تحلیل مفهومی، کارکردی و زیباشناختی عناصر محیطی آب و گیاه با تأکید بر جنبه کالبدی باغ های ایرانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی پردیس فارابی دانشگاه تهران *(مسوول مکاتبات).

چکیده

باغ ایرانی به کمک اشکال منظم هندسی رابطه میان طبیعت و دنیای درون را به تصویر می­کشد. در واقع الگوی حرکت آب و کاشت گیاهان در باغ، الگویی ابتدایی و قدیمی است که پیچیده ترین نیازهای کارکردی و روانشناختی انسان را برآورده می­کند. ترکیب هوشمندانه آب و گیاه در فضاسازی باغ های ایرانی نشان می دهد که هر سه جنبه مفهومی، کارکردی و زیباشناختی به خوبی در آن رعایت شده و در واقع رمز پایداری باغ های ایرانی تبلور این سه مفهوم در مجموعه واحد باغ است. چنان­چه در طراحی محیط زیست جایگاه این دو عنصر به درستی انتخاب شود ، محیطی پایدار و کارآمد حاصل شده و موجب کاهش هزینه ها و صرفه اقتصادی می گردد. از این رو در طراحی طبیعت و ساماندهی عناصرآن باید  به این سه جنبه توجه ویژه مبذول داشت. روش تحقیق در این مقاله از نوع توصیفی_تحلیلی و جمع آوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای، به همراه پاره­ای مطالعات میدانی بوده است؛  به گونه ای که پس از شناخت اهمیت آب، درخت و گل در مبانی اسلامی شامل قرآن کریم و نقل قول های عارفان به بررسی جایگاه این عناصردر باغ های ایرانی از بعد کارکردی و زیباشناختی پرداخته می شود. سپس چنین نتیجه می شود که  باغ ایرانی نظامی حکیمانه و کمال گراست که  عناصر طبیعی آب و گیاه را  به نحوی در خود جای داده  که نه تنها نیازهای فیزیکی آدمیان (بعد کارکردی و زیباشناختی) را برآورده سازد، بلکه به بعد ماوراء الطبیعه و معنوی آن نیز توجه شده است (بعد مفهومی). همین مسأله باعث بقا و تداوم آن در طول زمان و شاخص شدن آن به صورت مجموعه ای واحد گردیده است. شناخت چنین الگوهایی می تواند به عنوان راهنما و الگوی انسان در ساختن محیطی مناسب زیست و هماهنگ با نظم موجود، مورد بهره برداری قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


 

یادداشت پژوهشی

 

 

 

 

 


علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دوره شانزدهم، شماره ویژه93

 

تحلیل مفهومی، کارکردی و زیباشناختی عناصر محیطی آب و گیاه

با تأکید بر جنبه کالبدی باغ های ایرانی

 

هانیه اخوت[1]

h.okhovat@ut.ac.ir

تاریخ دریافت:15/1/88

تاریخ پذیرش:27/7/88

 

چکیده

باغ ایرانی به کمک اشکال منظم هندسی رابطه میان طبیعت و دنیای درون را به تصویر می­کشد. در واقع الگوی حرکت آب و کاشت گیاهان در باغ، الگویی ابتدایی و قدیمی است که پیچیده ترین نیازهای کارکردی و روانشناختی انسان را برآورده می­کند. ترکیب هوشمندانه آب و گیاه در فضاسازی باغ های ایرانی نشان می دهد که هر سه جنبه مفهومی، کارکردی و زیباشناختی به خوبی در آن رعایت شده و در واقع رمز پایداری باغ های ایرانی تبلور این سه مفهوم در مجموعه واحد باغ است. چنان­چه در طراحی محیط زیست جایگاه این دو عنصر به درستی انتخاب شود ، محیطی پایدار و کارآمد حاصل شده و موجب کاهش هزینه ها و صرفه اقتصادی می گردد. از این رو در طراحی طبیعت و ساماندهی عناصرآن باید  به این سه جنبه توجه ویژه مبذول داشت. روش تحقیق در این مقاله از نوع توصیفی_تحلیلی و جمع آوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای، به همراه پاره­ای مطالعات میدانی بوده است؛  به گونه ای که پس از شناخت اهمیت آب، درخت و گل در مبانی اسلامی شامل قرآن کریم و نقل قول های عارفان به بررسی جایگاه این عناصردر باغ های ایرانی از بعد کارکردی و زیباشناختی پرداخته می شود. سپس چنین نتیجه می شود که  باغ ایرانی نظامی حکیمانه و کمال گراست که  عناصر طبیعی آب و گیاه را  به نحوی در خود جای داده  که نه تنها نیازهای فیزیکی آدمیان (بعد کارکردی و زیباشناختی) را برآورده سازد، بلکه به بعد ماوراء الطبیعه و معنوی آن نیز توجه شده است (بعد مفهومی). همین مسأله باعث بقا و تداوم آن در طول زمان و شاخص شدن آن به صورت مجموعه ای واحد گردیده است. شناخت چنین الگوهایی می تواند به عنوان راهنما و الگوی انسان در ساختن محیطی مناسب زیست و هماهنگ با نظم موجود، مورد بهره برداری قرار گیرد.

 

واژه­های کلیدی: آب، گیاهان، جنبه های مفهومی، جنبه های کارکردی، جنبه های زیباشناختی، باغ ایرانی

 

مقدمه


باغ ایرانی همراه با پیشرفت تمدن و فرهنگ مردمانی که در ایران استقرار یافتند، به تدریج تکامل یافته است. بنابراین  شناسایی جایگاه عناصر طبیعی در اعتقادات و فرهنگ  هر جامعه از اهمیتی بالا برخوردار است و هر چه شناخت و درک مفهومی مردم جامعه نسبت به طبیعت و عناصر طبیعی بیشتر  و عمیق تر باشد، این جایگاه ارزشمندتر خواهد بود. به تبعیت از جهان بینی دیرینه و فرهنگ ایرانی _اسلامی ایرانیان،  رابطه مردم این سرزمین  با طبیعت و عناصر طبیعی، رابطه ای براساس احترام به طبیعت و همزیستی با آن است. این تفکر زمین را ملک خدا می داند(1)، در این فرهنگ عناصر طبیعی مانند آب و گیاه  به عنوان آیه و نشانه الهی محسوب می­شوند و از چنان اهمیتی برخوردارند که بارها در متون اسلامی نام این دو عنصر تکرار شده است. زیباترین ترکیب مادی آب و گیاه در هنر باغ سازی ایرانی نمایان می شود. هنر باغ سازی یکی از کهن ترین هنرهای ایرانیان است که دارای سنت های ارزشمند و قدرتی معنوی است (2) و در آن عناصر آب و گیاه از سه جنبه مفهومی، کارکردی و زیباشناختی حضور می یابند. جنبه مفهومی از دو مقوله تفاسیرقرآن کریم و دیدگاه عرفا و شاعران قابل بررسی است، علاوه بر این هر عنصری که در باغ ایرانی قرار می گرفت، اعم از آب و درختان و گل ها، کارکردی ویژه داشت و برای هدفی مشخص تعبیه شده بود. از طرفی سعی می شد تا طراحی به گونه ای صورت گیرد که اجزا تا حد امکان زیبا بوده و اجزای باغ به گونه ای تغییر می یافت که رعایت زیبا شناسی آن­ها در نظر گرفته شود. برای شناخت جنبه مفهومی و معنوی  عناصر آب و گیاه به بررسی آیات و روایات اسلامی و نقل قول های عارفان و شعرا پیرامون این دو عنصر پرداخته می شود، پس از دستیابی به بعد معنوی آب ، درخت و گیاه  در باغ های ایران، جایگاه هر یک از آن­ها در کالبد باغ ایرانی از دو بعد کارکردی و زیباشناختی مورد بررسی قرار می گیرد. 

روش تحقیق

در این پژوهش به منظور شناخت سه جنبه مفهومی، کارکردی و زیباشناختی عناصر آب، درخت و گل ، ابتدا با  استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به مطالعه قرآن کریم و تفاسیر صورت گرفته در مورد این سه عنصر پرداخته می شود. هم­چنین برای نمونه های موردی از مطالعات میدانی نیز استفاده شده است. سپس سایر منابع عرفانی شامل نقل قول  عرفا و شاعران درباره این سه عنصر مورد تحلیل قرار می گیرد. در ادامه با استناد به شواهد کتابخانه ای درباره  نحوه باغ سازی ایرانی و ساماندهی آن با استفاده از آب و گیاهان، بعد کارکردی و زیبایی شناختی این دو عنصر مورد شناخت قرار می گیرد.  تا بدین گونه اهمیت این دو عنصر از دیدگاه قرآن کریم و عارفان و شعرا مشخص و تأثیر آن در جنبه کارکردی و زیباشاختی باغ های ایران مورد بازبینی قرار گیرد.

3- جایگاه آب در باغ ایرانی

آب به عنوان اصلی‌ترین و حیاتی‌ترین عنصر شکل گیری باغ مطرح می باشد. استفاده از آب در باغ‌سازی ایرانی بسیار زیرکانه و هنرمندانه صورت گرفته است؛ به طوری­که  نه تنها به به منظور آبیاری و تغذیه گیاهان باغ به­کار رفته، بلکه استفاده مفهومی‌، شاعرانه و هنرمندانه از آن زینت‌بخش فضای  باغ بوده و با حضور خود طراوت‌، نشاط‌، حرکت و زیبایی را به ارمغان می آورد(3). نحوه حضور آب در باغ بر اساس مفاهیم خاصی صورت می‌پذیرد و توزیع آن نیز پیرو نظم و قاعده‌ای است که از یک سو به ویژگی های فیزیکی و فنی آب و آبیاری توجه کرده و از سوی دیگر مفهوم‌، زیبایی‌شناسی، منظر‌سازی و معماری را مورد توجه قرار داده است(4). در حقیقت در باغ ایرانی‌، معماری باغ، معماری آب است و درهم آمیختگی آب و گیاهان پدید‌آورنده حماسه‌ای بی‌نظیر از شعر و شکوه و موسیقی در خلوت درختان می­باشد. آب با شیوه‌ای سنجیده و هوشمندانه‌، در مسیرها جاری می‌گردد‌، در حوض‌ها و آب نماها ساکن می ماند، از  آب شره‌ها و فواره‌ها بالا می زند و با حرکت و صدا و نما و طراوت خود جلوه‌گری می‌کند. شیوه حضور و حرکت آب در باغ دارای نظامی خاص و هماهنگ با هندسه و ساختار باغ بوده و در گونه‌های متفاوت باغ ایرانی اشکال مختلف به خود می‌گیرد(5). (شکل 2و1)

 

 

 

شکل 1- پلان باغ فتح آباد تبریز: محور طویل آب در تمام طول باغ جریان می یابد. (6)

شکل 2 - پلان باغ فین کاشان: انواع مختلف حضور آب در باغ. (6)


 


4- شناخت مفاهیم معرفتی آب در مبانی اسلامی

باغ های ایرانی از ترکیب "آب جاری" و "پوشش درخت" واحه ای در دل طبیعت خشک ایجاد می کند که با توجه به تضاد محیط کویری و باغ  ، تمثیلی از مناظر با طراوت باغ های بهشتی است (7). در مبانی اسلامی و عرفانی جلوه های مختلفی از آب تکرار شده است که از دو جنبه قرآن کریم و مبانی عرفانی اسلامی  قابل بررسی است و اشاره های متعددی به جنبه معنوی آب در این توصیفات به چشم می خورد(8). 4-1- مفهوم معنوی آب در قرآن کریم

کلمه «ماء» به معنی آب بارها در قرآن کریم  تکرار شده و  از آن به عنوان مظهر خیر و برکت و پاکیزگی یاد شده است.  علاوه بر کلمه ماء، اشاره های متعدد دیگری به انواع گونه های آب شامل نهرها، چشمه ها ، آبشارهای بهشتی شده است که همگی تصاویر بدیعی از جلوه های معنوی آب را نشان می­دهند؛ (9) نقطه اوج تصویری که از بهشت در قرآن اشاره شده "جنات تجری و من تحت­الانهار" می‌باشد و به معنی بوستان هایی است که از زیر درختان و قصرهای آن جوی های آب جاری است. این ترکیب کلامی در 35 آیه از قرآن کریم به کار رفته است. در آیه 15 سوره محمد،  سخن از چهار نوع نهر

 

رفته است: "مثل آب بهشتی که به مردم با تقوی وعده اش را داده اند این است که در‌آن نهرهایی از آب تازه و نمانده "انهار من ماء غیر آسن" و نهرهایی از شیر که طعمش