بررسی تغییرات پوشش اراضی شهر اراک با استفاده از سنجش از دور و GIS

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم محیط زیست *(مسوول مکاتبات).

2 دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان

3 استاد گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان

چکیده

زمینه و هدف: تغییرات پوشش اراضی از جمله مهم ترین تغییرات سطح زمین هستند که اثرات قابل توجهی روی محیط و فرایندهای محیطی می‌گذارند.
مواد و روش ها: در این مطالعه برای بررسی تغییرات پوشش اراضی شهر اراک و حومه آن طی سال های 1335 تا 1385 از عکس های هوایی سال های 1335 و 1351، تصویر سنجنده TM سال 1369، تصویر سنجنده LISS-III ماهواره IRS-P6 سال 1385 و روش آشکارسازی تغییرات مقایسه پس از طبقه‌بندی استفاده شد. در ابتدا، تصحیح هندسی بر روی کلیه عکس ها و تصاویر ماهواره‌ای با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی و روش نمونه گیری مجدد نزدیک ترین همسایه اعمال شد و میزان خطای میانگین مربعات برای همه عکس ها و تصویر ماهواره ای کمتر از یک پیکسل برآورد گردید. پس از زمین مرجع کردن، کلیه عکس ها موزاییک شدند و با استفاده از تفسیر چشمی عکس های هوایی، نقشه پوشش اراضی با 4 طبقه شهر، اراضی بایر، پوشش گیاهی و کوه ایجاد گردید. پس از تصحیح هندسی و توپوگرافی تصاویر ماهواره‌ای، طبقه‌بندی به روش شبکه عصبی مصنوعی بر روی تصاویر اعمال شد.
نتایج: نقشه‌های پوشش اراضی در 4 طبقه مشابه با طبقات پوشش اراضی در عکس های هوایی و با صحت کلی بالاتر از 90 درصد ایجاد شدند. برای آشکارسازی تغییرات طی 4 بازه زمانی بین سال های 1335 تا 1385، نقشه‌های پوشش اراضی دو به دو با هم مقایسه شده و نقشه‌ها و جداول تغییرات به دست آمدند. نتایج بررسی روند کلی تغییرات نشان دهنده افزایش قابل توجه مساحت شهر، کاهش پوشش گیاهی و اراضی بایر و ثابت ماندن طبقه کوه بین سال های 1335 و 1385 بود.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره شانزدهم، شماره ویژه 93

 

بررسی تغییرات پوشش اراضی شهر اراک با استفاده از سنجش از دور و GIS

 

مژگان احمدی ندوشن*[1]

m.ahmadi1984@gmail.com

علیرضا سفیانیان [2]

سید جمال الدین خواجه الدین[3]

تاریخ دریافت:20/4/88

تاریخ پذیرش:17/11/88

 

چکیده

زمینه و هدف: تغییرات پوشش اراضی از جمله مهم ترین تغییرات سطح زمین هستند که اثرات قابل توجهی روی محیط و فرایندهای محیطی می‌گذارند.

مواد و روش ها: در این مطالعه برای بررسی تغییرات پوشش اراضی شهر اراک و حومه آن طی سال های 1335 تا 1385 از عکس های هوایی سال های 1335 و 1351، تصویر سنجنده TM سال 1369، تصویر سنجنده LISS-III ماهواره IRS-P6 سال 1385 و روش آشکارسازی تغییرات مقایسه پس از طبقه‌بندی استفاده شد. در ابتدا، تصحیح هندسی بر روی کلیه عکس ها و تصاویر ماهواره‌ای با استفاده از نقشه‌های توپوگرافی و روش نمونه گیری مجدد نزدیک ترین همسایه اعمال شد و میزان خطای میانگین مربعات برای همه عکس ها و تصویر ماهواره ای کمتر از یک پیکسل برآورد گردید. پس از زمین مرجع کردن، کلیه عکس ها موزاییک شدند و با استفاده از تفسیر چشمی عکس های هوایی، نقشه پوشش اراضی با 4 طبقه شهر، اراضی بایر، پوشش گیاهی و کوه ایجاد گردید. پس از تصحیح هندسی و توپوگرافی تصاویر ماهواره‌ای، طبقه‌بندی به روش شبکه عصبی مصنوعی بر روی تصاویر اعمال شد.

نتایج: نقشه‌های پوشش اراضی در 4 طبقه مشابه با طبقات پوشش اراضی در عکس های هوایی و با صحت کلی بالاتر از 90 درصد ایجاد شدند. برای آشکارسازی تغییرات طی 4 بازه زمانی بین سال های 1335 تا 1385، نقشه‌های پوشش اراضی دو به دو با هم مقایسه شده و نقشه‌ها و جداول تغییرات به دست آمدند. نتایج بررسی روند کلی تغییرات نشان دهنده افزایش قابل توجه مساحت شهر، کاهش پوشش گیاهی و اراضی بایر و ثابت ماندن طبقه کوه بین سال های 1335 و 1385 بود.

 

واژه های کلیدی: پوشش اراضی، شبکه عصبی مصنوعی، آشکارسازی تغییرات، مقایسه پس از طبقه بندی

 

مقدمه

 

تغییرات پوشش اراضی از جمله مهم ترین تغییرات سطح زمین هستند که اثرات قابل توجهی روی محیط و فرایندهای محیطی می‌گذارند(1). دسترسی به اطلاعات دقیق و به هنگام در مورد پوشش اراضی و تغییرات آن به ویژه در مناطق شهری از ارکان اساسی در تصمیم گیری و برنامه ریزی خصوصا برای طرح های کالبدی شهری و منطقه‌ای می‌باشد.  با تحقیق و مشاهدات صحرایی و تفسیر عکس های هوایی بزرگ مقیاس و نیز استفاده از داده‌های ماهواره‌ای می توان نقشه پوشش و کاربری اراضی تولید کرد (2). علاوه بر اهمیت داشتن اطلاعات به روز از پوشش اراضی، آگاهی از تغییرات آن در طول یک دوره زمانی نیز برای برنامه ریزان و مدیران بسیار حایز اهمیت است(3). آشکارسازی تغییرات، فرآیند شناسایی تفاوت‌ها در وضعیت یک شی یا پدیده به وسیله مشاهده آن در زمان های متفاوت است که پایه‌ای برای فهم بهتر روابط و تعاملات انسان و پدیده‌های طبیعی برای مدیریت و استفاده بهتر از منابع را فراهم می‌آورد و به طور کلی یکی از نیازهای اساسی در مدیریت و ارزیابی منابع طبیعی است(4، 5 و 6). در حال حاضر با توجه به توسعه فن‌آوری‌های سنجش از دور و GIS، روش ها و داده های متعددی برای آشکارسازی تغییرات وجود دارد. تلفیق سنجش از دور و سامانه‌های اطلاعات جغرافیائی(GIS)، پتانسیل استفاده از داده‌های سنجش از دور را به بهترین نحو افزایش می‌دهد و می تواند تغییرات پوشش و کاربری اراضی در مقیاس‌های زمانی و مکانی گوناگون را به خوبی آشکار کند(3و7).

از میان روش های آشکارسازی تغییرات، مقایسه پس از طبقه بندی معمول ترین روش است که از بروز مشکلاتی که در نتیجه تغییر در ویژگی های سنجنده، اثرات اتمسفری، تفاوت های محیطی و فنولوژی پوشش گیاهی بین دو زمان حاصل می شود جلوگیری می کند، زیرا هر تصویر مستقلا طبقه بندی می شود(8، 9). در سال های اخیر مطالعات متعددی در زمینه آشکارسازی تغییرات پوشش و کاربری اراضی انجام گرفته است. ربیعی و همکاران(1384) تغییرات کاربری و پوشش اراضی شهر اصفهان را با کمک تصاویر سنجنده TM  سال های 1990 و 1998 و سیستم اطلاعات جغرافیایی بررسی کردند. پس از تصحیح هندسی و رادیومتریک و بارزسازی تصاویر، الگوریتم حداکثر احتمال به منظور طبقه‌بندی تصاویر مورد استفاده قرار گرفت و سپس آشکارسازی تغییرات با روش مقایسه پس از طبقه‌بندی، انجام شد(4). رضایی و همکاران(1386) به منظور ارزیابی روند تغییر سطوح جنگل‌های منطقه حفاظت شده ارسباران از تصاویر سنجنده TM سال1987 وSPOT  سال 2005 استفاده کردند. طبقه‌بندی تصاویر به چهار کلاس کاربری به صورت نظارت شده و با روش حداکثر احتمال انجام شد. آشکارسازی تغییرات جنگل با استفاده از روش مقایسه پس از طبقه بندی انجام گرفت و نتایج نشان دهنده کاهش قابل توجه سطح جنگل در طی 18 سال بود(10). مادهاوان و همکاران(2001) از داده ها ی لندست TM و روش آشکارسازی تغییرات مقایسه پس از طبقه‌بندی برای ارزیابی تغییرات رخ داده در منطقه شهری بانکوک تایلند طی سال های 1994-1988 استفاده کردند. نتایج آشکارسازی تغییرات نشان دهنده 2 درصد کاهش در زمین های کشاورزی و 14 درصد افزایش در مناطق تجاری بود(11). شالابی و تاتیشی(2007) به منظور پایش تغییرات کاربری و پوشش اراضی منطقه ساحلی در مصر از تصاویر ETM+ 1987 و TM 2001 ماهواره لندست و روش آشکارسازی تغییرات مقایسه پس از طبقه‌بندی استفاده کردند. نتایج نشان داد که در دوره زمانی مورد مطالعه، تغییر پوشش اراضی شدیدی در نتیجه پروژه های توسعه توریسم و کشاورزی در منطقه رخ داد که منجر به کاهش پوشش گیاهی شد(12).

فن و همکاران(2008) تصاویر TM 1998 و ETM+ 2003 را برای بررسی تغییرات کاربری و پوشش اراضی دلتای رودخانه پیرل به کار بردند. آن ها از روش طبقه بندی حداکثر احتمال استفاده کردند و تغییرات زمانی و مکانی کاربری و پوشش اراضی از 1998 تا 2003 با استفاده از روش مقایسه پس از طبقه‌بندی آشکار گردید(13).

شهر اراک، یکی از شهرهایی است که طی چند دهه گذشته تغییرات زیادی را تجربه کرده است. در این مطالعه، از ترکیب سنجش از دور، GIS و روش آشکارسازی تغییرات مقایسه پس از طبقه بندی برای بررسی تغییرات رخ داده در پوشش اراضی شهر اراک و اراضی اطراف آن طی سال های 1335 تا 1385 استفاده شده است. نقشه های پوشش اراضی منطقه در چهار زمان با استفاده از عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای تهیه گردید و برای کمی کردن تغییرات رخ داده در بازه‌های زمانی گوناگون، روش آشکارسازی تغییرات مقایسه پس از طبقه بندی به کار برده شد.

مواد و روش ها

منطقه مورد مطالعه: منطقه مورد مطالعه دربرگیرنده شهر اراک و محدوده اطراف آن است که بین عرض‌های جغرافیایی 34 درجه و 2 دقیقه تا 34 درجه و 8 دقیقه شمالی و طول های جغرافیایی 49 درجه و 37 دقیقه تا 49 درجه و 47 دقیقه شرقی قرار دارد. شهر اراک مرکز استان مرکزی است که به سبب وجود نیروگاه ها و کارخانه هایی از قبیل پتروشیمی، ماشین‌سازی، آلومینیوم سازی و انبوهی از شرکت های صنعتی و تولیدی یکی از قطب‌های صنعتی کشور می‌باشد. ارتفاع متوسط شهر حدود 1700 متر از سطح دریاست. این شهر در دهه های گذشته به واسطه فرایند صنعتی شدن و به تبع آن مهاجرت جمعیت، رشد بسیار سریعی داشته است و بر محیط پیرامون خود اثرات شدیدی به جا گذاشته است، به عنوان مثال جمعیت این شهر از 59000 نفر در سال 1335 به 446760 نفر در سال 1385 افزایش یافته است. به دلیل تغییرات گسترده منطقه، تهیه نقشه پوشش اراضی و بررسی تغییرات آن اهمیت زیادی دارد.

داده های مورد استفاده: داده های به کار گرفته شده در این تحقیق عبارتند از :

- عکس های هوایی سال 1335  با مقیاس 1:50000 و عکس های هوایی سال 1351 با مقیاس 1:10000

- تصویر سنجنده TM ماهواره لندست سال 1369 و تصویر سنجنده LISS-III ماهواره IRS-P6  سال  1385

- باند پانکروماتیک ماهواره IRS-1C سال 1385

- نقشه های توپوگرافی منطقه  و DEM (مدل ارتفاعی رقومی) منطقه

تهیه نقشه پوشش اراضی: مراحل تهیه نقشه های پوشش اراضی به شرح زیر است. شکل 1 مراحل کلی تحقیق را نشان می‌دهد.

 

 

 

        شکل 1- مراحل انجام تحقیق

 

عکس های هوایی: پس از  اسکن و وارد کردن عکس ها به محیط GIS، تمامی عکس ها با انتخاب حداقل 18 و حداکثر 30 نقطه کنترل از نقشه های توپوگرافی و با استفاده از معادله چندجمله ای درجه اول به روش نزدیکترین همسایه تصحیح هندسی شدند. میزان RMSe  برای تمامی عکس ها بین 2/0 تا 9/0 پیکسل برآورد گردید. پس از آن، عکس های زمین مرجع شده موزاییک شده و طبق مرز منطقه بریده شدند. با استفاده از تفسیر چشمی و با توجه به رنگ، تن، بافت، شکل و موقعیت عوارض و پدیده های زمینی، عکس ها به چهار طبقه شهر، پوشش گیاهی، اراضی بایر و مناطق کوهستانی رقومی شدند. شکل 2 نقشه های پوشش اراضی حاصل از عکس‌های هوایی را نشان می دهد.

تصاویر ماهواره ای: جهت تهیه نقشه پوشش اراضی شهری با استفاده از تصاویر ماهواره ای مراحل زیر انجام گرفت:

تصحیح هندسی: ابتدا با توجه به قدرت تفکیک مناسب تصویر PAN ماهواره IRS-1C، تصحیح هندسی تصویر مربوطه با انتخاب 30 نقطه کنترل زمینی با پراکنش مناسب به نقشه های توپوگرافی 1:25000 منطقه انجام گرفت. سپس تصویر LISS-III به تصویر PAN تصحیح شده ثبت داده شد. در مرحله بعد، تصویر ماهواره ای لندست TM با پراکنش مناسب به تصویر LISS-III ثبت داده شد. برای زمین مرجع کردن هر سه تصویر، از روش نزدیکترین همسایه و مدل هندسی چند جمله‌ای درجه اول استفاده گردید. میزانRMSe  برای سه تصویر LISS-III ، PAN و TM به ترتیب 48/0 و 42/0 و 58/0 پیکسل برآورد شد. پس از زمین مرجع کردن، تصاویر طبق مرز منطقه بریده شد.

تصحیح توپوگرافی: به علت کوهستانی بودن منطقه و تاثیر سایه بر روی داده های ماهواره ای، تصحیح توپوگرافیک با استفاده از DEM منطقه، ارتفاع از سطح دریا و آزیموت خورشید و با مدل لامبرت صورت گرفت.

تهیه نقشه شیب: در این مطالعه نقشه شیب با استفاده از DEM منطقه ایجاد شد و با توجه به شناخت کامل منطقه،  بررسی های میدانی و برداشت نقاط زمینی با استفاده از GPS و نیز روی هم گذاری این نقاط، نقشه شیب به گونه ای طبقه بندی شد که طبقه کوه با وجود ناهمگنی به خوبی از سایر طبقات تفکیک گردید. در نهایت نقشه ای تهیه شد که به صورت صفر و یک بود، یعنی شیب بالاتر از حدود 30 درصد که شیب موردنظر ما برای جداسازی مناطق کوهستانی بود یک و مناطق دارای شیب پایین تر از آن، صفر درنظر گرفته شد. این نقشه به منظور جداسازی مناطق کوهستانی به عنوان ورودی در شبکه عصبی مصنوعی مورد استفاده قرار گرفت.

بارزسازی تصاویر: به منظور افزایش وضوح تصاویر و نمایان تر شدن عوارض موجود از روش‌های زیر استفاده شد:

  • ایجاد تصویر رنگی کاذب: برای انتخاب بهترین ترکیب رنگی کاذب در این مطالعه، از شاخص مطلوبیت استفاده گردید تا ترکیب باندی انتخاب شود که دارای ضریب همبستگی کمتر و واریانس بالاتری باشد.
  • فیوژن تصویر : برای افزایش قدرت تفکیک مکانی تصویر LISS-III، این تصویر با تصویر PAN سنجنده IRS-1C با قدرت تفکیک مکانی بالا ادغام شد.

طبقه بندی تصاویر: با استفاده از تصاویر رنگی کاذب و تصویر حاصل از فیوژن و نیز بازدیدهای صحرایی، انواع پوشش‌های منطقه به شرح جدول 1 شناسایی شد. برای تهیه نقشه ی پوشش اراضی منطقه مورد مطالعه با استفاده از شبکه عصبی مصنوعی، روش پرسپترون سه لایه ای و الگوریتم پس‌انتشار  به کار برده شد. این مدل دربرگیرنده یک لایه ورودی، یک لایه نهفته و یک لایه خروجی بود. گره‌های ورودی برای طبقه بندی تصویر دربرگیرنده  باندهای طیفی سنجندههای LISS-III وTM ، نقشه شیب طبقه بندی شده و نمونه های تعلیمی تهیه شده بر اساس عملیات میدانی، تصویر ‌حاصل از فیوژن و تصاویر رنگی کاذب بود. در این مطالعه، تعداد متفاوتی گره نهفته مورد استفاده قرار گرفت تا مناسب ترین شبکه برای انجام طبقه بندی انتخاب شود. در نهایت، تعداد گره های نهفته برابر با تعداد گره های ورودی و تعداد گره های خروجی نیز 4 عدد یعنی به تعداد طبقات پوشش اراضی حاصله درنظر گرفته شد. به منظور انتخاب شبکه بهینه،  مقادیر متفاوتی برای پارامترهای شبکه مانند نرخ یادگیری[4]، گشتاور[5] و میزان تکرار در نظر گرفته شد و صحت آن ها مورد آزمون قرار گرفت تا مناسب ترین مقادیر برای این مطالعه شناسایی گردد. در نهایت مقادیر 2/0 و 5/0 برای میزان یادگیری و گشتاور انتخاب شد که موجب افزایش صحت طبقه بندی گردید. نقشه های پوشش اراضی حاصل از طبقه بندی به روش شبکه عصبی مصنوعی در شکل 3 نشان داده شده است.

جدول 1- طبقات پوشش اراضی و توصیف آن ها

نام طبقه

توصیف

شهری

مناطق مسکونی، صنعتی و تجاری

پوشش گیاهی

انواع پوشش گیاهی شامل کشاورزی و فضای سبز شهری

بایر

مناطق بایر و دارای پوشش گیاهی بسیار اندک که به شکل خاک یا زمین برهنه هستند.

کوه

مناطق کوهستانی و رخنمون های سنگی

 

ارزیابی صحت طبقه بندی: پس از تهیه نقشه های پوشش اراضی از تصاویر ماهواره ای، باید صحت آن ها برآورد شود. برای بررسی صحت طبقه‌بندی تصویر LISS-III برداشت زمینی با استفاده از GPS انجام گرفت. تعداد 100 نقطه کنترل زمینی با استفاده از  GPS برداشت شدکه به عنوان داده‌های مرجع برای مقایسه با تصویر طبقه‌بندی شده مورد استفاده قرار گرفت. صحت طبقه بندی نقشه‌های پوشش اراضی سال های 1335، 1351 و 1369 با استفاده از نقشه‌های واقعیت زمینی تهیه شده از نقشه های توپوگرافی، عکس های هوایی و تصاویر رنگی کاذب برآورد گردید. برای ارزیابی صحت هر یک از تصاویر ماتریس خطا ایجاد گردید.

آشکارسازی تغییرات: تغییرات ایجاد شده در منطقه در 4 دوره زمانی با استفاده از نقشه های پوشش اراضی و روش مقایسه پس از طبقه بندی مورد بررسی قرار گرفت و جداول و نقشه های تغییرات تهیه گردید.

نتایج و بحث

در گزینش داده های مورد استفاده در این تحقیق، موارد زیر درنظر گرفته شد:

1)  داده ها از کیفیت مناسبی برای پردازش برخودار باشند. 2) داده ها حداکثر بازه زمانی ممکن برای آشکارسازی تغییرات پوشش اراضی را فراهم آورند. 3)  داده ها تا حد امکان از نظر زمان برداشت مشابه باشند.

انتخاب گروه باندی مناسب برای تهیه تصویر رنگی کاذب به داده‌های سنجش از دور امکان استفاده بیشتری می‌دهد(14). بهترین ترکیب های باندی برای تصاویر سنجنده‌هایTM  و LISS-III  به ترتیب ترکیب 5-4-1 و 3-2-1 تعیین شد و از آن ها برای تهیه تصاویر رنگی کاذب استفاده گردید. با انجام عملیات فیوژن ترکیب باندهای سنجنده LISS-III با باند پانکروماتیک ماهواره IRS-1C، تصویری با قدرت تفکیک مکانی 8/5 متر به دست آمد که برای انتخاب نمونه های تعلیمی بسیار موثر بود. داده های ماهواره ای و عکس های هوایی هر دو دارای توانایی بالایی برای تهیه نقشه‌های پوشش اراضی با صحت بالا هستند ولی تهیه نقشه پوشش اراضی از عکس های هوایی وقت‌گیر است. به طور کلی شباهت اساسی در مورد انواع پوشش و کاربری اراضی  بین عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای وجود دارد.  ونتز و همکاران(2003) در مطالعه خود به نتایج مشابهی اشاره کردند(15). دگوچی و سوگیو(1994) نیز دریافتند که در محیط های شهری، عکس های هوایی و داده های ماهواره ای طبقه بندی هایی با صحت مشابه انجام می دهند(16). صحت کل قابل قبول برای نقشه های پوشش و کاربری اراضی بیش از 85 درصد است(12). صحت کلی طبقه بندی برای سال های 1335، 1351، 1369 و 1385 به ترتیب 03/95، 05/99، 53/95 و 53/95 درصد برآورد گردید.

آشکارسازی تغییرات: انتخاب روش مناسب برای آشکارسازی تغییرات به هدف مطالعه، ویژگی های منطقه و داده‌های موجود و قابل دسترس بستگی داشته و بر نتایج حاصله تاثیرگذار است(5). در این مطالعه چون از ترکیب عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای برای آشکارسازی تغییرات پوشش اراضی منطقه استفاده گردید، روش مقایسه پس از طبقه‌بندی به کار گرفته شد. مقایسه پس از طبقه بندی برای 4 بازه زمانی انجام گرفت که نتایج آن به شرح زیر است :

 

تغییرات پوشش اراضی بین سال های 1335 و 1351: همان گونه که در جدول 2 مشاهده می‌شود، بیشترین تغییرات طی این بازه زمانی مربوط به تبدیل 30 درصد(2086 هکتار) از اراضی بایر به طبقه پوشش گیاهی است. این تغییرات که بیشتر در شمال و شرق شهر اراک رخ داده است، شامل تبدیل اراضی بایر به اراضی کشاورزی و نیز ایجاد فضای سبز در مجتمع های مسکونی و مناطق صنعتی بوده است. در مورد علت تبدیل اراضی بایر به اراضی کشاورزی می توان به این مطلب اشاره کرد که در اثر تبدیل برخی اراضی کشاورزی به اراضی بایر، آب آن ها آزاد گردید و به این زمین های بایر اختصاص داده شد و در نتیجه این اراضی به اراضی کشاورزی تبدیل شدند. تغییر اراضی بایر به فضای سبز نیز با هدف زیباسازی شهر و کاهش آلودگی هوا صورت گرفته است. نتایج نشان دهنده تبدیل 47 هکتار(5/9 درصد) از اراضی شهری به پوشش گیاهی است. با بررسی‌های دقیق مشخص شد این تغییر حاصل از تبدیل اراضی شهری به ویژه حواشی خیابان ها و بزرگراه ها به فضای سبز شهری بود. خیابان‌ها و بزرگراه ها در سال 1335 به عنوان طبقه اراضی شهری طبقه بندی گردیدند اما به دلیل رشد تاج پوشش درختان کاشته شده در کنار خیابان ها، این نواحی در سال 1351 به عنوان طبقه پوشش گیاهی طبقه‌بندی شدند. از جمله تغییرات دیگر، تبدیل 3/8 درصد اراضی شهری به اراضی بایر بود. این تبدیل که در اطراف جاده ها و خطوط راه آهن مشاهده می شود، به مقیاس متفاوت عکس های هوایی سال های 1335 و 1351 مربوط می‌شود، به این ترتیب که عرض جاده ها  و خطوط راه آهن در طبقه بندی سال 1351 به دلیل مقیاس مناسب عکس ها به طور دقیق رقومی شده است ولی در مورد سال 1335 ، جاده ها و ریل های راه آهن به همراه بخشی از اراضی بایر اطراف آن ها به عنوان اراضی شهری طبقه بندی شده است که باعث برآورد بالاتری از اراضی شهری واقعی در طبقه‌بندی سال 1335 گردیده است. تبدیل 241 هکتار(6 درصد) از پوشش گیاهی به اراضی شهری از دیگر تغییرات منطقه در این دوره زمانی است. این تغییرات شامل تبدیل اراضی کشاورزی به مناطق مسکونی و صنعتی بود که از جمله این تغییرات می‌توان به تبدیل اراضی کشاورزی به شهرک صنعتی در جنوب اراک اشاره کرد. تبدیل ده درصد(701 هکتار) از اراضی بایر به اراضی شهری طی این بازه زمانی شامل تبدیل اراضی بایر به مناطق مسکونی در اثر توسعه شهر و نیز ایجاد صنایع در برخی اراضی بایر شهر اراک بود که از آن جمله می توان به ایجاد کارخانه ماشین‌سازی در اراضی بایر اشاره کرد. تبدیل 1178 هکتار(6/29 درصد) از پوشش گیاهی به اراضی بایر از جمله دیگر تغییرات به وجود آمده طی 16 سال است. این تغییرات که بیشتر در شمال و شرق شهر اراک رخ داده است، شامل اراضی کشاورزی واقع در حومه شهر بوده است که احتمالا به دلیل سودجویی کشاورزان و با هدف تغییر کاربری، رها شده و کشت در آن ها صورت نگرفته است. به طور کلی در مورد علل تغییرات عمده در این بازه زمانی می توان بیان کرد که در دهه 1340 و 1350، چندین طرح بزرگ صنعتی در اراک اجرا شد که عامل ایجاد فرصت‌های شغلی بسیار و در نتیجه مهاجرت تعداد زیادی از افراد به این شهر شد. برای برطرف کردن نیازهای این جمعیت رو به رشد، شهر ناگزیر توسعه و گسترش یافته تا ظرفیت پذیرش افراد و صنایع را داشته باشد و در این راستا بسیاری از اراضی بایر و پوشش گیاهی به مناطق شهری و صنعتی تبدیل شده اند. مساحت اراضی شهری در طی این دوره 7/2 برابر شده است.


 

جدول 2- تغییرات مساحت پوشش اراضی بین سال های 1335 تا 1351(مساحت بر حسب هکتار)

 

1355

شهر

پوشش گیاهی

اراضی بایر

کوه

جمع

 

 

1351

شهر

3/411

2/241

3/701

0

8/1353

پوشش گیاهی

5/47

1/2557

6/2086

0

2/4691

اراضی بایر

3/41

2/1178

8/4174

0

4/5394

کوه

0

0

0

3/4371

3/4371

جمع

1/500

5/3976

7/6962

3/4371

7/15810


 


 


 

الف

 

ب

 


 

 

شکل 2- نقشه های پوشش اراضی سال های 1335(الف) و 1351(ب) حاصل از عکس های هوایی

 

 

 

الف

 

ب

 

 

شکل 3- نقشه های پوشش اراضی سال های 1369(الف) و 1385(ب) حاصل از تصاویر ماهواره ای


 


تغییرات پوشش اراضی بین سال های 1351 و 1369: عمده ترین تغییرات طی این بازه زمانی مربوط به تبدیل 2274 هکتار (48 درصد) از پوشش گیاهی به اراضی بایر می‌باشد(جدول 3). تبدیل پوشش گیاهی به اراضی بایر شامل دو بخش است، بخشی از این تغییرات نشان دهنده اراضی کشاورزی در سال 1351 است که در حین تصویر‌برداری به دلیل برداشت محصول فاقد پوشش گیاهی بوده و در طبقه‌بندی سال 1369 به عنوان اراضی بایر طبقه بندی شده اند. بخش دیگر این تغییرات به رها شدن اراضی کشاورزی حومه شهر توسط کشاورزان به سبب پیدا کردن ارزش افزوده و به منظور تغییر کاربری در آینده، مربوط می شود. از دیگر تغییرات مشاهده شده می توان به تبدیل 532 هکتار(3/11 درصد) از پوشش گیاهی به اراضی شهری اشاره کرد. بخش اعظم پوشش گیاهی که به اراضی شهری تبدیل شده است، اراضی کشاورزی حومه شهر بوده است که به مناطق مسکونی و صنعتی تبدیل شده‌اند. تبدیل 19 درصدی اراضی بایر به اراضی شهری از دیگر تغییرات پوشش اراضی منطقه در مدت 18 سال می‌باشد. بیشتر این تغییرات نشان دهنده توسعه افقی شهر و تبدیل اراضی بایر به مناطق مسکونی، آموزشی و صنعتی است. از تغییرات دیگر، تبدیل146 هکتار(11 درصد) از اراضی شهری به مناطق بایر در اطراف مناطق مسکونی و صنعتی شهر بوده است. این تغییرات به اختلاط طیفی پیکسل های شهر و اراضی بایر مربوط می‌شود، بدین ترتیب که در تصویر ماهواره ای مناطق شهری به عنوان مناطق بایر طبقه بندی شده اند. ایرابور(2000) نیز در مطالعه خود جهت آشکارسازی تغییرات پوشش اراضی منطقه دلتای نیجر در نیجریه به بازتاب مشابه پیکسل های اراضی بایر و شهری اشاره نموده است(9). تبدیل 178 هکتار از اراضی شهری به پوشش گیاهی در نتیجه ایجاد فضای سبز در مناطق شهری و صنعتی بوده است. مناطق مسکونی و صنعتی که در عکس هوایی سال 1351 به عنوان اراضی شهری طبقه‌بندی شده بودند با ایجاد و توسعه فضای سبز در این مناطق در تصویر TM سال 1369 به عنوان پوشش گیاهی طبقه بندی گردیدند. بیشترین میزان این تبدیل در مجتمع های مسکونی بزرگ رخ داده است که به منظور اسکان کارکنان صنایع، در نزدیکی مناطق صنعتی واقع شده‌اند و کاشت درخت و فضای سبز تا حد زیادی به کاهش آلودگی هوای ناشی از صنایع کمک می کند. در مجموع در مورد علل برخی تغییرات طی این دوره می توان بیان کرد که اوایل دهه 60،  شهرک ها و نواحی صنعتی با صنایع متوسط و کوچک در شهر اراک ایجاد شد که منجر به تبدیل پوشش گیاهی و اراضی بایر به مناطق صنعتی و مسکونی و توسعه فیزیکی شهر اراک گردید.

تغییرات پوشش اراضی بین سال های 1369 و 1385: همان گونه که در جدول 4 نشان داده شده است طی سال های 1369 تا 1385، بیشترین تغییرات رخ داده در منطقه مربوط به تبدیل 1506 هکتار(2/24 درصد) از اراضی بایر به مناطق شهری می باشد. این تغییر ناشی از تبدیل اراضی بایر به مناطق مسکونی، اداری، آموزشی، خیابان و مناطق صنعتی بوده است که به ویژه در حواشی شهر و در نتیجه توسعه افقی شهر رخ داده است. ماتریس تغییر (جدول 4) نشان می دهد که 73 هکتار از اراضی شهری به طبقه پوشش گیاهی و 5 درصد اراضی شهری نیز به اراضی بایر تبدیل شده اند. تبدیل شهر به پوشش گیاهی ناشی از رشد فضای سبز  در کنار خیابان ها و بزرگراه ها بوده است. خیابان ها و بزرگراه ها در سال 1369 در طبقه اراضی شهری طبقه بندی شدند، در حالی که رشد تاج پوشش در حوالی آن ها منجر به طبقه بندی پیکسل‌های اراضی شهری به عنوان پوشش گیاهی شده است. تبدیل شهر به بایر ناشی از اختلاط پیکسل های اراضی شهری و بایر بوده است. طی این بازه زمانی، 488 هکتار از پوشش گیاهی به اراضی شهری تغییر کاربری داده است. تبدیل پوشش گیاهی به اراضی شهری عمدتا اراضی کشاورزی رها شده و محصور در بین اراضی شهری را دربرمی‌گیرد که تغییر آن ها در اثر رشد شهر رخ داده است. هم‌چنین 695 هکتار از پوشش گیاهی به اراضی بایر تبدیل شده اند. این تغییرات ناشی از رها کردن اراضی کشاورزی به ویژه اراضی مجاور صنایع توسط کشاورزان و با هدف تغییر کاربری آن ها در آینده است. روند کلی تغییرات در طی این دوره زمانی به شرح ذیل است: وسعت اراضی شهری با مقدار حدود 112 هکتار از 2602 به 4393 هکتار افزایش یافت. مساحت طبقات اراضی بایر و پوشش گیاهی در طی این دوره روند کاهشی داشت، به ویژه اراضی بایر که کاهش شدیدی را نشان داد و با میزان کاهش سالیانه 101 هکتار از 6225 به 4602 هکتار رسید. مساحت طبقه پوشش گیاهی نیز با مقدار 5/10 هکتار در سال به میزان 168 هکتار کاهش یافت.

 

 

جدول 3- تغییرات مساحت پوشش اراضی بین سال های 1351 تا 1369

 

1351

شهر

پوشش گیاهی

اراضی بایر

کوه

جمع

1369

شهر

6/1028

5/532

9/1041

0

9/2602

پوشش گیاهی

4/178

6/1884

3/548

0

4/2611

اراضی بایر

8/146

1/2274

1/3804

0

6225

کوه

0

0

0

3/4371

3/4371

جمع

8/1353

2/4691

4/5394

3/4371

7/15810

 

جدول 4- تغییرات مساحت پوشش اراضی بین سال های 1369 تا 1385

 

1369

شهر

پوشش گیاهی

اراضی بایر

کوه

جمع

1385

شهر

3/2398

5/488

5/1506

0

3/4393

پوشش گیاهی

8/73

9/1427

8/941

0

5/2443

اراضی بایر

8/130

695

8/3776

0

6/4602

کوه

0

0

0

3/4371

3/4371

جمع

9/2602

4/2611

1/6225

3/4371

7/15810

 


تغییرات کلی پوشش اراضی بین سال های 1335 و 1385 : تغییرات زیادی در پوشش اراضی منطقه طی این بازه زمانی 50 ساله رخ داده است. به عنوان مثال، وسعت اراضی شهری به میزان تقریبا 3893 هکتار افزایش یافته است که نشان دهنده رشد 78 هکتار در سال است(جدول 5). بیشترین تغییرات طی این دوره به تبدیل 42 درصد از اراضی بایر به اراضی شهری مربوط می‌شود. اراضی بایر در سال 1335 سطح وسیعی معادل 7/6962 هکتار را دربرمی گرفت ولی در طی 5 دهه با مقدار حدود 47 هکتار در سال به 6/4602 هکتار کاهش یافت. بخش اعظم این اراضی توسعه یافته و به مناطق شهری-صنعتی تبدیل شده و در حدود 13 درصد آن نیز طی این دوره دارای پوشش گیاهی شدند. اراضی بایر زیادی در چهار جهت شهر به اراضی شهری و مناطق صنعتی تبدیل شده است. تغییرات اراضی بایر در شرق و جنوب شرقی اراک شدیدتر از سایر مناطق بوده و می‌توان بیان کرد که اکثر صنایع در طی 5 دهه در اراضی بایر واقع در شرق و جنوب شرقی ایجاد شده‌اند. پوشش گیاهی در این دوره زمانی با مقدار حدود 31 هکتار در سال به میزان 1533 هکتار کاهش یافته است. 25 درصد(1028 هکتار) از پوشش گیاهی به اراضی شهری و37 درصد از پوشش گیاهی که سطحی درحدود 1473 هکتار در سال 1335 را دربرمی گرفت، پوشش خود را از دست داده و به اراضی بایر تبدیل شد. بخش زیادی از اراضی کشاورزی در غرب و جنوب شهر اراک و نیز در محدوده شهر سنجان در اثر توسعه فیزیکی شهر از بین رفته و برای تامین نیازهای جمعیت رو به رشد اراک به اراضی شهری تبدیل شدند. وسعت کمی از اراضی کشاورزی نیز در جنوب شرقی اراک به مناطق صنعتی تبدیل شدند. روند گسترش شهری و از دست رفتن زمین های کشاورزی ناشی از آن، موضوعی است که در بسیاری از مناطق جهان به وقوع پیوسته است. مادهاوان و همکاران(2001) در مطالعه خود جهت آشکارسازی تغییرات رخ داده در منطقه شهری بانکوک تایلند طی سال های 1994-1988، کاهش در زمین های کشاورزی را 2 درصد و افزایش در مناطق تجاری را 14 درصد گزارش کردند(11). تل(2008) نیز در بررسی تغییرات مناطق شهری و غیرشهری در منطقه GTA کانادا به گسترش شهری بالا در مناطق شهری و از دست رفتن سطح زیادی از مناطق مناسب برای کشاورزی اشاره کرد و بیان نمود که از بین رفتن پوشش گیاهی در نتیجه رشد و گسترش شهری پدیده ای است که در طی سال های اخیر در بسیاری از مناطق جهان رخ داده است(17).

 

 

            جدول 5- تغییرات مساحت پوشش اراضی بین سال های 1335 تا 1385

 

 

1335

شهر

پوشش گیاهی

اراضی بایر

کوه

جمع

1385

شهر

5/453

2/1028

5/2911

0

3/4393

پوشش گیاهی

1/14

1475

4/954

0

5/2443

اراضی بایر

5/32

3/1473

8/3096

0

6/4602

کوه

0

0

0

3/4371

3/4371

جمع

1/500

5/3976

7/6962

3/4371

7/15810

 


نتیجه گیری

 

در این مطالعه، طبقه بندی پوشش اراضی و آشکارسازی تغییرات آن طی چند بازه زمانی انجام گرفت. نتایج حاصل از این تحقیق را به طور مختصر می توان به صورت زیر بیان کرد:

  1. داده های ماهواره ای و عکس های هوایی هر دو دارای توانایی بالایی برای تهیه نقشه‌های پوشش اراضی با صحت بالا هستند ولی تهیه نقشه پوشش اراضی از عکس های هوایی وقت‌گیر است.
  2. اطلاعات در مورد روند تغییرات پوشش اراضی برای برنامه ریزی و تصمیم گیری به منظور استفاده صحیح از منابع و توسعه پایدار ضروری است. ترکیب سنجش از دور و GIS به ما توانایی فراهم کردن اطلاعات جامع در مورد ماهیت، مکان و مقدار تغییر پوشش اراضی را می دهد.
  3. تغییرات پوشش اراضی در منطقه مورد مطالعه طی 50 سال قابل توجه و زیاد بوده که عمدتا ناشی از رشد صنعتی و جمعیت بوده است. به عنوان مثال مساحت اراضی شهری طی 5 دهه حدوداً 9 برابر شده است.
  4. باند پانکروماتیک ماهواره IRS-1C  با قدرت تفکیک مکانی بالا، اطلاعات و جزییات دقیقی را از عوارض و پدیده های سطح زمین فراهم می‌آورد.
  5. . استفاده از داده های کمکی مانند نقشه شیب می تواند منجر به تفکیک بهتر طبقات پوشش از یک دیگر شود. 
  6. طبقه بندی به روش شبکه عصبی مصنوعی قادر به تولید نقشه‌های پوشش اراضی با صحت بالا می باشد.

7. آشکارسازی تغییرات به روش مقایسه پس از طبقه بندی مشکلات ناشی از تفاوت‌ سنجنده ها در این مطالعه را برطرف کرد و اطلاعات کاملی را از تغییرات پوشش اراضی در طی سال‌های 1335 تا 1385 در اختیار قرار داد.

منابع

  1. Foody, G. M. 2000. Mapping land cover from remotely sensed data with a softened feedforward neural network classification, Journal of Intelligent and Robotic Systems, Vol. 29, No. 4, pp. 433 – 449.
  2. Yuan, F., Bauer, M. E., Heinert, N. J. and Holden, G. R. 2005. Multi-level Land Cover Mapping of the Twin Cities (Minnesota) Metropolitan Area with Multi-seasonal Landsat TM/ETM+ Data, Geocarto International, Vol. 20. No. 2, pp. 5-13.
  3. Tachizuka, S., Hung, T., Ochi, S. and Yasuoka, Y. 2002. Monitoring of Long-term Urban Expansion by the use of Remote Sensing Images from Different Sensor, Asian conference on Remote sensing, Nepal.
  4. ربیعی، ح ر، ضیائیان، پ و علی محمدی، ع. 1384. "کشف و بازیابی تغییرات کاربری و پوشش اراضی شهر اصفهان به کمک سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی"،  فصلنامه مدرس علوم انسانی،  دوره 9،  شماره 4، ص ص 32-19.
    1. Lu, D., Mausel, P., Brondizio, E. and Moran, E., 2004. Change detection techniques, International Journal of Remote Sensing, Vol. 25, No. 12, pp. 2365 – 2401.
    2. Ridd, M. K. and Liu, J. 1998. A comparison of four algorithms for change detection in an urban environment, Remote Sensing of Environment, Vol. 63, No. 2, pp. 95-100.
    3. Ward, D., Phinn, S. R. and Murray, A. T. 2000. Monitoring growth in rapidly urbanizing Areas using remotely sensed data, Professional Geographer, Vol. 52, No. 3, pp. 371-386.
    4. رضایی مقدم، م ح و ثقفی، م. 1385. "بررسی تحولات ژئومرفولوژیک پلایای کهک، استان خراسان جنوبی بر اساس روش های استفاده از تصاویر ماهواره ای و منطق فازی"، مجله جغرافیا و توسعه، شماره4، ص ص 60-43.
      1. Omo-Irabor, O. O. and Oduyemi, K. 2007. A hybrid image classification approach for the systematic analysis of land cover (LC) changes in the Niger delta region, 5th International Symposium on spatial data quality, The Netherlands.
      2. رضایی، ع، مهدوی، م، لوکس، ک، فیض نیا، س و مهدیان، م، ح. 1386. "مدلسازی منطقه ای دبی های اوج در زیرحوزه های آبخیز سد سفیدرود با استفاده از شبکه عصبی مصنوعی"، مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال 11، شماره اول(الف)، ص ص 39-25.

11.Madhavan, B. B., Kubo, S., Kurisaki, N. and Sivakumar, T. 2001. Appraising the anatomy and spatial growth of the Bangkok Metropolitan area using a vegetation-impervious-soil model through remote sensing, International Journal of Remote Sensing, Vol. 22, No. 5, pp.789-806.

12.Shalaby, A. and Tateishi R. 2007. Remote sensing and GIS for mapping and monitoring land cover and land-use changes in the Northwestern coastal zone of Egypt, Applied Geography, Vol. 27, No. 1, pp. 28-41.

13.Fan, F., Wang, Y. and Wang, Z. 2008. Temporal and spatial change detecting (1998–2003)and predicting of land use and land cover in Core corridor of Pearl River Delta (China) by using TM and ETM+ images, Environmental Monitoring and Assessment, Vol. 137, No. 1-3, pp. 127-147.

  1. اسلام بنیاد، ا و حاجی قادری، ط. 1386. "تهیه نقشه جنگل های طبیعی استان زنجان با استفاده از داده‌های سنجنده ETM+ ماهواره لندست 7"، مجله علوم و فنون کشاورزی، سال یازدهم، شماره چهل و دوم، ص ص 638-627.

15. Wentz, E. A., Stefanov, W. L., Gries, C., Hope, D. 2006. Land use and land cover mapping from diverse data sources for an arid urban environment, Computers, Environment and Urban Systems, Vol. 30, No. 3, pp. 320–346.

  1. 16.  Deguchi, C. and Sugio, S. 1994. Estimations for percentage of impervious area by the use of satellite remote sensing imagery, Water science and technology, Vol. 29, pp. 135-144.        

17.Tole, L. 2008. Changes in the built vs. non-built environment in a rapidly urbanizing region: A case study of the Greater Toronto Area, Computers, Environment and Urban Systems, Vol. 32, No. 5, pp. 355-364.

 

 



1- دانشجوی دکتری علوم محیط زیست *(مسوول مکاتبات).

2- دانشیار گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان

3- استاد گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان

[4]-Learning rate

[5]-momentum

  1. Foody, G. M. 2000. Mapping land cover from remotely sensed data with a softened feedforward neural network classification, Journal of Intelligent and Robotic Systems, Vol. 29, No. 4, pp. 433 – 449.
  2. Yuan, F., Bauer, M. E., Heinert, N. J. and Holden, G. R. 2005. Multi-level Land Cover Mapping of the Twin Cities (Minnesota) Metropolitan Area with Multi-seasonal Landsat TM/ETM+ Data, Geocarto International, Vol. 20. No. 2, pp. 5-13.
  3. Tachizuka, S., Hung, T., Ochi, S. and Yasuoka, Y. 2002. Monitoring of Long-term Urban Expansion by the use of Remote Sensing Images from Different Sensor, Asian conference on Remote sensing, Nepal.
  4. ربیعی، ح ر، ضیائیان، پ و علی محمدی، ع. 1384. "کشف و بازیابی تغییرات کاربری و پوشش اراضی شهر اصفهان به کمک سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی"،  فصلنامه مدرس علوم انسانی،  دوره 9،  شماره 4، ص ص 32-19.
    1. Lu, D., Mausel, P., Brondizio, E. and Moran, E., 2004. Change detection techniques, International Journal of Remote Sensing, Vol. 25, No. 12, pp. 2365 – 2401.
    2. Ridd, M. K. and Liu, J. 1998. A comparison of four algorithms for change detection in an urban environment, Remote Sensing of Environment, Vol. 63, No. 2, pp. 95-100.
    3. Ward, D., Phinn, S. R. and Murray, A. T. 2000. Monitoring growth in rapidly urbanizing Areas using remotely sensed data, Professional Geographer, Vol. 52, No. 3, pp. 371-386.
    4. رضایی مقدم، م ح و ثقفی، م. 1385. "بررسی تحولات ژئومرفولوژیک پلایای کهک، استان خراسان جنوبی بر اساس روش های استفاده از تصاویر ماهواره ای و منطق فازی"، مجله جغرافیا و توسعه، شماره4، ص ص 60-43.
      1. Omo-Irabor, O. O. and Oduyemi, K. 2007. A hybrid image classification approach for the systematic analysis of land cover (LC) changes in the Niger delta region, 5th International Symposium on spatial data quality, The Netherlands.
      2. رضایی، ع، مهدوی، م، لوکس، ک، فیض نیا، س و مهدیان، م، ح. 1386. "مدلسازی منطقه ای دبی های اوج در زیرحوزه های آبخیز سد سفیدرود با استفاده از شبکه عصبی مصنوعی"، مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال 11، شماره اول(الف)، ص ص 39-25.

11.Madhavan, B. B., Kubo, S., Kurisaki, N. and Sivakumar, T. 2001. Appraising the anatomy and spatial growth of the Bangkok Metropolitan area using a vegetation-impervious-soil model through remote sensing, International Journal of Remote Sensing, Vol. 22, No. 5, pp.789-806.

12.Shalaby, A. and Tateishi R. 2007. Remote sensing and GIS for mapping and monitoring land cover and land-use changes in the Northwestern coastal zone of Egypt, Applied Geography, Vol. 27, No. 1, pp. 28-41.

13.Fan, F., Wang, Y. and Wang, Z. 2008. Temporal and spatial change detecting (1998–2003)and predicting of land use and land cover in Core corridor of Pearl River Delta (China) by using TM and ETM+ images, Environmental Monitoring and Assessment, Vol. 137, No. 1-3, pp. 127-147.

  1. اسلام بنیاد، ا و حاجی قادری، ط. 1386. "تهیه نقشه جنگل های طبیعی استان زنجان با استفاده از داده‌های سنجنده ETM+ ماهواره لندست 7"، مجله علوم و فنون کشاورزی، سال یازدهم، شماره چهل و دوم، ص ص 638-627.

15. Wentz, E. A., Stefanov, W. L., Gries, C., Hope, D. 2006. Land use and land cover mapping from diverse data sources for an arid urban environment, Computers, Environment and Urban Systems, Vol. 30, No. 3, pp. 320–346.

  1. 16.  Deguchi, C. and Sugio, S. 1994. Estimations for percentage of impervious area by the use of satellite remote sensing imagery, Water science and technology, Vol. 29, pp. 135-144.        

17.Tole, L. 2008. Changes in the built vs. non-built environment in a rapidly urbanizing region: A case study of the Greater Toronto Area, Computers, Environment and Urban Systems, Vol. 32, No. 5, pp. 355-364.