تحلیلی بر نقش برنامه ریزی راهبردی در آموزش توسعه پایدار با تاکید بر ابعاد زیست محیطی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مربی گروه منابع‌طبیعی و محیط‌زیست و دانشجوی دکتری آموزش محیط‌زیست دانشگاه پیام‌نور*(مسوول مکاتبات

2 دانشیار گروه آموزش محیط‌زیست دانشگاه پیام‌نور.

چکیده

زمینه و هدف: درجهان رقابتی امروز، بی‌تردید یکی از ابزارهای مهم در ایجاد، تحول و بقای یک نظام و رسیدن به اهداف و رسالت‌های موردنظر، برنامه‌ها و رویکردهای نوین آموزش است. هدف از این تحقیق، بررسی نقش برنامه‌ریزی راهبردی در تحقق توسعه پایدار و معرفی راهبردهای کلیدی آموزش توسعه پایدار در راستای پاسخگویی به چالش های زیست‌محیطی در ایران با عنایت به نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای موجود است.
روش بررسی: با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی  و صورت‌بندی مطالعات بر اساس تجزیه و تحلیل SWOT، با برشماری مراحل و گام‌های برنامه‌ریزی راهبردی برای آموزش توسعه پایدار با تاکید بر محیط‌‌‌‌‌زیست، ویژگی‌های لازم برای راهبردهای طراحی‌شده و اصول ضروری برای برنامه‌ریزی راهبردی در سطوح مختلف ذکر گردید.
یافته‌ها: در مقاله حاضر فرآیند انجام کار برای دستیابی به نتیجه در مدل راهبردی، در پنج گام برشمرده شده و  نمونه تدوین شده‌‌ای از تحلیل SWOT در مورد آموزش زیست‌محیطی توسعه پایدار در 4 بخش قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها وراهبردهایی درباره اولویت‌های آموزشی توسعه پایدار در قالب چهار بخش راهبردهای رقابتی/تهاجمی، تنوع بخشی، بازسازی و تدافعی ارایه گردید.
نتیجه گیری: آموزش برای توسعه پایدار باید به روش برنامه‌ریزی راهبردی صورت پذیرد تا با درنظرگیری نقاط قوت و ملاحظه نقاط منفی از دل تهدیدهای موجود به بازسازی فرصت هایی امکان دهد که از دل همین تهدیدها بیرون می‌آید. راهبردهای انتخابی طی فرآیند مورد مطالعه باید با برنامه زمانی مشخص توسط نهادهای محلی و مردم و با تقویت سیاست‌ها، قوانین، رویه‌ها و مقررات از طرف مدیران دولتی به ترتیب اولویت مورد توجه قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهشانزدهم، شماره ویژه 93

 

تحلیلی بر نقش برنامه ریزی راهبردی در آموزش توسعه پایدار

با تاکید بر ابعاد زیست محیطی

 

مهدیه رضائی[1]*

rezaee181@yahoo.com

سید محمد شبیری[2]

 

تاریخ دریافت:19/11/92

تاریخ پذیرش:21/5/93

 

چکیده

زمینه و هدف: درجهان رقابتی امروز، بی‌تردید یکی از ابزارهای مهم در ایجاد، تحول و بقای یک نظام و رسیدن به اهداف و رسالت‌های موردنظر، برنامه‌ها و رویکردهای نوین آموزش است. هدف از این تحقیق، بررسی نقش برنامه‌ریزی راهبردی در تحقق توسعه پایدار و معرفی راهبردهای کلیدی آموزش توسعه پایدار در راستای پاسخگویی به چالش های زیست‌محیطی در ایران با عنایت به نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای موجود است.

روش بررسی: با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی  و صورت‌بندی مطالعات بر اساس تجزیه و تحلیل SWOT، با برشماری مراحل و گام‌های برنامه‌ریزی راهبردی برای آموزش توسعه پایدار با تاکید بر محیط‌‌‌‌‌زیست، ویژگی‌های لازم برای راهبردهای طراحی‌شده و اصول ضروری برای برنامه‌ریزی راهبردی در سطوح مختلف ذکر گردید.

یافته‌ها: در مقاله حاضر فرآیند انجام کار برای دستیابی به نتیجه در مدل راهبردی، در پنج گام برشمرده شده و  نمونه تدوین شده‌‌ای از تحلیل SWOT در مورد آموزش زیست‌محیطی توسعه پایدار در 4 بخش قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها وراهبردهایی درباره اولویت‌های آموزشی توسعه پایدار در قالب چهار بخش راهبردهای رقابتی/تهاجمی، تنوع بخشی، بازسازی و تدافعی ارایه گردید.

نتیجه گیری: آموزش برای توسعه پایدار باید به روش برنامه‌ریزی راهبردی صورت پذیرد تا با درنظرگیری نقاط قوت و ملاحظه نقاط منفی از دل تهدیدهای موجود به بازسازی فرصت هایی امکان دهد که از دل همین تهدیدها بیرون می‌آید. راهبردهای انتخابی طی فرآیند مورد مطالعه باید با برنامه زمانی مشخص توسط نهادهای محلی و مردم و با تقویت سیاست‌ها، قوانین، رویه‌ها و مقررات از طرف مدیران دولتی به ترتیب اولویت مورد توجه قرار گیرند.

واژه های کلیدی: برنامه‌ریزی راهبردی، آموزش توسعه پایدار، آموزش محیط‌زیست، تفکر راهبردی، تجزیه و تحلیل SWOT.

 

مقدمه


با تغییر پارادایم توسعه از کلاسیک به نوین، توسعة پایدار و به تبع آن مسایل زیست­محیطی،به عنوان یکی از مولفه‌های اصلی توسعه پایدار، تبدیل به دغدغة اصلی سازمان­های بین­المللی و اندیشمندان و مراکز علمی و تحقیقاتی شده است. در این میان افزایش آگاهی مردم جامعه نسبت به اهمیت مسایل زیست­محیطی در قالب توسعة پایدار در جهان از اهمیت بالایی برخوردار است . مطالعات و تجربیات موجود، جملگی براین نکته صحه گذاشته است که توسعه پایدارالزاما باید از مجرای نیروی انسانی بگذرد، از سوی دیگر یکی از مهم‌ترین ارکان مربوط به منابع انسانی که نقش اساسی در توسعه متوازن اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و زیست‌محیطی دارد، آموزش می باشد(1).

در دهه‌های اخیر برنامه­ریزی راهبردی در نظام­های آموزشی کشورهای گوناگون به عنوان رویکردی موفق شناخته شده است. کاربرد برنامه­ریزی راهبردی در نظام­های آموزشی امکان می­دهد که برنامه­ریزان به صورت فراکنشی(Proactive) و نه واکنشی)  (Reactiveبه استقبال آینده بروند، و در این رهگذر، انسان، فن‌آوری و محیط زیست را به صورت یک مجموعه در نظر گیرند.

بنابراین برای پی­ریزی اصول توسعة پایدارنیز مبنا قرار دادن دیدگاه راهبردی به عنوان قلب تپنده و پایة دیدگاه آموزش محیط زیست در قالب فرآیند برنامه­ریزی «توسعة سرزمینی»، برای نیل به جامعة انسانی «خود سازمان­دهنده»که توان بالایی از سازگاری و انطباق با محیط زیست به جهت درک و آگاهی از اهمیت راهبردی آن در فرآیند توسعه را دارند، ضروری می­باشد(2).

 برنامه­ریزی راهبردی مستلزم برخورداری از تفکر راهبردی است. منظور از تفکر راهبردی ژرف­نگری بخردانه در سه سطح فراسوی کلان، کلان و خرد است.بنابراین دستیابی به فرآیند تفکر راهبردی مهم‌ترین تجربه­ای است که برای دست­اندرکاران برنامه­ریزی حاصل می­شود. بهبود آیندة جامعه، مستلزم انتخاب این شیوة تفکر و برنامه­ریزی است(3).

 با این شیوة تفکر، حتی اگر عمل ما در سطح خرد(کلاس درس یا مدیریت یک نهاد آموزشی) انجام پذیرد، تفکر و اندیشة ما (در سطح فراسوی کلان) به شهروندانی معطوف خواهد بود که در نهایت به جامعه وارد می‌شوند. برای مثال، در برنامه­ریزی راهبردی هنگام تعریف نتایج نظام آموزشی(مقصد) با در نظر گرفتن سطوح سه­گانه یادشده ابتدا، سیمای شهروند مطلوب از منظردیدگاه‌های توسعه پایدار و محیط‌زیست در سطح فراسوی کلان(جامعه) تصویر می‌شود. هرگاه در این سطح خصیصه­هایی مانند: احترام به طبیعت، ، خودکفایی، اتکای به خود، انضباط کار، سخت­کوشی، خردگرایی، زیبایی­شناسی، خلاقیّت، حفاظت از محیط زیست، ارج نهادن به صلح و تفاهم بین­المللی، ارج نهادن به میراث فرهنگی، لذت بردن از مطالعه، افزایش بهره­وری و رقابت­پذیری مورد تأکید و توافق جمعی قرار گیرد، لازم است در طراحی نظام یادگیری و برنامه­ریزی درسی(سطح کلان) این خصیصه­ها در قالب هدف­های تدریس- یادگیری بازنویسی و پی­گیری شود. آن‌گاه ملاک­های عملکرد برای هریک از هدف­ها نوشته شود. در برنامه­ریزی نظام معلم و مدرس برای جنبه­ها و روش­های پرورش آن‌ها تأکید شود و کارآموزی‌های متناسب ارایه شود، تا در نتیجه، هنگام تدریس در کلاس درس(سطح خرد)، این جنبه­ها برای معلم/ مدرس و دانش­آموز/ دانشجو مصادیق عینی پیدا کند(4).

بدیهی است، پرورش، تقویت و تثبیت خصوصیاتی از نوع آن‌چه یاد شد در یادگیرنده تنها توسط نظام آموزشی رسمی عملی نیست، بلکه نظام آموزش غیررسمی به عنوان مکمل نظام آموزش رسمی در تقویت و شکل­پذیری هنجارهای درست اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی شهروندان نقش مهمی به عهده دارد. به علاوه در جامعه و خانواده نیز این هنجارها( به عنوان ارزش) لازم است مطرح باشد و به آن عمل شود (5).

هدف از این تحقیق، بررسی نقش برنامه ریزی راهبردی در تحقق اهداف توسعه پایدار و آموزش محیط‌زیست بوده و تلاش شد راهبردهای کلیدی آموزش توسعه پایدار در راستای پاسخگویی به چالش های زیست‌محیطی در ایران با عنایت به نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای موجود مورد بررسی قرار گیرد.

مبانی نظری

مبانی نظری مقاله حاضر در دو بخش برنامه‌ریزی راهبردی و آموزش، توسعه پایدار و محیط‌زیست مورد بررسی قرار گرفت:

برنامه‌ریزی راهبردی

در برنامه­ریزی راهبردی، نخست با مشارکت و همیاری طیف گسترده­ای از «یاران آموزشی» (افراد ذی­ربط، ذی­نفع و ذی­علاقه) آینده­ای که می­خواهیم فرزندان، نوه­ها و نتیجه­های ما در آن زندگی کنند، تعریف می‌شود. سپس، نظام­های یادگیری را برای ایجاد چنین آینده­ای طراحی می­کنیم. به عبارت دیگر، ابتدا تصویری از وضعیت مطلوب(مقصد) نظام آموزشی داده می­شود. پس از بررسی، تحلیل و اصلاحات پی­در پی توافق عملی در مورد مقصد حاصل می­گردد. آن‌گاه از طریق بررسی­های دقیق درون­سازمانی و برون­سازمانی نقاط قوت، ضعف و فرصت­ها و تهدیدهای وضعیت موجود نظام آموزشی مورد شناسایی قرار می­گیرد(4).

مقایسة میان وضعیت مطلوب و وضعیت موجود، نیازهای نظام آموزشی را مرتبط با نتایج (محصول، برونداد و پیامدها) و نیز شبه­نیازها را مرتبط با درون‌دادها و فرآیندها مشخص می­کند. پس از تشخیص نیازها(نتایج یا هدف­های آموزشی و ملاک­های عملکرد) و شبه­نیازها (منابع، روش­ها، فنون و فرآیندها) برنامه­های عملیاتی تهیه و به اجرا درمی­آید(6).

چهارچوب پیشنهادی برای برنامه‌ریزی راهبردی شامل چهار مرحله و سیزده گام است.این مراحل عبارتند از (4):

1-      تعیین سطح برنامه ریزی(دورنگری)

2-      گردآوری داده­ها

3-        برنامه­ریزی

4-       اجرا.

در ادامه به تشریج هر یک از ایـن مراحـل که در بـرگیـرنده گام های مختلف برنامه‌ریزی راهبردی هستند، پرداخته می‌شود.

 

 

1-      تعیین سطح برنامه‌ریزی

در این مرحله که شامل گام اول برنامه‌ریزی راهبردی است، میدان عمل برنامه­ریزی را از میان سه گزینة خرد، کلان یا فراسوی کلان مشخص می­کنیم. تصمیم­گیری دربارة میدان عمل برنامه­ریزی بستگی دارد به این‌که در چه سطح از برنامه­ریزی قرار داریم و چه کسانی ابتدا از برنامه­ریزی برخوردار خواهند شد. انتخاب یکی از سه گزینة خرد، کلان و فراسوی کلان سرآغاز برنامه‌ریزی راهبردی است.

  • برنامه­ریزی در سطح فراسوی کلان جامعه یا جامعة محلی، شهر، کشور و حتی جهان را در برمی­گیرد.
  • برنامه­ریزی در سطح کلان شامل سازمان آموزشی، مدرسه و یا نظام آموزشی می­شود.
  • برنامه­ریزی در سطح خرد، فرد یا گروه­های کوچک مانندمدیریت مدرسه یا مربیان را در برمی­گیرد.

در برنامه­ریزی، هر سه سطح یاد شده(فراسوی کلان، کلان و خرد) باید مورد توجه قرار گیرد. هرچند، انتخاب یکی از سطوح بهتر از آن است که هیچ­یک از سطوح انتخاب نشود، انتخاب هریک از سطوح برنامه­ریزی به همراه مفروضات آن سطح است .

تاکنون در برنامه­ریزی معمول بوده است که توجه روی زمان حال و بحران­ها، مسایل و مشکلات موجود، متمرکز شود. زمان حال از اهمیت خاصی برخوردار است و نباید مورد بی­توجهی قرار گیرد، ولی ملاحظات دیگری(ضرورت تغییر و ایجاد آینده­ای بهتر برای همه) نیز مطرح است. از این­رو فراسونگری در برنامه­­ریزی یک ضرورت است و قویاً توصیه می­شود برنامه­ریزی در سطح فراسوی کلان آغاز شود.گروه برنامه­ریزان، هنگامی که به انتخاب سطح می­پردازند، لازم است توجه داشته باشند که نتایج هر سطح برروی سطوح دیگر اثر می­گذارد. با قبول این اصل، صلاح در انتخاب سطح فراسوی کلان است(4).

2-     گردآوری داده­ها

بعد از انتخاب میدان عمل(سطح) و دورنمای برنامه­ریزی به گردآوری داده­ها که شامل گام­های زیر است می­پردازیم:

  • شناسایی باورها و ارزش­ها
  • شناسایی پنداره ها
  • شناسایی مأموریت­ها(که برمبنای دورنگری برنامه­ریزی راهبردی متفاوت خواهد بود)
  • سنجش نیازها

3-     برنامه­ریزی

داده­ها به تنهایی سودمند نیستند. داده­ها برای مشخص کردن مسیری که باید طی شود و نیز تهیة برنامة راهبردی به کار رود. گام‌هایی که در مرحلة برنامه­ریزی باید برداشت به شرح زیر است:

  • مشخص کردن توافق­های جمعی دربارة پنداره­ها، باورها و مأموریت­های جاری
  • مصالحة میان عدم توافق­ها
  • انتخاب آیندة مطلوب
  • مشخص کردن مأموریت­ها
  • تعیین نقاط قوت، ضعف، فرصت­ها و تهدیدها
  • تصمیم­گیری و تعیین ضوابط
  • تهیة برنامه­های عملیاتی راهبردی

4-     اجرای برنامة راهبردی

این گام  ماهیت فرآیند برنامه‌ریزی را نداشته و شامل اجرا و دستیابی به نتایج موردنظر است. به علاوه، اجرای برنامة راهبردی از طریق فعالیت­های زیر انجام می­شود:

  • طراحی پاسخ- اجرای آن‌چه برنامه­ریزی شده است(مدیریت راهبردی)
  • اجرای ارزیابی تکوینی(ارزیابی راهبردی/ تاکتیکی)
  • طراحی و اجرای ارزیابی پایانی(ارزیابی راهبردی/ تاکتیکی)

با استفاده از داده­های ارزیابی تصمیم دربارة ادامه یا تجدیدنظرهای لازم اتخاذ می­شود. بدیهی است برنامه­ریزی راهبردی، اجرا و ارزیابی آن یک فرآیند مداوم است(4).

آموزش، توسعه پایدار و محیط‌زیست

با ظهور پارادایم جدید توسعه از دهة 1990که در آن  رشد کیفی به همراه یکپارچگی نظام­های اقتصادی- اجتماعی و زیست­محیطی مدنظر قرار گرفت،  تفکر حمایت از پایداری و محیط زیست، منشا تلاش برای گسترش مفهوم فراتری شد که نه تنها حقوق نسل کنونی بلکه شمول آن بر تمام موجودات (اعم از انسانی و غیرانسانی، و حال و آینده) و نیز نظام زیستی را که جملگی ما وابسته به آن هستیم، در برگرفت. در این رهیافت، جامعة مدنی و مشارکت مردم در تصمیم­گیری­ها به عنوان اصلی بنیادین پذیرفته شد. در این راستا اگر تعریف حداقلی مطرح شده

توسـط کمیسیون برانت لند را مبنــا قـرار دهیـم که اظهـار می دارد "توسعة پایدار فرآیند برآورد نیازهای امروز بدون تخریب توانایی­های نسل آینده برای برآورد نیازهای ایشان است (7)، سه حوزة پایداری یعنی طبیعت، نظام­های پشتیبان و اجتماع با سه حوزة اندیشه­ای، مردم، جامعه واقتصاد در کانون توجه واقع می‌شوند، تا براساس روش­شناسی کل­گرا، یکپارچه، میان­رشته­ای و فرارشته­ای مورد مطالعه قرار گیرند. در این چارچوب نشست­های علمی متعددی از جمله اجلاس سران زمین شکل گرفت و در آن اصولی برای ساخت یک جهان که در آن عدالت توام با صلح و پایداری است ، مطرح شد تا با رویکرد یکپارچه به شناخت مسایل و مشکلات درهم پیچیده و مرتبط به هم در سطح جامعة جهانی بپردازد. در یک مرور کلی، وقتی روند تحولات توسعه­ای بررسی می­شود، روند تحولات از یک مبدأ به سمت یک مقصد در حال گذار بوده و ناگزیر شاخص­های متفاوت در بین انگاره­های سنتی توسعه با پارادایم­های در حال پیدایش آن مشاهده می­شود. در این خصوص همان­گونه که در جدول یک به وضوح مشخص شده است هدف اصلی انگاره­های سنتی و قدیمی در بحث توسعه حصول رشد اقتصادی به هر قیمتی است(8). در مقابل در انگاره­های جدید،  هدف رشد کیفی با توجه به محیط زیست و عدالت اجتماعی می­باشد(9). چراکه با نگرش جدید، محور توسعه، «انسان» و مکان زیست او است و نه رشد اقتصادی با شاخص­های کمی اقتصادی.


 

جدول 1- مقایسة ویژگی­های دو انگارة متفاوت در توسعه(10)

انگارة سنتی و قدیم

انگارة جدید و در حال پیدایش

حصول به رشد اقتصادی به هر قیمت

رشد کیفی توجه به محیط زیست و عدالت اجتماعی

توسعه توسط دولت برای مردم

توسعه توسط مردم و برای مردم

سازمان‌دهی توسعه توسط سازمان های بزرگ و متمرکز

سازمان‌دهی توسعه توسط تشکل­های مردمی و محلی با تأکید بر تواناسازی مردم

انتقال فن‌آوری پیشرفته و از کشورهای فنی

ایجاد فن­آوری متناسب و محلی

 

 

بدین سان می­توان گفت که در دستاوردهای علمی و برنامه­ریزی چنین اندیشه­ای که با همراهی مراکز علمی و دانشگاهی توام بود، معیارهایی چون اخلاق، احترام و مسئولیت­پذیری و پاسخ­گویی به زندگی اجتماع، یکپارچگی بوم‌شناختی، عدالت و برابری اقتصادی و اجتماعی، دموکراسی، کاهش فقر، مدارا و صلح و ... مورد توافق قرار گرفت و اجرایی شدن آن‌ها، در برنامه­ها و سیاست­ گذاری­های کشورها به صورت یک هنجار مورد پذیرش واقع شد(11). به طوری­که در چارچوب دست­آوردهای چنین اجلاسی، سازمان­های بین­المللی از جمله یونسکو برای عملیاتی کردن آن‌ها سال 2005 تا 2014 را به عنوان دهة ملل متحد برای خدمت در آموزش توسعة پایدار (DESD) اعلام کردند. این برنامه که پیرو تصویب قطعنامه 254/57 مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 2002 مبنی بر تعیین دهه 2014-2005 به عنوان "دهه آموزش برای توسعه پایدار" در یونسکو طراحی شد، شامل ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیست‌محیطی بود که در همه آن‌ها، آموزش به عنوان رکن و ابزار اصلی به منظور تحقق اهداف برنامه در نظر گرفته شده است. این برنامه حدود سی و سه مقوله را در بر می‌گیرد که برخی از آن‌ها عبارت است از: حاکمیت مناسب، تساوی جنسیتی، صلح، حقوق بشر، دسترسی به آموزش، مبارزه با مواد مخدر، حفظ میراث فرهنگی و دانش سنتی و بومی، شهرنشینی، فقر و امنیت غذایی، تغییرات آب و هوا، بلایای طبیعی و موارد دیگر(12) که هدف اصلی آن، یکپارچه کردن ارزش­های ماندگار توسعة پایدار در تمام ابعاد یادگیری به منظور تشویق تغییر رفتارها است. آموزش برای توسعه پایداربه هر انسان برای دستیابی به دانش، مهارت‌ها، نگرش ها و ارزش‌های لازم برای شکل دادن به آینده ای پایدار، اجازه می دهد. اعلام این دهه بخشی از ماموریت جهانی برای ارتقای توسعه پایداردر یک مقیاس جهانی بود وبا سایر ابتکارات بین المللی نظیر اهداف توسعه هزاره در ارتباط بود (10). در طول این دهه، آموزش توسعة پایدار،به منظور آماده کردن شهروندان برای رودررویی مستقیم با چالش­های حال و آینده، تصمیم گیری های همراه با مسئولیت­پذیری و پاسخ­گویی در جهت ساخت یک جهان پویا و زنده موردتوجه قرار گرفت. در این چارچوب پنج نوع یادگیری آموزشی مورد توجه است که عبارتند از آموزش و یادگیری برای دانستن، برای اقدام، برای بقای زمین، برای زندگی مشترک و با هم و برای تغییر مثبت خود و جامعه(13). چنین اهدافی با ترسیم چشم­انداز همراه شد. بدین صورت که در چشم­انداز بنیادینESD Environmental Sustainable) (Development جهان، جایی و مکانی قلمداد شد که در آن هرکس از فرصتی برخوردار است تا از آموزش و یادگیری ارزش­ها، رفتار و شیوة زندگی برای پایداری آینده و آیندة پایدار و تغییرشکل مثبت جامعه استفادة مناسب را به عمل آورد. این چشم­انداز که در آن تغییرشکل مثبت خود و جامعه از اهداف آرمانی و دست یافتنی است، بر چهار هدف کلان استوار است که عبارتند از:

1. تسهیل شبکه­ها، پیوندها، مبادله­ها و کنش متقابل میان ذی­نفع­ها در ESD

2. سرعت­بخشی به افزایش کیفیت آموزش و یادگیری در اموزش توسعة پایدار

3. کمک به کشورها به منظور پیشرفت و توجه به اهداف توسعة هزاره با تأکید بر تلاش­ها در چارچوب ESD

4. آشنا کردن کشورها با فرصت­های جدید به منظور همکاری­ها در ESD در راستای تلاش برای اصلاح و بهبودآموزش (11).

درکشور ما که نسل جوان بیش‌ترین درصد جمعیت آن را تشکیل می‌دهد، آموزش محیط‌زیست برای توسعه پایدار می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی در تقویت فرهنگ زیست‌محیطی و رسیدن به اهداف توسعه پایدار داشته باشد(14).

روش بررسی

این تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی است.برای جمع‌آوری اطلاعات و داده‌های مورد نیاز، بررسی‌های اسنادی و کتابخانه‌ای و اینترنتی به‌کارگرفته شده و مطالب مربوط به برنامه‌ریزی راهبردی، مراحل و الزامات آن گردآوری شد.یکی از فنون مورد استفاده در مطالعات به شیوة مشارکتی، فن SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats Analysis )می باشد. این تکنیک، تحلیل بسیار مفیدی برای تحلیل موقعیت جاری و اتخاذ تصمیمات، ارزیابی پیامدها و گزینه­ها برای انتخاب است و نه تنها چشم­انداز کنونی بلکه فرصت­ها و تهدیدات آتی را نیزلحاظ می‌کند.در واقع تجزیه و تحلیل SWOT که در تصمیم ‌گیریهای مربوط به انتخاب راهبرد می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد شناسایی نظام‌مند عواملی است که راهبرد می‌بایست بهترین سازگاری را با آن‌ها داشته باشد.منطق رویکرد یادشده این است که راهبرد تاثیر‌گذار باید قوت‌ها و فرصت‌ها را حداکثر سازد و ضعف ‌ها و تهدیدها را به کم‌ترین میزان برساند (15).

در این راستا در تحقیق حاضر تلاش شد تا در قالب بررسی روش تجزیه و تحلیل SWOT ،جایگاه آموزش در توسعه پایدار و رویارویی با مسایل زیست‌محیطی مورد ارزیابی قرار گیرد، تا امکان شناسایی و گزینش بهترین رویکرد احتمالی در فرآیند برنامه‌ریزی راهبردی آموزش توسعه پایدار و  برخورد با چالش‌های زیست‌محیطی را فراهم کند(جدول 2).

 

 


جدول2- ماتریس SWOT و نحوة تعیین راهبرد­ها(16)

ضعف­ها (Weaknesses)

قوت­ها (Strengths)

ماتریس

SWOT

راهبرد WO

راهبرد SO

فرصت­ها (Opportunities)

 

راهبرد WT

راهبرد ST

تهدیدها (Threats)

 

 

 
   

 

 

 

 

 

 


یافته‌ها

فرآیند اجرای مدل SWOT در دو محیط بیرونی و درونی و هریک نیز در دو بعد سازمان‌دهی می‌شود بدین معنی که:

  • نقاط قوت/ ضعف: در این وجه از فرآیند به تحلیل نقاط قوت/ ضعف­های درونی با توجه به عوامل درونی موجود در کشور و سرزمین ، پرداخته می‌شود.
  • فرصت­ها/ تهدیدها: در این وجه نیز به فرصت­ها و تهدیدهای بیرونی در محیط پیرامونی پرداخته شده و توجه و نگاه عمدتاً به عوامل فراملی و بین­المللی نسبت به محیط زیست و دستیابی به توسعة پایدار مدنظر قرار می­گیرد.

براین اساس در ارتباط با طرح تدوین برنامة راهبردی ESDدر برنامه­های ایران وبه ویژه برنامه‌های توسعه ، جدول تحلیل SWOT برای تکمیل توسط گروه­های کانونی(استادان و کارشناسان مجرب) تشکیل شده، طراحی می­گردد. در ادامه برای آگاهی کامل نمونه­ها نسبت به مسأله و ابعاد، عناصر، مفاهیم، محتوا، اهداف ESD و کلیاتی از برنامه‌های مورد نظر و جایگاه آموزش در آن با مقدمه­ای به عنوان راهنما از کل پلان کار تهیه و به همراه هر پرسشنامه در اختیار مصاحبه­کنندگان و نمونه­ها قرار می گیرد تا میزان دقت پاسخگویی به جدول مدل راهبردی افزایش یابد. بنابراین فهرست‌برداری و نهایی کردن عوامل داخلی (قوت‌ها و ضعف‌ها) و عوامل خارجی (فرصت‌ها و تهدیدات) با استفاده از پرسشنامه خبرگان(گروههای کانونی)  به روش دلفی به انجام می رسد(17).

فرآیند انجام کار برای دستیابی به نتیجه در مدل راهبردی، در پنج گام باید انجام گیرد:

1-      تعیین، اولویت­بندی و امتیازدهی فرصت­های نظام آموزشی در دستیابی به توسعة پایدار و حفظ محیط زیست کشور با در نظر گرفتن فرصت­های حاصل از محیط بیرونی (در سطح منطقه­ ای، فراملی و بین­المللی)

2-      تعیین، اولویت­بندی و امتیازدهی تهدیدهای نظام آموزشی در دستیابی به توسعة پایدار و حفظ محیط زیست کشور با در نظر گرفتن تهدیدهای حاصل از محیط بیرونی(در سطح منطقه­ای، فراملی و بین­المللی)

3-      تعیین، اولویت­بندی و امتیازدهی قوت­های نظام آموزشی در دستیابی به توسعة پایدار و حفظ محیط زیست کشور با در نظر گرفتن قوت­های حاصل از محیط درونی(در سطح ملی و داخل کشور)

4-      تعیین، اولویت­بندی و امتیازدهی ضعف­های نظام­های آموزشی در دستیابی به توسعة پایدار و حفظ محیط زیست کشور با در نظر گرفتن ضعف­های حاصل از محیط درونی ( در سطح ملی و داخل کشور)

5-       تشکیل ماتریس اولویت­های راهبردی برای ارایه اولویت­های راهبردی پیشنهادی هر گروه برای برطرف نمودن و حل نقاط ضعف و تهدیدهای نظام آموزشی برای دستیابی به توسعة پایدار و حفظ محیط زیست در کشور با در نظر گرفتن همزمان عوامل مؤثر در محیط بیرونی و درونی.

 

 

 

 

 

 

 


جدول 3-  نمونه تدوین شده‌‌ای از تحلیل SWOT در مورد آموزش زیست‌محیطی توسعه پایدار

قوت‌ها

ضعف‌ها

  • ·         توجه به زمینه­ها و فناوری نوین آموزش رسمی و غیر رسمی در سطح ملی برای حفظ محیط‌زیست و ارتقای دانش زیست‌محیطی در بین مردم
  • ·         وجود زمینه های توجه به ارزش های محیط‌زیست و زندگی سالم و پرهیز از اسراف و قناعت در بین مردم به دلیل وجود بینش ها، ارزش ها ، آموزه های دینی ، اعتقادی و سوابق تاریخی و فرهنگی
  • ·         وجو ابزارها و ساز و کارهای قانونی برای پی­گیری مسایل مربوط به آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار در سطح کشور
  • ·         وجود ظرفیت های بالقوه فراوان نیروهای انسانی و نیروهای جوان برای حفظ محیط‌زیست و ESD
  • ·         وجود رشته های مرتبط با محیط‌زیست در مقاطع عالی تحصیلی و پرورش نیروهای متخصص دانشگاهی و پژوهشی در مورد حفظ محیط‌زیست و ESD
  • ·         بالا رفتن سطح سواد در جامعه و فراهم آمدن شرایط مساعد برای انتقال پیام های آموزشی

 

 

  • کم توجهی به ایجاد نگرش یکپارچه و تلفیق اهداف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی در نظام برنامه ریزی کشور
  • نبود برنامه مشخص برای استفاده بهینه از ظرفیت های ملی جهت آموزش و فرهنگ سازی زیست محیطی 
  • حاکمیت دیدگاه و رویکرد رشد محور و فن سالارانه در برنامه­های توسعه کشور در نتیجه مصرف­­­گرایی صرف و استفاده بی­رویه از محیط‌زیست
  • عدم توجه به آموزش­های حفاظت از محیط‌زیست و توسعه پایدار در سطوح مختلف آموزشی
  • بودجه ناکافی و تخصیص اعتبارات نامناسب در زمینه اجرای برنامه های آموزش توسعه پایدار و زیست محیطی
  • پراکنده کاری در زمینه آموزش مفاهیم زیست محیطی به وسیله نهادهای دولتی و غیردولتی و نبود وحدت رویه خاص

فرصت‌ها

                                             تهدیدها

  • ·         وجود کمک­های مالی و اعتباری بین المللی در زمینه حمایت از برنامه­های ESD
  • ·         وجود تشریک مساعی و تعهد مشترک کشورها برای تفاهم در مورد مسایل زیست‌محیطی و اجرای همزمان فعالیت­های آموزشی جهت حفظ محیط‌زیست سالم و پایدار
  • ·         وجود صاحب‌نظران و متخصصان دانشگاهی بین المللی در زمینه حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار
  • ·         حضور سازمان‌ها و تشکل­های بین المللی حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار
  • ·         وجود رشته های مرتبط با محیط‌زیست در مقاطع عالی تحصیلی و پرورش نیروهای متخصص دانشگاهی و پژوهشی در مورد حفظ محیط‌زیست و ESD
  • ·         بیداری وبالا رفتن آگاهی مردم دنیا در زمینه حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار

 

                                                                                                                             

  • افزایش فقر و بیکاری به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه و مناطق روستایی و به دنبال آن استفاده بی‌رویه از محیط‌زیست
  • وجود ناآرامی­های ملی و منطقه­ای و عدم تعامل سیاسی در نتیجه تخریب محیط‌زیست و آلودگی آن.
  • عدم بهره گیری مؤثر، مناسب و برابر کشورها از حمایت ها وکمک های بین المللی

 

  • ناهماهنگی در اجرای قوانین زیست‌محیطی به دلیل نبود سازمان­های مسئول مقتدر بین المللی برای کنترل کشورها در رعایت حقوق زیست‌محیطی

 

  • عدم ارتباط و پیوند مناسب کشورها با مراکز ومراجع بین المللی در زمینه آموزش ، پژوهش و ...

 

  • بی توجهی جهانی به مسئله اهدافESD به دلیل سودگرایی و منفعت طلبی

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4- راهبردهایی درباره اولویت‌های آموزشی توسعه پایدار و حفظ محیط زیست

 

  • ·          تقویت روابط مشترک با سایر کشورها در زمینه استفاده ازظرفیت‌های موجود در سازمان­ها و  نهادها برای انجام فعالیت­های آموزشی و پژوهشی در مورد محیط‌زیست و توسعه پایدار
  • ·          تقویت همگرایی کشورها برای تصویب و تدوین قوانین محافظت از محیط‌زیست و استفاده از الگوهای آموزشی رسمی  و غیر رسمی برای افزایش آگاهی­های زیست‌محیطی و پایداری
  • ·          تقویت ابزارها و سازو کارهایی قانونی برای استفاده مناسب و برنامه‌ریزی شده از کمک­های مالی و اعتباری بین المللی در مورد  حفظ محیط‌زیست و اهداف ESD
  • ·          تقویت آگاهی و دانش زیست‌محیطی مردم دنیا برای حفظ محیط‌زیست خود جهت حفظ چشم­اندازهای زیبا و بکر طبیعی در راستای توسعه پایدار
  • ·          تقویت زمینه­های ظهور تشکل­های مردم نهاد و خودجوش در سطوح گوناگون برای حفظ محیط‌زیست و اهداف ESD و همچنین انجام پژوهش­هایی در مورد  توسعه پایدار
  • ·          تقویت رابطه علمی و پژوهشی بین دانشگاه­های داخلی با دانشگاه­های بین المللی در مورد  محیط‌زیست و توسعه پایدارو  استفاده از   ظرفیت­های نیروهای علمی داخلی در سازمان­ها و ارگان­های مرتبط با محیط‌زیست و پایداری

             

 

 

 

 

 

راهبردهای رقابتی/ تهاجمی (SO)

 

  • ·          تنوع بخشی به شیوه­های تولیدی و خلق شیوه­های جدید و کاهش استفاده­ی بی رویه از صنایع مخرب محیط‌زیست از طریق استفاده از الگوهای تولیدی بومی یا حداکثر بهره­وری
  • ·          کاهش فقر و بیکاری برای جلوگیری از استفاده بی­رویه از منابع طبیعی بکر و زیبای محیط‌زیست
  • ·          کاهش زمینه­های جنگ و ناآرامی­های مخرب محیط‌زیست به ویژه در مناطق حساس و بکر زیستی مانند دریاها، جنگل­ها و ...
  • ·          استفاده از پتانسیل پژوهشی و آموزشی سازمان­ها و ارگان‌ها در زمینه اثبات قدرت تخریب­کنندگی صنایع تولیدی در مورد محیط‌زیست
  • ·          وجود نظارت­های دقیق بین­المللی به فرایند ارایه و مصرف اعتبارات  زیست‌محیطی و جلوگیری از جهت­گیری­های خاص
  • ·          تقویت توجه مدیران و برنامه­ریزان و سیاست‌گذاران به مسأله شکاف درآمدی، فقر و بیکاری در جهان سوم که زمینه­های استفاده بی­رویه از محیط را فراهم می­سازد

 

 

 

 

راهبردهای تنوع (ST)

 

  • ·          تقویت اشتراکات بین کشورها برای دستیابی به تفاهم در زمینه مفاهیم و مبانی کلان حفاظت از محیط‌زیست و پایداری و شیوه­های مناسب آموزش آن
  • ·          استفاده از کمک­های مالی و اعتباری بین المللی برای تحریک انگیزه­ها و عزم ملی در کشورها برای دستیابی به توسعه پایدار و خروج آن از جنبه شعاری
  • ·          پی­گیری تخلفات زیست‌محیطی با تغییر در ساختار قانون و برنامه­ریزی­های مرتبط با محیط‌زیست
  • ·          خروج از نگاه تک بعدی و رشد گرا به دیدگاه چند بعدی در قالب توسعه پایدار برای حفاظت از محیط‌زیست در برنامه­های توسعه کشور
  • ·          استفاده از تجارب و دانش سازمان­های بین المللی در زمینه پرورش افراد شایسته و متخصص در زمینه حفاظت از محیط  زیست و اهداف ESD
  • ·          تغییر در شیوه­های برخورد با محیط‌زیست در بین نهادهای بین المللی از طریق ارایه کمک­های مالی و اعتباری و حمایت­های قانونی کشورها در زمینه حفظ محیط‌زیست و چارچوب­های توسعه پایدار

 

 

 

 

 

راهبردهای بازنگری/ تغییر جهت هوشمندانه(WO)

 

  • ·          جلوگیری از افزایش صنایع تولیدی مضر و ناپاک برای محیط‌زیست از طریق حمایت­های قانونی
  • ·          استفاده از مکانیزم­های اجرایی صحیح برای آموزش مردم جهت استفاده کم از انرژی­های مصنوعی و مخرب محیط‌زیست
  • ·          استفاده از الگوهای آموزشی صحیح و دقیق بین المللی برای حفاظت از محیط‌زیست و پایداری در انطباق با شرایط زیست‌محیطی کشور
  • ·          استفاده از نیروهای بین المللی به عنوان ناظر و بازرس در زمینه استفاده صحیح و اصولی از زیرساخت­های آموزشی برای حفظ محیط‌زیست و اصول توسعه پایدار
  • ·          افزایش قدر ت کنترل کشورها برای کاهش قدرت مقابله با آسیب­های احتمالی بلایای طبیعی در کشور از طریق انجام تحقیقات و پژوهش­های پایه­ای و اصولی
  • ·          تقویت ارزش محیط‌زیست و پایداری در برنامه­ها برای جلوگیری از سودگرایی، اقتصاد ناسالم و تخریب محیط‌زیست                                                

 

 

 

راهبردهای تدافعی (WT)

 

 

 

از طریق الگوی راهبرد تهاجمی می­توان با تقویت فرصت­ها و قوت­های موجود، از آن‌ها به موقع استفاده وآن‌ها را مدیریت کرد. این امر با تقویت رابطة بین کشورها، پژوهش­های دانشگاهی، استفاده از کمک­های بین­المللی، تجارب جهانی و شبکه­ای کردن این فعالیت­ها و ... می­تواند زمینه­های افزایش آگاهی­های زیست محیطی را در جامعه بالا برده و آموزش محیط زیست و توسعة پایدار را تسهیل و تسریع کند. از طریق راهبردهای بازنگری می­توان تجدیدنظرهایی در الگوهای برخورد با توسعة پایدار و محیط زیست ایجاد کرد و سیاست­ها و راهبردهای مناسب و سازگار با محیط را انتخاب کرد، تا از این طریق بتوان بین کشورها در زمینة حفظ محیط زیست و توسعة پایدار همگرایی ایجاد کرد و در این راستا ضرورت دارد از اعتبارات بین­المللی نیز استفادة بهینه شود. این مهم با بازنگری در دیدگاه­ها و اندیشه­های مردم نسبت به محیط زیست و ارزش‌های آن در دستیابی به اهداف توسعة پایدار ضروری است. از طریق الگوی راهبرد تنوع­بخشی و خلق شیوه­های جدید تولید و کاهش تولیدات صنعتی ناپاک و آلاینده و جلوگیری از گسترش فقر و نابرابری از طریق استفاده از پتانسیل­های پژوهشی، اعتبارات بین­المللی و کاهش شکاف درآمدی نیز می­توان از تخریب محیط زیست جلوگیری نمود و پایداری را نهادینه کرد. از طریق الگوی راهبرد تدافعی می­توان تغییرجهت­هایی در سیاست­ها، قوانین و ساختارهای مرتبط با آموزش توسعة پایدار و حفظ محیط زیست در سطح بین­المللی و ملی انجام داد. زیرا استفادة گسترده از صنایع آلوده کنندة محیط زیست و همچنین ناآرامی­های ملی، منطقه­ای و محلی و وقوع ناگهانی بلایای طبیعی منجر به آسیب­­های بوم شناختی و انسانی می­شود که می­توان از طریق استفاده از الگوهای صحیح آموزشی در راستای توسعة پایدار به ویژه محیط زیست، و کاهش دیدگاه­های منفعت طلبانه نسبت به محیط زیست و توجه به آثار بلندمدت پایداری، حفظ محیط‌زیست را تضمین و پایداری را استمرار بخشید(10).برخلاف الگوی تدافعی که واکنشی است،الگوی تهاجمی راهبردی کنشگر محسوب می‌شود(18).

ضمنا در راستای اجرای برنامه‌ریزی راهبردی توجه به موارد زیر حایز اهمیت است (19):

1. رسالت، کارکرد، مأموریت و وظایف سازمان­­­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار، راهبردهای آموزش توسعة پایدار چیزی جدای از راهبردهای سازمان­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار نمی‌باشد و بدیهی است که مأموریت نظام­های آموزشی می­بایست مسیر اصلی این سازمان­ها و نهادها را در جهت رسیدن به اهداف کلان ترسیم شده، تسهیل کرده و چگونگی پرورش نیروی انسانی متخصص مورد نیاز در این راستا را پیش بینی کند.

2. عوامل محیطی، اجتماعی و اقتصادی  و سیاسی تأثیرگذار.

3. بررسی عملکرد گذشته و وضع موجود، یعنی برنامه­های راهبردی آموزشی باید با توجه به نقاط ضعف، تنگناها و محدودیت­ها، منابع و امکانات بالقوه و سرانجام با در نظر گرفتن فرصت­ها و تهدیداتی که سازمان­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار در آینده با آن مواجه هستند، ترسیم و تدوین شوند.

4. در نظر گرفتن سیاست­های اجرایی سازمان­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار که سیاست­های آن‌ها تعیین‌کنندة چارچوب تصمیمات کلان آموزشی توسعة پایدار هستند. آن‌چه حایز اهمیت به نظر می­رسد تناسب و سازگاری میان سیاست­های سازمان­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار با راهبرد و اهداف برنامه­های آموزشی است.

5. تعیین و تدوین برنامه­های اجرایی. بعد از تدوین راهبردها و سیاست­های اجرایی، مرحلة بعدی، برنامه­ریزی اجرایی آموزش یا برنامه­ریزی تاکتیکی است. برنامه­های اجرایی عبارتند از تصمیمات کوتاه­مدت که برای بهترین استفاده از منابع موجود با توجه به تحولات محیط اتخاذ می‌گردند.

بنابراین، برنامه­های راهبردی آموزش توسعة پایدار معمولاً به تفکیک زیربخش­ها تدوین می­شود که می­توان هریک را به تفکیک مراحل زیرتقسیم­بندی کرد(20):

  • تعیین اهداف کمی مشخص و مشروح
  • مشخص کردن خط­مشی­ها و سیاست­های اجرایی
  • تعیین رویه­ها، که در واقع شرح عملیات اجرایی و زمان­بندی آن‌هاست
  • تعیین روش­ها، یعنی نحوة اجرای جدول زمان­بندی رویه­ها
  • تعیین منابع موردنیاز انسانی، فیزیکی، مالی، قوانین و مقررات

یک نکته کلیدی را همواره باید در برنامه­ریزی­های راهبردی آموزش توسعة پایدار به خاطر داشت و
آن این‌که اگر می­خواهیم برنامه­های طراحی شده قابلیت اجرا داشته باشد، باید حداقل دارای ویژگی­های زیر باشد:

1-      متناسب با راهبردهای سازمان­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار باشد.

2-       اهداف و جزئیات آن به طور شفاف بیان شوند.

3-      ابزارهای مورد نیاز برای اجرای برنامه به طور دقیق مشخص گردند.

4-      معیارها و نشانگرهای عملکرد مشخص شوند.

5-      واحدهای عملیاتی و اجرایی در صورت لزوم ایجاد شوند.

6-      از ظرفیت­ها و قابلیت های موجود سازمان­ها و نهادهای مرتبط با توسعة پایدار به نحو کامل بهره­برداری شود.

 

بحث و نتیجه‌گیری

با توجه به مطالعات صورت گرفته در خصوص ظرفیت­ها و محدودیت­های توسعة آموزش­ محیط زیست و توسعة پایدار ضرورت دارد برنامه­ریزی راهبردی آموزش توسعة پایدار با رویکرد مشارکتی تدوین گردد تا از این طریق ضمن افزایش احساس تعلق و مالکیت در همة افراد ذی‌نفع در مورد توسعة پایدار و محیط‌زیست، ظرفیت­سازی نهادی در همة سطوح سازمانی، فعالیتی ، فضایی و مکانی تقویت گردد. با تقویت ظرفیت­ها، زمینه برای شکل­گیری شبکه­های تحقیق و توسعه به منظور پر کردن شکاف­ها، فراهم می­گردد.این امر در برنامه ‌‌‌ریزی آموزش‌های توسعه پایدار و زیست‌محیطی در ایران اهمیتی مضاعف دارد.چرا‌که اغلب اجزای برنامه توسعه جدا از یکدیگر اندیشیده می‌شود، ازاین‌‌رو  به منظور تقویت و توسعه آموزش حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار در کشور، انگاره‌های حاکم و راهبرد آموزش در جمهوری اسلامی ایران نیازمند بازنگری اصولی است.

بنابراین برای نایل شدن انسان‌ها به درک و دانش بالای زیست­محیطی، نیاز به برنامه­ریزی راهبردی است که در آن گام­های اساسی طراحی و تدوین راهبرد برنامه­های آموزش توسعة پایدار، تحت‌تاثیر شاخص­های اصلی طراحی نظام راهبردی توسعه است. دلیل این امر را می‌توان در نگاه همه‌جانبه و انعطاف‌پذیربرنامه‌ریزی راهبردی دانست که با درنظرگیری نقاط قوت و ملاحظه نقاط منفی تلاش دارد تا از دل تهدیدهای موجود در رویه آموزش توسعه پایدار و زیست‌محیطی، به بازسازی فرصت‌هایی امکان دهد که از دل همین تهدیدها بیرون می‌آید.

بر اساس مطالعات صورت گرفته باید ویژگی‌های لازم برای راهبردهای طراحی‌شده و اصول ضروری برای برنامه‌ریزی راهبردی در سطوح مختلف مورد ملاحظه قرارگرفته و راهبردهای انتخابی در زمینه آموزش حفظ محیط‌زیست و توسعه پایدار به صورت یک بسته راهبردی با برنامه زمانی مشخص توسط نهادهای محلی و مردم و با تقویت سیاست‌ها، قوانین ، رویه‌ها و مقررات از طرف مدیران دولتی به ترتیب اولویت مورد توجه قرارگیرد. کلیة فعالیت­ها و گام­های برنامه نیز باید جزء به جزء و به طور دقیق و مشروح ، مشخص و تعریف گردیده و  جدول زمان­بندی فعالیت­های مربوط به برنامة آموزشی به طور دقیق مشخص گردد.

 افزون بر این برای اجرا و پیاده‌سازی راهبردهای پیش­گفته ضرورت دارد اصول زیر در همة سطوح برنامه­ریزی اعم ازملی و منطقه­ای مدنظر قرار گیرد:

  • دیدگاه کل­نگر و فرامنطقه‌ای در ضمن توجه به ویژگی‌های بومی هر منطقه
  • توسعة عدالت نسلی و بین­نسلی در استفاده از منابع، مصرف بهینه، کاهش فقر، حقوق بشر و ...
  • در نظر گرفتن شرایط بوم‌شناختی، جغرافیایی و تاریخی، توسعة اقتصادی و اجتماعی
  • توجه به وسعت و تنوع قومی موجود در کشور در گسترة ملی براساس آمایش ملی و برنامه­ریزی منطقه­ای و محلی
  • انعطاف‌پذیری و شفاف بودن سیاست­ها، معیارها ، شاخص­ها و شیوه­‌های ارزیابی‌
  • توجه به ظرفیت­های نهادی در سطوح فرآیند، برنامه­ریزی و مدیریت
  • توجه ویژه به نقش جلب مشارکت‌های مردمی و روش‌های مناسب آن در اثربخشی برنامه‌های آموزشی
  • توجه به ارزیابی و پایش فرآیندی به منظور اصلاح و بازنگری مستمر و تولید آگاهی­های جدید و یادگیری همگانی

 

منابع

  1. Luthy, R,etal.1992, Future Concerns in Environmental Engineering Graduate Education; Professional Issues in Engineering Education and Practice, Vol. 118, No. 4, pp.361-380.
  2. نصیرپور، محمدحسن، آموزش زیست محیطی زنان و تغییر در الگوی مصرف جامعه، فصلنامه محیط‌ زیست،  بهار 1383، شماره 41، ص45-42.
  3. امینی، محمدتقی،سالار،جمشید. تفکر و دید استراتژیک، چاپ اول، تهران: انتشارات پیام نور، 1392.
  4. کافمن، راجر هرمن، جری. (نویسندگان)، مشایخ، فریده، بازرگان، عباس (مترجم)، برنامه‌ریزی استرتژیک در نظام آموزشی ،چاپ پنجم، تهران: انتشارات مدرسه، 1391.
  5. Hassan, A, etal. 2009, The Adult Non-Formal Environmental Education (EE): A scenario in Sabah, Malasiya, Procedia Social and Behavioral Sciences Vol.1, No1, pp. 2306-2311.
  6. Kauffman, R. 2002, Strategic Planning in Education, McGraw-Hill Publication, 2nd Edition.
  7. WCED, 1987, Our Common Future, Oxford: Oxford University Press.
  8. Shabanalifami, H. 1999, A world Vice perspective on the role of indigenous knowledge in utilization & conservation of bios verity, proceeding of the national congress of biotechnology, Vol3. Published by national Research center for Genetic Engineering & Biotechnology. Tehran.
  9. عمادی، محمدحسین، بازنگری در انگاره­ها و راهبردهای آموزشی محیط زیست چالش­ها و چاره­ها، فصلنامه محیط‌زیست، بهار 1383، شماره 41، ص14-9.
  10. رکن الدین افتخاری، علیرضا و همکاران، تحلیل محتوای برنامه چهارم در ارتباط با اهداف دهه ملل متحد، فصلنامه جغرافیا(نشریه علمی و پژوهشی انجمن جغرافیای ایران) ،پاییز و زمستان 1388، شماره 18 و19، ص62-45.
  11. رکن الدین افتخاری، عبدالرضا و همکاران،راهبردهای توسعه آموزش پایدار در ایران،فصلنامه جغرافیا، تابستان 1389، شماره 25،ص66-47.
  12. کمیسیون ملی یونسکو ،گزارش کارگاه آموزشی آموزشیاران جنوب و غرب آسیا در زمینه آموزش برای تفاهم بین‌المللی و اهداف توسعه هزاره- 15 آبان 1390، تهران ،ایران.
  13. UNESCO,2005.Toward  Knowledge Societies (http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php.URL_ID=20507&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html)
  14. محرم­نژاد، ناصر، حیدری، عمران. تدوین الگوی مدیریتی توسعة پایدار آموزش محیط زیست برای نسل جوان کشور، فصلنامة علمی- پژوهشی علوم و تکنولوژی محیط زیست، بهار 1385، شمارة 28ص،77-68.
  15. پیرس ،جان، رابینسون، ریچارد(نویسندگان)، خلیلی شورینی، سهراب(مترجم) ، برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک، چاپ دوم، تهران: انتشارات یادواره، 1384.
  16. David, Fred R.2005. Strategic Management: Concept & Cases, Pearson Education, 10th Edition.
  17. پاداش، امین و همکاران، برنامه‌ریزی راهبردی توسعه حفاظت محیط‌زیست در مناطق حفاظت شده دریایی،فصلنامه پژوهش‌های محیط‌زیست، بهار و تابستان 1389، شماره 1،ص63-56 .
  18. گلکار، داریوش، مناسب‌سازی تکنیک تحلیلی سوآت برای کاربرد در طراحی شهری،نشریه صفه،پاییز و زمستان 1384، شماره41،ص64-44
  19. عمادی، محمدحسین، بازنگری در انگاره­ها و راهبردهای آموزشی محیط زیست چالش­ها و چاره­ها، فصلنامه محیط‌زیست، بهار 1383، شماره 41، ص14-9.
  20. پزشک­پور، پیام و همکاران، نقش دانش بومی در حفاظت از تنوع زیستی و توسعة پایدار، نخستین همایش علمی تخصصی آموزش محیط زیست ایران، دی 1382، تهران، ایران.

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Analysis of the role of strategic planning in training sustainable development with an emphasis on environmental aspects

 

Mahdieh Rezaei*[3]

Seyyed Mohammad Shobeiri[4]

 

Abstract:

Background and goal: In today's competitive world, certainly one of the most important tools in the creation, development and survival of a system to achieve its desired goals and policies is the new approaches and programs of education .The aim of this study is examining the role of Strategic planning in achieving  sustainable development and  introducing  the key educational sustainable developement strategies with regards of responding to the challenges of environment in Iran regarding to strengths , weakness , opportunities and threats.

Materials and methods: by using descriptive – analytic method and configuring researches on the basis of SWOT analysis whit assess processes and stages in strategic planning for sutainable development training with emphasis on environment, the necessary features planned strategies and necessary principles for strategic planning in different levels motioned.

Findings: in this article work process to achieve the result in strategic model in 5 stage was mentioned and compiled sample from SWOT analysis about sustainable development environmental training in 4 sections strengths, weaknesses, opportunities and threats and strategies about training preferences in sustainable development and environment preservation in 4 section strategies rivals/offensive, differentiating, reviewing and defensive mentioned.

Conclusion: training for sustainable development should be performed in strategic planning so by considering strengths and weaknesses from the bottom of available threats give chance for reconstruction of some chances which come out of them. The chosen strategies should be considered during processes of study in specific plan by local institutions and people with governmental manager strengthening policies, regulations, procedures and provisions from priority orders.

 

Key Words: Strategic Planning, Education for Sustainable Development, Environmental Education, Strategy, Strategic thinking, SWOT Analysis

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1- مربی گروه منابع‌طبیعی و محیط‌زیست و دانشجوی دکتری آموزش محیط‌زیست دانشگاه پیام‌نور*(مسوول مکاتبات).

2- دانشیار گروه آموزش محیط‌زیست دانشگاه پیام‌نور.

1- Instructor of the Department of Natural Resources and Environment and PhD student in Environmental Education of Payam Noor University.

2-  Associate Professor of Department of Environmental Education of Payam Noor University.

 

  1. Luthy, R,etal.1992, Future Concerns in Environmental Engineering Graduate Education; Professional Issues in Engineering Education and Practice, Vol. 118, No. 4, pp.361-380.
  2. نصیرپور، محمدحسن، آموزش زیست محیطی زنان و تغییر در الگوی مصرف جامعه، فصلنامه محیط‌ زیست،  بهار 1383، شماره 41، ص45-42.
  3. امینی، محمدتقی،سالار،جمشید. تفکر و دید استراتژیک، چاپ اول، تهران: انتشارات پیام نور، 1392.
  4. کافمن، راجر هرمن، جری. (نویسندگان)، مشایخ، فریده، بازرگان، عباس (مترجم)، برنامه‌ریزی استرتژیک در نظام آموزشی ،چاپ پنجم، تهران: انتشارات مدرسه، 1391.
  5. Hassan, A, etal. 2009, The Adult Non-Formal Environmental Education (EE): A scenario in Sabah, Malasiya, Procedia Social and Behavioral Sciences Vol.1, No1, pp. 2306-2311.
  6. Kauffman, R. 2002, Strategic Planning in Education, McGraw-Hill Publication, 2nd Edition.
  7. WCED, 1987, Our Common Future, Oxford: Oxford University Press.
  8. Shabanalifami, H. 1999, A world Vice perspective on the role of indigenous knowledge in utilization & conservation of bios verity, proceeding of the national congress of biotechnology, Vol3. Published by national Research center for Genetic Engineering & Biotechnology. Tehran.
  9. عمادی، محمدحسین، بازنگری در انگاره­ها و راهبردهای آموزشی محیط زیست چالش­ها و چاره­ها، فصلنامه محیط‌زیست، بهار 1383، شماره 41، ص14-9.
  10. رکن الدین افتخاری، علیرضا و همکاران، تحلیل محتوای برنامه چهارم در ارتباط با اهداف دهه ملل متحد، فصلنامه جغرافیا(نشریه علمی و پژوهشی انجمن جغرافیای ایران) ،پاییز و زمستان 1388، شماره 18 و19، ص62-45.
  11. رکن الدین افتخاری، عبدالرضا و همکاران،راهبردهای توسعه آموزش پایدار در ایران،فصلنامه جغرافیا، تابستان 1389، شماره 25،ص66-47.
  12. کمیسیون ملی یونسکو ،گزارش کارگاه آموزشی آموزشیاران جنوب و غرب آسیا در زمینه آموزش برای تفاهم بین‌المللی و اهداف توسعه هزاره- 15 آبان 1390، تهران ،ایران.
  13. UNESCO,2005.Toward  Knowledge Societies (http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php.URL_ID=20507&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html)
  14. محرم­نژاد، ناصر، حیدری، عمران. تدوین الگوی مدیریتی توسعة پایدار آموزش محیط زیست برای نسل جوان کشور، فصلنامة علمی- پژوهشی علوم و تکنولوژی محیط زیست، بهار 1385، شمارة 28ص،77-68.
  15. پیرس ،جان، رابینسون، ریچارد(نویسندگان)، خلیلی شورینی، سهراب(مترجم) ، برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک، چاپ دوم، تهران: انتشارات یادواره، 1384.
  16. David, Fred R.2005. Strategic Management: Concept & Cases, Pearson Education, 10th Edition.
  17. پاداش، امین و همکاران، برنامه‌ریزی راهبردی توسعه حفاظت محیط‌زیست در مناطق حفاظت شده دریایی،فصلنامه پژوهش‌های محیط‌زیست، بهار و تابستان 1389، شماره 1،ص63-56 .
  18. گلکار، داریوش، مناسب‌سازی تکنیک تحلیلی سوآت برای کاربرد در طراحی شهری،نشریه صفه،پاییز و زمستان 1384، شماره41،ص64-44
  19. عمادی، محمدحسین، بازنگری در انگاره­ها و راهبردهای آموزشی محیط زیست چالش­ها و چاره­ها، فصلنامه محیط‌زیست، بهار 1383، شماره 41، ص14-9.
  20. پزشک­پور، پیام و همکاران، نقش دانش بومی در حفاظت از تنوع زیستی و توسعة پایدار، نخستین همایش علمی تخصصی آموزش محیط زیست ایران، دی 1382، تهران، ایران.