهده فرآیندها و مصاحبه با مدیران و افراد با تجربه در زمینه HSE کلیه پارامترهای دخیل در امور ایمنی، بهداشت و محیط‏زیست آن‏ها شناسایی و  طبقه‏بندی گردید. در گام بعدی شاخص‏های سختی کار در این واحدها تعیین گردید. سپس با استفاده از روش TOPSIS نسبت به وزن‏دهی و امتیازبندی پارامترهای مذکور اقدام گردید و در نهایت 4 شرکت عمده و مادر انتقال گاز، پالایشگاه، گاز استانی و مهندسی و توسعه که هر یک واحدهای فرآیندی متعددی را در زیرمجموعه خود دارند، ارزیابی کمی شدند.

یافته­ها: نتایج این بررسی جامع نشان داد که شرکت­های گاز استانی، مهندسی و توسعه، انتقال گاز و پالایشگاه به ترتیب حایز امتیازهای 74/0، 55/0، 40/0 و 19/0 از یک گردیدند.

بحث و نتیجه­گیری: در این  تحقیق به منظور مقایسه عملکرد شرکت­های گاز 29 شاخص(23 شاخص HSE و 6 شاخص سختی‏کار) تدوین گردید و از روش­ TOPSIS (یکی از روش­های تصمیم گیری چند شاخصه) به منظور رتبه بندی شرکت­های مذکور استفاده گردید.

واژه‏های کلیدی: شاخص ایمنی، بهداشت و محیط زیست، صنعت گاز، ممیزی، روش تصمیم گیری چند شاخصه، روش TOPSIS.

 

مقدمه


سالانه در جهان 270 میلیون حادثه ناشی از کار اتفاق می­افتد که نزدیک به 2 میلیون و 200 هزار کارگر جان خود را از دست داده، قریب به 160 میلیون نفر به بیماری­های ناشی از کار مبتلا شده و بیش از 260 میلیون حادثه منجر به سه روز غیبت کاری اتفاق می­افتد (1) که سهم کشورهای جهان سوم (درحال توسعه و یا توسعه نیافته) از این حوادث ، 3 تا 4 برابر کشورهای توسعه یافته است و خسارات مالی برآورد شده در سال 2006 میلادی بالغ بر 1.251تریلیون دلار معادل 4درصد از تولید ناخالص جهانی است (2) .

 طبق تحقیقات ومحاسبات، بروز حادثه در تاسیسات نفت، گاز و پتروشیمی کشورهای در حال توسعه به­مراتب گران­تر و جبران ناپذیرتر از حوادث مشابه در کشورهای توسعه یافته می­باشد(3). به عنوان مثال با استفاده از آمارهای منتشره درباره زیان­بارترین حوادث یک­صد حادثه سی سال گذشته صنایع هیدروکربور و شیمیایی در جهان، صرفا کافی است که میانگین زیان­های وارده به هریک از تاسیسات  صدمه دیده در کشورهای در حال توسعه را که تقریبا 56 میلیون دلار است را با میانگین زیان­های وارده به هریک از تاسیسات صدمه دیده در کشورهای توسعه یافته که تقریبا 38 میلیون دلار است را با یکدیگر مقایسه نمود (4) .

در عصر کنونی، تحولات شگرف دانش مدیریت، وجود نظام ارزیابی را اجتناب‏ناپذیر نموده است. به­گونه­ای ­که فقدان ارزیابی در ابعاد مختلف اعم از ارزیابی استفاده از منابع، امکانات، کارکنان، اهداف و استراتژی­ها به عنوان یکی از علایم بیماری­های سازمان قلمداد می­شود. هر سیستمی به منظور آگاهی از میزان مطلوبیت و کیفیت فعالیت­های خود بلاخص در محیط­های پیچیده پویا، نیاز مبرم به سیستم ارزیابی دارد. از سوی دیگر فقدان وجود سیستم ارزیابی و کنترل در یک سیستم به مبنای عدم برقراری ارتباط با محیط درون و برون سازمانی تلقی می­گردد که پیامد آن کهولت و نهایتا مرگ سیستم است (5). در این تحقیق سعی برآن است که با به کارگیری تکنیک­های جدید و پیشرفته تحقیق در عملیات، عملکرد شرکت­های گاز کشور در امور HSE ارزیابی و کارآیی آن­ها اندازه گیری شود؛ به­گونه­ای که ضمن رتبه­بندی آن­ها نقاط ضعف و علل کارآیی کمتر برخی از واحدها شناسایی و راهکارهایی علمی جهت بهبود وضعیت آن­ها ارایه شود. از روش­های تصمیم‏گیری چند معیاره در ایمنی دریایی، مهندسی هسته­ای (6،7،8،9) و دیگر زمینه­ها  استفاده شده است ولی در زمینه رتبه­بندی شرکت­ها از لحاظ  وضعیت HSE کمتر مورد استفاده قرار گرفته‏اند .

روش بررسی

برای انجام این تحقیق با مبنا قرار دادن روش تصمیم­گیری چند شاخصه ([3]MADM)، ابتدا ضمن انجام بازدیدهای میدانی متعدد از واحدهای مختلف تابعه شرکت ملی گاز ایران، مشاهده فرآیندها و مصاحبه با مدیران و افراد با تجربه در زمینه HSE، کلیه شاخص­های موثر در بخش­های بهداشت، ایمنی و محیط‏‏زیست تدوین و با استفاده از مصاحبه منظم با خبرگان و کارشناسان شرکت ملی گاز به تبیین نهایی آن­ها و تعیین میزان تأثیر هر یک از شاخص­ها (وزن آنان ) و هم­چنین امتیاز مناسب شاخص­ها پرداخته شد. بدین منظور دو پرسش‏نامه وزن­دهی و امتیاز دهی به شاخص­ها تهیه  و از خبرگان و افراد صاحب نظر نظرخواهی شد. جامعه آماری این تحقیق ، مدیران و کارشناسان HSE   شرکت­های پالایش گاز ، مناطق عملیات انتقال گاز، شرکت های گاز استانی و شرکت مهندسی و توسعه یودند. مراحل کلی تحقیق در رتبه­بندی شرکت­های گاز در شکل زیر مشخص گردیده است .

 

 

 شکل1- فرآیند رتبه­بندی شرکت­های گاز

 

 

2-1- روش­های تصمیم گیری چند معیاره (MCDM[4]):

روش­های تصمیم گیری چند معیاره شامل یک سری از تکنیک­ها (از جمله جمع وزن ها یا تحلیل های همگرایی) است که اجازه می دهد طیفی از معیارهای وابسته به یک مبحث امتیازدهی و وزن دهی شده و سپس به وسیله کارشناسان و گروه های ذینفع رتبه بندی شوند. این روش­ها پتانسیل زیادی را برای کاهش زمان و بالا بردن دقت در تصمیم­گیری­ها را دارا می­باشد (10). مدل­های تصمیم­گیری مذکور به دو دسته  عمده، مدل­های چندهدفه (MODM)[5] و مدل­های چندشاخصه (MADM) تقسیم می­شوند. چنان­چه مساله مورد ارزیابی،  مساله  مورد  ارزیابی،  یک  مجموعه  محدود  از  گزینه­ ها  به  منظور  انتخاب  بهترین  آن­ها  بر اساس وزن­های  مربوط  به  ویژگی­ های  آن  گزینه­ها باشد، این  مساله  یک  تصمیم گیری  چند شاخصه  می­باشد. تصمیم گیری  چند  هدفه  به  انتخاب  بهترین  گزینه­ ها  بر  مبنای  یک  سری  اهداف  کم و بیش  ناسازگار  سروکار  دارد (11) . در واقع مدل­های چند هدفه  برای  طراحی  به کار  گرفته  می­ شوند  در حالی که  مدل­های چند شاخصه  به­منظور  انتخاب گزینه  برتر  استفاده  می شوند (12). از آنجایی­که خروجی مدل­های تصمیم گیری چند شاخصه اولویت گزینه­هاست، لذا می­توان از این روش­ها به‏منظور رتبه­بندی شرکت­ در خصوص یک سری معیار خاص مانند شاخص­‏های HSE استفاده نمود .

2-2-1-مدل­های تصمیم‏گیری چند شاخصه(MADM) : مدل­های MADM  به منظور انتخاب بهترین گزینه از بینm گزینه موجود با استفاده از شاخص­ها و معیارهای تعیین شده به­کار می­روند. به عبارت دیگر در این مدل­ها، تعدادی گزینه، مورد تجزیه و تحلیل قرار می­گیرد و در مورد آن­ها، یک نوع اولویت­بندی انجام می­شود . تصمیم گیری چند شاخصه معمولاً توسط ماتریس ذیل فرموله می­گردد:

 

جدول 1- ماتریس تصمیم­گیری چند شاخصه

شاخص                   

                       گزینه                                                   

   X1     X2    ..… Xn            

A1

A2

.

.

.

Am

r11        r12    . . . r1n

r 21      r22    . .   r2n    

.

.

.

rm1  r m2 . . . . rmn

 

به طوری که  Aiنشان دهنده گزینه iام ، xj نشان دهنده شاخص jام و rij نشان دهنده ارزش شاخص jام برای گزینه iام می­باشد (1) .

به عنوان مثال، در رتبه بندی شرکت­ها از نظر HSE، به جای گزینه­ها وضعیت HSE شرکت­های مختلف و به جای شاخص­های تصمیم گیری نیز شاخص­های HSE  قرار می­گیرند. دو دسته از روش­های مختلف تصمیم­گیری چند شاخصه برای حل مسایل مطرح هستند:

-         مدل غیرجبرانی شامل روش­هایی است که در آن­ها مبادله بین شاخص­ها مجاز نمی­باشد. یعنی ضعف موجود در یک شاخص توسط مزیت موجود از شاخص دیگر جبران نمی­گردد.  

-         مدل جبرانی، که مشتمل بر روش­هایی است که مبادله بین شاخص­ها در آن­ها مجاز است؛ به طورمثال تغییری)حتی کوچک( در یک شاخص می­تواند توسط تغییری مخالف در شاخص  )یا شاخص‏های( دیگرجبران شود (6) .

باید توجه داشت که نمی­توان از روش­های غیرجبرانی برای مساله رتبه­بندی شرکت­ استفاده نمود. زیرا همان طور که اشاره شد در این روش­ها مبادله بین شاخص­ها مجاز نیست، در حالی­که در مساله رتبه­بندی شرکت­ها، شاخص­های مختلف بر یکدیگر تاثیر دارند. بنابر این تنها از روش­های جبرانی می­توان استفاده کرد. روش­های مختلف تصمیم­گیری چند شاخصه در نمودار1 مشخص شده‏اند. استفاده از هر یک از مدل­های مذکور نیازمند فرضیاتی است که دقیقاً باید رعایت و انتخاب گردند در غیر این صورت منجر به کاربرد نادرست آن مدل می­شود. از جمله معیارهای انتخاب روش مناسب می­توان به تاثیر یا عدم تاثیر شاخص­ها بر یکدیگر، کیفی یا کمی بودن شاخص­ها، مثبت یا منفی بودن اثر شاخص­ها، دسترسی یا عدم دسترسی به وزن نسبی شاخص­ها، نیاز یا عدم نیاز  به کسب اطلاعات از تصمیم­گیرنده در حین فرایند حل مساله و مواردی از این قبیل می باشد (1).

 

 

نمودار 1-روش­های مختلف تصمیم­گیری چند شاخصه

 

2-2-1-1- روش TOPSIS:

 

در این تحقیق با توجه به توانایی­ها و خصوصیات ویژه و با رعایت الزامات فوق، روش  TOPSISبرای انجام این مطالعه انتخاب گردید از خصوصیات روش TOPSIS  می توان به توان مدل در دخالت توام معیارهای کیفی و کمی در بهینه­سازی، بیان کمی اولویت گزینه‌ها، در نظر گرفتن تضاد و تطابق بین شاخص­ها، تحلیل معیارهای تصمیم­گیری از نوع متضاد مانند هزینه و فایده (11)، سادگی و سرعت عملیات، و اختصاصی بودن آن برای الویت‏بندی گزینه‏ها اشاره نمود. زاناکیس و همکارانش با توجه به شبیه­سازی مقایسه­ای که  بر روی هشت گروه مدل­های جبرانی ارزیابی چند معیاره انجام دادند، روش TOPSIS را دارای کمترین نقص در رتبه­بندی آلترناتیوها ارزیابی کردند(13) . در این روش m  گزینه به وسیله n  شاخص، مورد ارزیابی قرار می­گیرد. که در این تحقیق 29 شاخص (23 شاخص اصلی و 6 شاخص سختی کار) درنظر گرفته شده است و  منظور از گزینه­ها  شرکت­های پالایش گاز، مناطق عملیات انتقال گاز، شرکت های گاز استانی و مجریان طرح­های شرکت مهندسی و توسعه گاز می­باشند.

 

 

 

1-      یافته­ها:

3-1-مراحلاجرایالگوریتم TOPSIS:

3-1-1-تشکیل ماتریس داده‏ها بر اساسn  شاخص و m گزینه و تبدیل معیارهای کیفی به کمی، که در این تحقیق 29 شاخص و 4 گزینه وجود دارد.:

 

 

 

ماتریس (1)

 3-1-2-استانداردنمودنداده­ها وتشکیلماتریساستاندارد:

فرمول(1)                rij=

 

 

 

Rij=

 

                                   

 

ماتریس(2)

 

فرمول 1 در مواردی­که شاخص­های در نظر گرفته دارای یک بعد خاص نباشند، کاربرد دارد و به دلیل آن­که در این تحقیق برای داده­ها از حدود مشخص(طیف لیکرت) استفاده شد و مجموع امتیازها برای هریک از شاخص­ها برابر با یک است، نیازی به استفاده از فرمول فوق نمی­باشد.

 

3-1-3-تعیینوزنهریکازشاخصها و ضرب وزن هر شاخص  در امتیاز آن :

زمانی که داده‏های یک ماتریس تصمیم‏گیری به طور کامل مشخص باشد و تصمیم گیرنده بخواهد با توجه به این داده‏ها، اوزان  شاخص‏ها را محاسبه نماید،  از تکنیک آنتروپی شانون می‏توان برای وزن‏دهی به شاخص استفاده نمود(11).  اساس این روش بر این پایه استوار است که هر چه پراکندگی در مقادیر یک شاخص بیشتر باشد آن شاخص از اهمیت بیشتری برخوردار است که در این راستا شاخص‏های دارای اهمیت بیشتر، از وزن بالاتری نیز برخوردارند. شایان ذکر است که مجموع اوزان به دست آمده برای شاخص‏های مــورد نظر  تصمیم گیرنده باید برابر با یک باشد، به عبارت ساده تر :

 

فرمول(2) 1,2,..n..)j          =∀j )   →1=

 

و سپس وزن هر معیار، در ستون مربوط به آن معیار در ماتریس نرمال شده، ضرب می‏شود. نتایج نهایی  وزن و امتیازهای شاخص­ها در جداول 3و 4 مشخص گردیده است.


 

جدول 3- شاخص­های HSE، وزن و امتیاز نهایی آن­ها

شاخص­های HSE

وزن( اهمیت شاخص­ها)

امتیاز نهایی

پالایشگاه­ها

انتقال گاز

گاز استانی

مهندسی و توسعه

1- مشارکت مدیریت در امور HSE :

حضور در جلسات

018754708/0

 

018904377/0

 

023489782/0

 

021096483/0

 

008696497/0

 

بودجه و پشتیبانی مالی

020875914/0

 

020357919/0

 

019561346/0

 

02343508/0

 

016844182/0

 

ارتباط مدیریت با کارکنان

019024348/0

 

019156235/0

 

021939743/0

 

020945435/0

 

008678036/0

 

2- برنامه های HSE:

برنامه‏های کوتاه مدت

018720187/0

 

017861836/0

 

020108869/0

 

018468696/0

 

018460676/0

 

برنامه‏های بلندمدت

018216268/0

 

018798622/0

 

019846021/0

 

023385253/0

 

018460676/0

 

3-تشکیلات HSE در سازمان:

وجود واحد مستقل HSE

021139183/0

 

021755908/0

 

024861645/0

 

023917531/0

 

011212872/0

 

تعداد کارشناسانHSE

018419226/0

 

018771045/0

 

019879789/0

 

01806382/0

 

028875316/0

 

تخصص مرتبط کارشناسان

018890636/0

 

020822309/0

 

020633542/0

 

023475944/0

 

018749129/0

 

تعیین مسئولیت ها و وظایف

018598401/0

 

020364564/0

 

023887066/0

 

023798917/0

 

008961726/0

 

کمیته فنی HSE و جلسات آن

01759691/0

 

018890858/0

 

020412813/0

 

022040217/0

 

008920492/0

 

وجود مدیریت تغییر

018517367/0

 

017174261/0

 

01884424/0

 

020007611/0

 

015464409/0

 

4- مستند سازی اسناد HSE

020458952/0

 

018280732/0

 

019557822/0

 

021787404/0

 

01777482/0

 

شاخص­های HSE (ادامه)

وزن( اهمیت شاخص­ها)

امتیاز نهایی

پالایشگاه­ها

انتقال گاز

گاز استانی

مهندسی و توسعه

5-آموزش و فرهنگ:

برنامه‏های آموزشیHSE

020158508/0

 

020640451/0

 

019821238/0

 

021801334/0

 

018539545/0

 

اجرای برنامه‏های آموزشی HSE

021364197/0

 

021069422/0

 

022266449/0

 

021271823/0

 

016376882/0

 

برگزاری همایش HSE

01392717/0

 

01710206/0

 

019192225/0

 

017362284/0

 

007462491/0

 

تالیف و ترجمه و مسابقات

014953957/0

 

015799458/0

 

017514844/0

 

017807755/0

 

006808509/0

 

اجرای پژوهش HSE

015951536/0

 

015227607/0

 

017854116/0

 

019312451/0

 

007430796/0

 

6-پیمانکاران:

وجود دستورالعمل ارزیابی پیمانکاران از دیدگاه HSE

01830941/0

 

02095395/0

 

023175553/0

 

023172651/0

 

017578626/0

 

پایش امورHSE پیمانکاران

017618991/0

 

02045135/0

 

022271389/0

 

022588459/0

 

028547588/0

 

7-ارزیابی عوامل زیان آورHSE:

انجام ارزیابی ریسک

020110566/0

 

021053444/0

 

021970138/0

 

022992183/0

 

010078288/0

 

ارزیابی عوامل زیان آور

018041191/0

 

020497723/0

 

021606316/0

 

022450999/0

 

009277529/0

 

8-کنترل عوامل زیان آور HSE:

کنترل های مدیریتی

019325704/0

 

017846123/0

 

019993017/0

 

021148017/0

 

008177275/0

 

کنترل های مهندسی

021131669/0

 

018251633/0

 

020239455/0

 

021847042/0

 

035555419/0

 

9- معاینات شغلی

019875425/0

 

019636701/0

 

022676768/0

 

018074741/0

 

037756621/0

 

10-مدیریت بحران:

داشتن برنامه مدیریت بحران

020190462/0

 

01850459/0

 

022076647/0

 

022099085/0

 

026771851/0

 

انجام مانورهای HSE

020240977/0

 

019511427/0

 

019803223/0

 

020005366/0

 

027845497/0

 

پیش‏بینی تجهیزات و پناهگاه اضطراری

018074492/0

 

018057987/0

 

01902538/0

 

020711652/0

 

009071425/0

 

آموزش بحران و حوادث

 

 

018471099/0

 

019306808/0

 

021423502/0

 

020211937/0

 

009198393/0

 

11-حوادث:

ضریب تکرار حادثه

018590873/0

 

017029366/0

 

02206889/0

 

020564233/0

 

044440779/0

 

ضریب شدت حادثه

018090719/0

 

018230219/0

 

021449482/0

 

019327831/0

 

008485722/0

 

ضریب هزینه حوادث

017049791/0

 

016837539/0

 

021008352/0

 

018206748/0

 

008801616/0

 

تجزیه و تحلیل رویدادها

019562455/0

 

018727673/0

 

019682546/0

 

019582324/0

 

009277853/0

 

پیشگیری از وقوع رویدادها

020423438/0

 

020186452/0

 

021574762/0

 

017935891/0

 

009389866/0

 

12- داشتن گواهینامه­ها

015855414/0

 

019627847/0

 

018239884/0

 

015453882/0

 

062875323/0

 

13-PTW

02023/0

 

02239/0

 

02253/0

 

020478/0

 

010935757/0

 

 

 

 

 

 

 

14-فضای سبز:

کمیت فضای سبز

017961783/0

 

018098739/0

 

019664682/0

 

016473564/0

 

009199653/0

 

کیفیت فضای سبز

 

 

017475523/0

 

017290516/0

 

017985182/0

 

016565522/0

 

016414669/0

 

سیستم آبیاری فضای سبز

016376616/0

 

016934259/0

 

018108346/0

 

014289256/0

 

018641528/0

 

شاخص­های HSE(ادامه)

 

وزن( اهمیت شاخص­ها)

امتیاز نهایی

پالایشگاه­ها

انتقال گاز

گاز استانی

مهندسی و توسعه

15-عدم رویداد محیط زیستی در سه  سال گذشته

016340495/0

 

015681038/0

 

019903976/0

 

016782026/0

 

033864007/0

 

16- ارزیابی زیست محیطی

0170008/0

 

0176337/0

 

0186783/0

 

0187011/0

 

023553955/0

 

17-انرژی:

سرانه مصرف انرژی

017295648/0

 

01803289/0

 

020990518/0

 

018872293/0

 

008862122/0

 

انجام مطالعات ممیزی انرژی

015860898/0

 

016450292/0

 

017623615/0

 

018826435/0

 

007895746/0

 

پیشگیری از اتلاف انرژی

014839934/0

 

016831328/0

 

018219733/0

 

018944453/0

 

016274692/0

 

18-سرانه مصرف آب

015453554/0

 

016712914/0

 

02055127/0

 

018839109/0

 

021686196/0

 

19-مدیریت پسماند

018250269/0

 

01723548/0

 

018836868/0

 

020343113/0

 

055783033/0

 

20-مدیریت پساب

017709487/0

 

017079382/0

 

0202108/0

 

020128089/0

 

035953506/0

 

21-مدیریت آلاینده های هوا

01824981/0

 

01913323/0

 

020359912/0

 

020964619/0

 

04551113/0

 

22-مدیریت آلودگی خاک

017874134/0

 

018426718/0

 

019706317/0

 

018696759/0

 

075382975/0

 

23- مدیریت آلودگی صوتی

015105229/0

 

017536599/0

 

018673626/0

 

01852011/0

 

017018044/0

 

 


با توجه به متفاوت بودن  شرایط کاری در شرکت­های مورد ارزیابی و تاثیر شرایط و موقعیت کاری بر هریک از شاخص­های فوق، به منظور ارزیابی صحیح وضعیت HSE  شرکت­های مختلف لازم است شاخص­های سختی کار لحاظ گردد که       در این تحقیق شاخص­های سختی کار نیز به صورت جدول 4 تدوین گردیده است.

 


 

جدول 4- شاخص­های سختی کار، وزن و امتیاز نهایی آن­ها

شاخص­های سختی کار

وزن( اهمیت شاخص­ها)

امتیاز نهایی

پالایشگاه­ها

انتقال گاز

گاز استانی

مهندسی و توسعه

میزان تولید / میزان انتقال

017991598/0

 

015321067/0

 

-

-

009790418/0

 

میزان H2S گاز ورودی

018056134/0

 

-

-

-

009647001/0

 

شرایط آب و هوایی

01761921/0

 

018537529/0

 

-

-

00942842/0

 

دوری از مراکز استان

016729755/0

 

018482871/0

 

-

-

008868813/0

 

پروژه­های صنعتی(میلیارد)

017736262/0

 

015297381/0

 

-

018224332/0

 

009206277/0

 

تعداد مجوزهای کار گرم

019312807/0

 

021205077/0

 

-

-

009651068/0

 

 

3-1-4-تعیین راه­حل ایده­آل مثبت و راه­حل ایده­آل منفی:

ایده­آل مثبت برای شاخص­های مثبت، بزرگ­ترین مقادیر و برای شاخص­های منفی، کوچک­ترین مقادیر است و ایده­آل منفی برای شاخص­های مثبت، کوچک­ترین مقادیر و برای شاخص­های منفی بزرگ­ترین مقادیر است.


max Vij|jϵJ) , (min Vij|jϵJ') |i=1,2,…m}={V1+,V2+ ,…,Vn+})}   A + =

فرمول(4و3)

A- ={(min Vij | jϵJ) , (max Vij | jϵJ') | i= 1,2,..m} = {V1-, V2-,…Vn-}


J: معیارهای از جنس سود   J': معیارهای از جنس هزینه

 

 

جدول 5- تعیین ایده آل مثبت و منفی شاخص­ها

شاخص ها

 

A*&A-   

مشارکت مدیریت

برنامه های HSE

تشکیلات HSE

ارتباط مدیریت با کارکنان

اختصاص منابع

حضور در جلسات

برنامه های بلند مدت

برنامه های کوتاه مدت

وجود­ واحد  مستقل HSE

.......

A*(MAX­)

00019039/0

0003947/0

0002042/0

0004317/0

0003712/0

0002787/0

....

A- (MIN)

00016509/0

0003294/0

0001631/0

0003362/0

0003297/0

0002370/0

.......

ادامه این جدول، برای 23 شاخص اید­ه آل مثبت و منفی دیگر نیز مطابق با روش ذکر شده ، انجام شده است.


 


3-1-5- تعیینمعیارفاصله‏ایبرایگزینهایده­آل (Si+) و گزینهحداقل  (Si-):

فاصله هندسی تک تک گزینه­ها را نسبت به A- وA+ براساس فرمول­های زیر محاسبه می­شود:


 

فرمول( 5)                   


جدول 6 فاصله هندسی گزینه­ها

000765343/0

 

Si+1

000184293/0

 

Si-1

000468406/0

 

Si+2

000310811/0

 

Si-2

000185989/0

 

Si+3

000521189/0

 

Si-3

000369102/0

 

Si+4

000443382/0

 

si-4

 

 


3-1-6-تعیینضریبی برای هریک از گزینه­ها :

 که برابر است با فاصله گزینه حداقل (Si-)تقسیم برمجموع فاصله حداقل (Si-) و فاصله گزینه (Si+) که آن را با (Ci) نشان داده، از رابطه زیر محاسبه می شود:

فرمول(6)            Ci<1  > 0  Ci=

هرچه Ci  برای گزینه­ای بیشتر باشد، این گزینه رتبه بالاتری را نسبت به سایر گزینه­ها خواهد داشت.

زیرا بدترین حالت، Ai  بر روی A-  قرار دارد و Ci=0 می‏شود و  در بهترین حالت،  Ai بر روی A+  قرار دارد و Ci=1 است.

با توجه به آنکه شرکت­های زیرمجموعه چهارگروه پالایش، انتقال، گازرسانی و مجریان طرح­های مهندسی و توسعه دارای تنوع بسیار هستند و هم­چنین طبق توافق صورت گرفته، هدف از این تحقیق صرفا معرفی کاربرد روش TOPSIS در رتبه‏بندی چهارگروه فوق الذکر می­باشد، لذا از انجام آنالیز برای زیرمجموعه­های هرشاخه خودداری شده و با توجه به قابلیت انعطاف‏پذیری مدل ارایه شده، انجام رتبه‏بندی شرکت­های تابعه قابل انجام می­باشد.

در جدول 7 رتبه بندی شرکت­ها مشخص شده است و همان­طور که در جدول 8 مشاهده می­شود شرکت­های گاز استانی، مهندسی و توسعه، انتقال گاز  و شرکت­های پالایش به ترتیب رتبه­های اول تا چهارم را کسب نموده­­اند.

 

جدول 7- رتبه بندی گزینه­ها

194066723/0

 

C1

398876181/0

 

C2

736998634/0

 

C3

54571219/0

 

C4

 

جدول 8-  رتبه بندی شرکت­های گاز

736998634/0

 

  گاز استانی

54571219/0

 

مهندسی و توسعه

398876181/0

 

انتقال گاز

194066723/0

پالایشگاه

 


 

 

نمودار 2- نتایج حاصل از مدل TOPSIS  برای رتبه بندی شرکت­های گاز


بحث و نتیجه گیری

در مجموع با در نظر گرفتن 29 شاخص (23 شاخص HSE و 6 شاخص سختی کار) و با توجه به تفاوت در عملیات کاری واحدهای تابعه شرکت ملی گاز ایران، خصوصا اختلاف در میزان سختی کار که خودبخود میزان ریسک‏های سه گانه ایمنی، بهداشت و محیط‏زیست را افزایش می دهد و بطور مستقیم و غیرمستقیم بر مقادیر امتیازهای کسب شده توسط این شرکت‏ها تاثیر می‏گذارد، شرکت‏های گاز استانی، مهندسی و توسعه، انتقال گاز و پالایشگاه‏های گاز حایز رتبه‏های 1 تا 4 شدند. در این رتبه‏بندی این 4 شرکت­ مادر تخصصی که خود شرکت‏ها متعدد پایین دستی را تحت پوشش خود دارند،        به ترتیب امتیاز 74/0، 55/0، 40/0 و 19/0 را از 1 کسب نمودند.

آنچه که از این نتیجه کلی در نگاه اول جلب نظر می‏‏کند، اختلاف نسبتا زیاد امتیازهای کسب شده می‏باشد. زیرا همه این واحدها تحت یک نظام و سیستم مدیریت واحد اداره می‏شوند و لذا مشاهده اختلافات تقریبا 20 درصدی در سطح مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست آن ها که ارتباط مستقیمی        با مسایل جانی و مالی هنگفت پیدا می‏کند، موضوع کم اهمیتی نیست که به سادگی از کنار آن بتوان گذشت. شاید بتوان گفت که از مهم‏ترین مزایای این تحقیق روشن نمودن همین جنبه‏های مغفول مقوله HSE در مجموعه‏های بزرگ و گسترده مانند شرکت‏های مورد بحث باشد. اصولا حتی اگر نتایج       این تحقیق را با یک احتمال ضعیف ارزیابی نموده و بپذیریم، آنگاه باید به برنامه‏های کلان و میان مدت خود در این حوزه توجه جدی نمود و آن ها را خصوصا در بخش بسیار با اهمیتی مانند پالایشگاه‏های گاز که از نظر امور ایمنی، بهداشت و   محیط‏زیست بسیار شکننده و آسیب‏پذیر هستند را مورد  بازنگری جدی قرار داده و ضعف‏های موجود را که اتفاقا   با بازبینی روند رتبه‏بندی در این تحقیق به صورت کلی قابل ملاحظه است را مورد تحلیل بیشتر قرار داده و راهکارهای جدی، اساسی و قابل اجرا را برای آن‏ها ارایه نمود.

البته یک نکته مهم در این رابطه را نیز نباید فراموش کرد، و آن اینکه گر چه شرکت‏های مادر ارزیابی شده در این بررسی متعلق به یک مجموعه مدیریتی بزرگ بنام شرکت ملی گاز ایران می‏باشند، لیکن دارای فرآیندهای کاری و فعالیت‏های صنعتی کاملا متفاوت می­باشند. لذا مقایسه آن ها با هم، ممکن است از دقت و کارایی این مدل مقایسه بکاهد. به عنوان مثال فعالیت پالایشگاه‏های گاز نسبت به شرکت‏های گاز استانی بسیار متفاوت می باشد، و بدین لحاظ می‏توانیم نتایج حاصله را به صورت کلی و نسبی بپذیریم.  البته در این مطالعه به علت تاثیر دادن 6 شاخص سختی کار تا حدود زیادی این نقیسه تعدیل شده است، لیکن نتایج دقیق و روشن این ارزیابی زمانی در حداکثر دقت خود حاصل می‏شود، که این مقایسه و رتبه‏بندی را در بین شرکت های زیر مجموعه هر یک از گروه‏های 4 گانه مورد مطالعه، انجام گردد. البته از نظر کاربردی بودن نتایج نیز این سری از نتایج می تواند انگیزش بیشتری را برای شرکت های مورد مطالعه ایجاد نماید تا نسبت به ارتقای سطح عملکرد و سیستم مدیریت ایمنی، بهداشت و          محیط زیست خود تلاش بیشتری مبذول دارند تا از شرکت‏های هم­طراز و رقیب پیشی بگیرند.

 

تشکر و قدردانی

نویسندگان این مقاله بر خود لازم می دانند تا از همکاری و مساعدت شرکت ملی گاز ایران به عنوان حامی مالی و معنوی این تحقیق تقدیر و  تشکر وافر نمایند.

 

منابع

  1. R.Shahkarami,H.Masine Asl, Development Health, Safety and Environment management system (HSE) model based on PMBOK standard for petrochemical projects, Third National Conference on HSE Managers and Specialists of the Ministry of Oil , Tabriz, Iran,2010
  2. Marsh & Mclennan, 100 Larg Losses : A Thirty- Year Review of Property Damage Losses In the Hydrocarbon – Chemical Industries. Chicago , Illinois: M & M PC,1988
  3. A.Amini, Safety and risk management in the petrochemical industry, The first National Conference on Safety Engineering and HSE Management, 2005
  4. Hämäläinen P, Takala J & Saarela KL, Global Estimates of Fatal Work-Related Diseases. American Journal of  Industerial Medicine 50,2007, 28-41
  5. S.Iranzade,A.Borghian, Patterns of performance assessment, Fifth edition,Foruzesh publications,2009, Chapter I
  6. R.Javidi Sabaghian,M.Sharifi,H.Rajabi Mashhadi, Comparison of two methods in decision-making criteria , Fifth National Congress on Civil Engineering,2010,Mashhad,Iran
  7. Mui-How Phua, Mitsuhiro Minowa,A GIS-based multi-criteria decision making approach to forest conservation planning at a landscape scale: a case study in the Kinabalu Area, Sabah, Malaysia, Journal of Landscape and Urban Planning, volume 71, 2005,pp 207-222
  8. Tal Svoray, Pua Bar (Kutiel), Tsafra Bannet,Urban land-use allocation in aMediterranean ecotone: Habitat Heterogeneity Model incorporated in a GIS using a multicriteria mechanism, Journal of Landscape and Urban Planning, volume 72, 2005,pp 337–351
  9. H.Rezvani,S.Mehdipour, Application of MADM fuzzy techniques for prioritizing products intended Mashhad Chinese factories,2009,Cheshmandaze Modiriat, volume 31
  10. M.Asgharpour, Multi-criteria decision making, Fifth Edition, Tehran University Publications,2008, Chapter Three
  11. M.Momeni, New Topics in operations research, Tehran University Publications, 2006, Chapter I
  12. S.H. Zanakis, A. Solomon, N.Wishart, S. Dublish ,"Multi-attribute decision making: A simulation comparison of selection methods", European Journal of Operational Research 107 ,1998, 507–529

7.      Guang Yang, Wen Jie Huang, Lin Li Lei, Using AHP and TOPSIS Approaches in Nuclear Power Plant Equipment Supplier Selection, Key Engineering Materials (Volumes 419 - 420), Advanced Design and Manufacture II,2009

 


 


 

 

 

 

 

 



1- دانشیار دانشکده محیط زیست و انرژی، واحد علوم و تحقیقات تهران

2- کارشناس ارشد مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، واحد علوم و تحقیقات تهران*(مسئول مکاتبات).

[3]- Multiple Attribute Decision Making

[4]- Multiple Creteria Decision Making

[5]- Multiple Objective Decision Making

  1. R.Shahkarami,H.Masine Asl, Development Health, Safety and Environment management system (HSE) model based on PMBOK standard for petrochemical projects, Third National Conference on HSE Managers and Specialists of the Ministry of Oil , Tabriz, Iran,2010
  2. Marsh & Mclennan, 100 Larg Losses : A Thirty- Year Review of Property Damage Losses In the Hydrocarbon – Chemical Industries. Chicago , Illinois: M & M PC,1988
  3. A.Amini, Safety and risk management in the petrochemical industry, The first National Conference on Safety Engineering and HSE Management, 2005
  4. Hämäläinen P, Takala J & Saarela KL, Global Estimates of Fatal Work-Related Diseases. American Journal of  Industerial Medicine 50,2007, 28-41
  5. S.Iranzade,A.Borghian, Patterns of performance assessment, Fifth edition,Foruzesh publications,2009, Chapter I
  6. R.Javidi Sabaghian,M.Sharifi,H.Rajabi Mashhadi, Comparison of two methods in decision-making criteria , Fifth National Congress on Civil Engineering,2010,Mashhad,Iran
  7. Mui-How Phua, Mitsuhiro Minowa,A GIS-based multi-criteria decision making approach to forest conservation planning at a landscape scale: a case study in the Kinabalu Area, Sabah, Malaysia, Journal of Landscape and Urban Planning, volume 71, 2005,pp 207-222
  8. Tal Svoray, Pua Bar (Kutiel), Tsafra Bannet,Urban land-use allocation in aMediterranean ecotone: Habitat Heterogeneity Model incorporated in a GIS using a multicriteria mechanism, Journal of Landscape and Urban Planning, volume 72, 2005,pp 337–351
  9. H.Rezvani,S.Mehdipour, Application of MADM fuzzy techniques for prioritizing products intended Mashhad Chinese factories,2009,Cheshmandaze Modiriat, volume 31
  10. M.Asgharpour, Multi-criteria decision making, Fifth Edition, Tehran University Publications,2008, Chapter Three
  11. M.Momeni, New Topics in operations research, Tehran University Publications, 2006, Chapter I
  12. S.H. Zanakis, A. Solomon, N.Wishart, S. Dublish ,"Multi-attribute decision making: A simulation comparison of selection methods", European Journal of Operational Research 107 ,1998, 507–529

7.      Guang Yang, Wen Jie Huang, Lin Li Lei, Using AHP and TOPSIS Approaches in Nuclear Power Plant Equipment Supplier Selection, Key Engineering Materials (Volumes 419 - 420), Advanced Design and Manufacture II,2009