کاربرد معیارهای بوم شناسی سیمای سرزمین در ارزیابی زیستگاه گوسفند وحشی در پارک ملی کویر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، ایران *(مسوول مکاتبات).

2 استادیار دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، ایران

3 استاد دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، ایران

4 کارشناس ارشد مدیریت و برنامه ریزی محیط زیست- اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان

چکیده

زمینه و هدف: مساحت، شکل و آرایش مکانی لکه­های زیستگاهی از جمله مهمترین معیارهای بوم شناسی سیمای سرزمین می­باشند که در ارزیابی زیستگاه و تعیین مطلوبیت زیستگاه کاربرد دارد. گوسفند وحشی از گاوسانان موجود در پارک ملی کویر می­باشد. این گونه برای فرار از دست طعمه خواران نیازمند به تپه ماهورها و مناطق با شیب بالا می­باشد تا در صورت تهدید به این گریزگاه­ها پناه ببرد و این تپه ماهورها به عنوان پناه از مهم ترین عوامل زیستگاهی این گونه است. به منظور مدیریت موثرتر آن، تعیین زیستگاه­های مطلوب­تر و حفاظت بیش­تر از این مناطق ضروری می­باشد.
روش بررسی: در این پژوهش با استفاده از رویکرد رگرسیون منطقی داده­های حضور و عدم حضوری که طی بازدیدهای میدانی از پاییز 1388 تا پایان تابستان 1389 جمع آوری گردید و با استفاده از معیارهای بوم شناسی سیمای سرزمین از جمله شکل، اندازه و مجاورت لکه­های زیستگاهی که برای این گونه بر اساس شیب تعریف شده است، مدل مطلوبیت زیستگاه برای گوسفند وحشی در پارک ملی کویر با استفاده از روش رگرسیون منطقی بدست آمد.
نتایج: میزان بالای آزمون هوسمر لمشو برای مدل مبتنی بر رگرسیون منطقی نشان دهنده برازش مدل با داده­های استفاده شده برای ساخت مدل دارد. نسبت بالای کسر برتری درجه­بندی لکه­های زیستگاهی (31/1) بیانگر تاثیر بالای این عامل بر مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی و اهمیت گریزگاه­ها در زیستگاه گوسفند وحشی می­باشد. میزان بالای سطح زیر منحنی ROC (حدود 97/0) در این پژوهش، نشان دهنده قابلیت بالای مدل مبتنی بر رویکرد رگرسیون منطقی در تفکیک زیستگاه­های مطلوب و نامطلوب از یکدیگر می­باشد. 

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره شانزدهم، شماره ویژه 93

 

کاربرد معیارهای بوم شناسی سیمای سرزمین در ارزیابی زیستگاه گوسفند وحشی در پارک ملی کویر

 

مجتبی قندالی*[1]  

ghandali@gmail.com

افشین علیزاده[2] 

 محمود کرمی[3]

 محمد کابلی2

 حمید ظهرابی[4]

 

تاریخ دریافت:12/12/92

تاریخ پذیرش: 21/5/93

 

چکیده

زمینه و هدف: مساحت، شکل و آرایش مکانی لکه­های زیستگاهی از جمله مهمترین معیارهای بوم شناسی سیمای سرزمین می­باشند که در ارزیابی زیستگاه و تعیین مطلوبیت زیستگاه کاربرد دارد. گوسفند وحشی از گاوسانان موجود در پارک ملی کویر می­باشد. این گونه برای فرار از دست طعمه خواران نیازمند به تپه ماهورها و مناطق با شیب بالا می­باشد تا در صورت تهدید به این گریزگاه­ها پناه ببرد و این تپه ماهورها به عنوان پناه از مهم ترین عوامل زیستگاهی این گونه است. به منظور مدیریت موثرتر آن، تعیین زیستگاه­های مطلوب­تر و حفاظت بیش­تر از این مناطق ضروری می­باشد.

روش بررسی: در این پژوهش با استفاده از رویکرد رگرسیون منطقی داده­های حضور و عدم حضوری که طی بازدیدهای میدانی از پاییز 1388 تا پایان تابستان 1389 جمع آوری گردید و با استفاده از معیارهای بوم شناسی سیمای سرزمین از جمله شکل، اندازه و مجاورت لکه­های زیستگاهی که برای این گونه بر اساس شیب تعریف شده است، مدل مطلوبیت زیستگاه برای گوسفند وحشی در پارک ملی کویر با استفاده از روش رگرسیون منطقی بدست آمد.

نتایج: میزان بالای آزمون هوسمر لمشو برای مدل مبتنی بر رگرسیون منطقی نشان دهنده برازش مدل با داده­های استفاده شده برای ساخت مدل دارد. نسبت بالای کسر برتری درجه­بندی لکه­های زیستگاهی (31/1) بیانگر تاثیر بالای این عامل بر مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی و اهمیت گریزگاه­ها در زیستگاه گوسفند وحشی می­باشد. میزان بالای سطح زیر منحنی ROC (حدود 97/0) در این پژوهش، نشان دهنده قابلیت بالای مدل مبتنی بر رویکرد رگرسیون منطقی در تفکیک زیستگاه­های مطلوب و نامطلوب از یکدیگر می­باشد.

 

واژه های  کلیدی: گوسفند وحشی، پارک ملی کویر، لکه­های زیستگاهی، مدل مطلوبیت زیستگاه، رگرسیون منطقی.

 

 

مقدمه

 

تکه تکه شدن و تخریب زیستگاه، هر کدام به نوعی زندگی پایدار گونه­ها را به خطر انداخته است. اگر چه آغاز روند کاهشی در جمعیت سمداران بیابان­زی به دلیل شکار بی­رویه بوده است اما آنچه که فرصت بازسازی جمعیت­های کوچک باقی­مانده را از ما گرفت، تغییرات اساسی در زیستگاه­های این گـونـه بـود. بنابر این مطالعه زیستگاه­ها به منظور آگاهی از وضعیت موجود آن­ها و چاره­اندیشی در جهت بر طرف کردن چالش­های پدید آمده، بسیار مهم و حیاتی تلقی می­شود (1).

به منظور مدیریت موثر یک گونه و گونه­هایی که به نوعی با این گونه در ارتباط هستند، نیاز به شناسایی زیستگاه­های با مطلوبیت بالاتر برای گونه  هدف است، تا با حفظ آن زیستگاه­ها و برنامه­ریزی برای مدیریت صحیح آن زیستگاه­ها، جمعیت هدف را مورد حفاظت قرار دهیم (2)، این کار با تهیه مدل­های مطلوبیت زیستگاه بر اساس مدل­های آماری (مانند رگرسیون منطقی دوتایی) و در نهایت تهیه نقشه مطلوبیت زیستگاه انجام می­شود. موفقیت مدل­های مطلوبیت زیستگاه به وجود روابط قوی و قابل پیش­بینی بین گونه و متغیر­های زیستگاهی بستگی دارد (3).

بوم­شناسی سیمای سرزمین به مطالعه اثرات متقابل الگوهای مکانی بر روی فرآیندهای بوم شناسی می پردازد و این کار، توسعه مدل­ها و نظریه­های روابط مکانی را ترویج می­دهد و همچنین موجب استفاده از انواع جدید داده های مربوط به الگوی مکانی می­شود (4).

لکه[5] یکی از مفاهیم مهم در بوم شناسی سیمای سرزمین می­باشد. لکه سطحی است که با محیط اطراف خود از نظر طبیعت یا ظاهر متفاوت می­باشد(5). لکه زیستگاهی، منطقه مجزایی است که توسط یک گونه برای تولیدمثل یا به دست آوردن منابع مورد نیاز استفاده می­شود، این لکه ها دارای شکل و آرایش مکانی مشخصی هستند. اندازه و شکل و آرایش مکانی لکه­های زیستگاهی در حفظ تنوع زیستی بسیار مهم است (6). لکه­های زیستگاهی بزرگ­تر می­تواند از جمعیت بیش­تری از گونه هدف محافظت کند و هنگامی که لکه کم­ترین حاشیه و نسبت محیط به مساحت را داشته باشد، حیات وحش موجود در این لکه کم­ترین تاثیر را به وسیله تهدیدهای خارجی می­بیند. لکه­های زیستگاهی نزدیک به هم و با پیوستگی بالا، به واسطه پیوستگی کافی در سیمای سرزمین، به فرآیند مهاجرت­های طبیعی کمک می­کند (7). از این رو بوم شناسان به دنبال کمی کردن الگوی مکانی لکه­ها در داخل سیمای سرزمین می­باشند تا بتوانند تاثیر این الگوهای مکانی را بر مطلوبیت زیستگاه و حفظ تنوع زیستی به دست آورند (5 و 7).

گوسفند وحشی از پستانداران شاخص مناطق تپه ماهوری است که متاسفانه بر اثر مواردی مانند تغییر کاربری زیستگاه، برداشت بی­رویه، رقابت با دام­های اهلی و ... جمعیت آن­ در سطح کشور و در سطح جهانی رو به کاهش نهاده است (8). گوسفند وحشی موجود در پارک ملی کویر، هیبریدی از دو زیرگونه گوسفند وحشی اوریال و ارمنی می­باشد که با نام گوسفند وحشی البرز مرکزی شناخته می­شود (9). این گونه برای فرار از دست طعمه خواران نیازمند استفاده از تپه ماهورها و مناطق با شیب بالا می­باشد تا در صورت تهدید به این گریزگاه پناه ببرد و این گریزگاه­­ها به عنوان پناه از مهم­ترین عوامل زیستگاهی گوسفند وحشی می­باشد.

در این پژوهش، با در نظر گرفتن گریزگاه­ها (مناطق با شیب بالا) به عنوان لکه­های زیستگاهی، معیارهای بوم­ شناسی سیمای طبیعت از جمله مساحت، شکل و پیوستگی و آرایش مکانی لکه­های زیستگاهی در تعیین مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی در پارک ملی کویر مورد استفاده قرار گرفت و زیستگاه­های با مطلوبیت بالاتر برای حفاظت موثرتر گونه مشخص گردید.

مواد و روش­ها

منطقه مورد مطالعه:

پارک ملی کویر به وسعت 424300 هکتار شامل منطقه سیاه کوه، نخجیر، سفید آب و کلیه ارتفاعات و تپه ماهورها و دشت های مجاور آن در غرب کویر مرکزی ایران و شرق دریاچه نمک قرار دارد که در محدوده استان­های سمنان و اصفهان و تهران واقع شده است. این پارک ملی در 50 درجه و 25دقیقه تا 53 درجه و 4 دقیقه طول شرقی و 34 درجه و 17 دقیقه تا 35 درجه و 12دقیقه عرض شمالی واقع شده  است. تصویر 1، تصویر ماهواره­ای پارک ملی را نشان می­دهد.

پارک ملی کویر نمونه­ای از اکوسیستم­های خشک و بیابانی است و بیش­تر بارندگی آن از آبان تا اردیبهشت ماه می­باشد و معمولاً گرمای شدید از اوایل خرداد تا پایان مهر در منطقه ادامه دارد. این پارک دارای جوامع گیاهی متنوعی است و پوشش گیاهی غنی آن در دشت­های هموار تا کوهستان­ها، زیستگاه­های بسیار مناسبی را برای زیست حیات وحش فراهم نموده است.

اراضی این پارک که شامل دشت های وسیع و ارتفاعات متعدد می باشد. از نظر تقسیم بندی انجام شده در مورد زیستگاه­های حیات وحش ایران، شامل زیستگاه­های بیابانی، استپی و کوهستانی است. اراضی دشتی این پارک با پوشش گیاهی کویری ونیمه کویری زیستگاه پستاندارانی نظیر جبیر و گونه های با ارزش حمایت شده و کم­یابی مانند یوز پلنگ است. بخش­های کوهستانی آن نیز با پوشش گیاهی استپی دارای تعداد قابل توجهی از کل و بز و قوچ و میش است(10).


 


 

 

 

تصویر1- تصویر ماهواره ای از پارک ملی کویر


 

 

روش تحقیق:

رگرسیون منطقی دوتایی

رگرسیون منطقی به منظور مدل­سازی رابطه بین متغیر وابسته دوتایی (حضور/عدم حضور گونه) و یک یا چند متغیر محیطی پیش بینی کننده مستقل به کار می­رود. هنگامی­که متغیر پاسخ دو حالته باشد (حضور و عدم حضور یا 0 و 1) و متغیرهای پیش بینی کننده طبقه­ای و یا کمی باشند، می­توان احتمال رویداد حالت حضور را بر اساس مجموعه­ای از متغیرهای وابسته و با استفاده از معادله 1 پیش بینی نمود (11).

معادله 1

 

 

x1 ، x2،…، xnمتغیرهای پیش­بینی کننده مستقل
می­باشند و0β، 1β،  ... و nβ  ضرایب لوجستیک می­باشند. با استفاده از ضرایب محاسبه شده توسط رگرسیون منطقی می­توان احتمال حضور گونه را در هر نقطه از زیستگاه بر اساس مجموعه­ای از متغیرهای زیستگاهی پیش­بینی کرد. که در نهایت منجر به تهیه نقشه مطلوبیت زیستگاه برای گونه مورد نظر می­شود.

متغیرهای مدل مطلوبیت زیستگاه

متغیرهای مورد استفاده برای مدل­سازی زیستگاه بر اساس رویکرد رگرسیون منطقی در ایـن پـژوهش، به دو دستــه متغیر های زیستگاهی و متغیر پاسخ (حضور و عدم حضور گونه) تقسیم می­شود.

برای جمع آوری داده های حضور/عدم حضور گونه، با حضور در منطقه، طی فصل های پاییز 88 ، زمستان 88  ، بهار 89  و تابستان 89، داده­های حضور و عدم حضور گونه از قبیل مکان های حضور گونه که توسط مشاهده مستقیم، مشاهده ردپا و سرگین گونه در منطقه به دست آمد، به وسیله GPS ثبت شد. در این پژوهش 490 نقطه حضور و 477 نقطه عدم حضور به روش نمونه برداری سیستماتیک جمع آوری گردید(تصویر 2).

متغیرهای زیستگاهی مورد استفاده در این مدل عبارتند از:

1-لکه­های زیستگاهی: لکه­ها، مناطقی هستند که کم و بیش از نظر یک متغیر مورد اندازه گیری همگن می­باشند. لکه­ها جزیی از سیمای سرزمین می­باشند که خصوصیات آن­ها از جمله اندازه و شکل لکه­ها و مجاورت لکه­ها، بر­ روی­ حرکت موجودات زنده و استفاده از­­­­­ منابع سیمای طبیعت اثر می­گذارد (12).

ترکیب و آرایش فضایی لکه­ها، خصوصیات سیمای سرزمین را تشکیل می­دهد. ترکیب به تنوع و فراوانی نسبی نوع لکه­ها که بر روی سیمای سرزمین نشان داده شده است بر می­گردد. آرایش فضایی سیمای سرزمین به وسیله موقعیت و یا پیچیدگی شکل لکه­ها بر روی سیمای سرزمین توصیف می­شود. همه این استانداردها می­تواند با استفاده از ابزار درجه بندی مفاد سیمای سرزمین محاسبه شود و یک مقداری را به دست آورد. تصویر 3 خلاصه­ای از ارزیابی مفاد سیمای سرزمین را که در بالا تشریح شد،  نشان می­دهد.

یکی از خصوصیات اصلی قوچ و میش وابستگی آن به تپه ماهور­ها به عنوان گریزگاه می­باشد و این تپه ماهورها یکی از اجزای مهم زیستگاه قوچ و میش می­باشد، به طوری که 95% از فعالیت­های قوچ و میش در فاصله 500 تا 1000 متری این گریزگاه­ها انجام می­شود (13). در قوچ و میش بیگ هورن شیب­های بیش­تر و برابر با 27 درجه به طور کلی به عنوان شیب کافی برای گریزگاه[6] در نظر گرفته می­شود (14). شیب­های کم­تر از 27 درجه به عنوان مناطق چرا و به عنوان گذرگاه­ بین لکه­های زیستگاهی (گریزگاه) به کار گرفته می­شود (15). قوچ و میش البرز مرکزی نسبت به قوچ و میش بیگ هورن وابستگی کم­تری به صخره­ها داشته و بیشتر یک حیوان دونده می­باشد. فاصله 300 متر از گریزگاه­ها در مواردی که علفزار از یک طرف به گریزگاه محدود باشد به 500 متر و در مواردی که از چند طرف گریزگاه در دسترس ­باشد به 1000 متر افزایش یافته است. همچنین شیب بیش­تر از 27 درجه برای گریزگاه به شیب بیش­تر از 25 درجه تقلیل یافته است. حداکثر شیبی که گوسفند وحشی به عنوان گریزگاه استفاده می­کند 45 درجه می­باشد (13). بنابراین با توجه به اهمیت گریزگاه در بقای جمعیت قوچ و میش، لکه­های زیستگاهی برای گونه قوچ و میش البرز مرکزی بر اساس شیب تعریف می­شود. با توجه به موارد ذکر شده لکه­های زیستگاهی بر اساس شیب و بر مبنای شیب 25 درجه تا 45 درجه در نظر گرفته شد.

در این پژوهش ابتدا با استفاده از نقشه رقومی ارتفاع، نقشه شیب منطقه به دست آمد و سپس این نقشه شیب به سه طبقه 0 تا 25 درجه و 25 درجه تا 45 درجه و 45 درجه تا 90 درجه طبقه­بندی شد که پس از تعریف لکه­های زیستگاهی بر اساس شیب 25 درجه تا 45 درجه، به وسیله اکستنشنی[7] با نام landcont-rmit  در®ArcView که به وسیله خانم فرودا[8] (7) ایجاد شده، لکه های زیستگاهی با استفاده از معیارهای سیمای سرزمین از جمله شکل، اندازه، نزدیکی لکه­ها به یکدیگر و میزان اتصالشان به یکدیگر، درجه بندی شدند. به این معنی که لکه­های گردتر (نسبت کمتر محیط به مساحت)، لکه­های با مساحت بیش­تر، لکه­های با فاصله نزدیکتر به یکدیگر و  با میزان اتصال بیش­تر به یکدیگر، امتیاز بیشتری توسط این ابزار درجه بندی مفاد سیمای سرزمین می­گیرد. درجه­بندی لکه­ها، به عنوان عامل زیستگاهی موثر بر پراکنش گونه وارد مدل رگرسیون منطقی شد. نقشه لکه­های زیستگاه در تصویر 4 آورده شده است.

 

 

            تصویر 2- نقشه نقاط حضور و عدم حضور گوسفند وحشی در پارک ملی کویر

 

 

 

تصویر 3- ارزیابی مفاد سیمای سرزمین  (5)

 

 

 

 

تصویر 4- نقشه لکه های زیستگاهی گوسفند وحشی بر اساس شیب

 

 

2- فاصله از لکه­های زیستگاهی:به علت وابستگی گوسفند وحشی به گریزگاه، این فرض منطقی است که مقدار گریزگاه­ها در فراهم نمودن حفاظت از دست طعمه خوارها به طور مثبتی با اندازه لکه­های گریزگاه رابطه دارد و همچنین به طور معکوسی با فاصله بین لکه­های گریزگاهی رابطه دارد (15و 16)، بنابراین ، فاصله از لکه­های زیستگاهی نیز به عنوان متغیر تاثیر گذار بر پراکنش گونه وارد رگرسیون گردید.

3-فاصله از منابع آب: به دلیل اهمیت منابع آب در پراکنش گونه، فاصله نقاط حضور و عدم حضور گونه تا نزدیک­ترین منابع آب دایمی مانند چشمه­ها و آبشخور­ها محاسبه گردید و وارد رگرسیون منطقی گردید.

ساخت مدل: در این پژوهش با استفاده از داده های حضور/ عدم حضور گوسفند وحشی و متغیرهای زیستگاهی که در بالا اشاره شد و با استفاده از نرم افزار Minitab 13 مدل مطلوبیت زیستگاه بر اساس رویکرد رگرسیون منطقی ساخته شد (معادله 2) که با نرم­افزار ArcGis 9.3  و تعریف این مدل، با استفاده از نقشه­های رستری متغیرهای زیستگاهی با اندازه سلول 30*30، نقشه مطلوبیت زیستگاه به دست آمد. نقشه مطلوبیت زیستگاهی که از این روش به دست آمد با استفاده از روش صحت کلی[9] و سطح زیر منحنی ROC[10] مورد ارزیابی قرار گرفت. برای ساخت منحنی  ROC از نرم افزار Minitab 13 استفاده شد. لازم به ذکر است که برای تهیه نقشه های زیستگاهی از جمله ارتفاع، شیب، جهت و ... از نقشه رقومی ارتفاع سازمان نقشه برداری کشور با مقیاس  25000/1 استفاده شده است.

بررسی اعتبار مدل­ رگرسیون منطقی: برای بررسی میزان انطباق مدل با داده­های به کار رفته از آزمون هوسمر و لمشو[11] (11) استفاده شد. آزمون هوسمر و لمشو مانند آزمون مربع کا می­باشد. این آزمون میزان تطابق بین تعداد موارد مشاهده شده با موارد مورد انتظار را برای دو گروه از متغیرهای وابسته و مستقل نشان می­دهد. بالا بودن مقدار آماره هوسمر لمشو نشان دهنده تطابق بالای موارد مشاهده شده با موارد مـورد انتظار می­باشد. برای بررسی بیش­تر اعتبار مدل از روش­ صحت کلی (17) استفاده شد. در این روش درصد پیش بینی­های صحیح مدل از نقاط حضور/عدم حضور که در جریان تهیه مدل به کار گرفته نشد، به عنوان معیاری از صحت مدل استفاده می­شود. برای این منظور نقشه مطلوبیت زیستگاه بایستی به نقشه حضور و عدم حضور تبدیل شود. برای این­کار نیازمند تعیین میزان بهینه نقطه بریدگی[12] است. در صوتی که احتمال حضور گونه در زیستگاه از این میزان بالاتر باشد به آن نقطه حضور و در صورتی که پایین­تر باشد به آن نقطه عدم حضور اتلاق می­شود. تعیین این نقطه در واقع موازنه­ای بین بیشینه کردن طبقه­بندی صحیح نقاط حضور (با انتخاب مقدار بریدگی کم­تر) و کمینه کردن طبقه­بندی ناصحیح نقاط عدم­ حضور (انتخاب مقدار بریدگی بیشینه) است (18). پس از تعیین میزان بهینه بریدگی، نقاط تایید اعتبار بر روی نقشه حضور و عدم حضور قرار داده می­شود و درصدی از هر دو دسته از نقاط که به طور صحیح توسط مدل طبقه بندی شده­اند، تعیین می­گردد.

تهیه نقشه مطلوبیت زیستگاه:با استفاده از معادله رگرسیون منطقی (معادله 2) و قرار دادن این معادله در معادله 1، احتمال حضور گوسفند وحشی در هر نقطه با توجه به متغیرهای زیستگاهی به دست آمد و از آن برای تهیه نقشه مطلوبیت زیستگاه استفاده شد. نقشه مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی در تصویر 5 آمده است.

تهیه نقشه طبقه بندی زیستگاه: با تعیین میزان بهینه بریدگی، نقشه مطلوبیت زیستگاه به دو طبقه مطلوب (مساوی و بالاتر از میزان بریدگی) و نامطلوب (کم­تر از میزان بریدگی) طبقه بندی می­گردد. (تصویر 6)

نتایج

نتایج تحلیل رگرسیون منطقی: نتایج تحلیل رگرسیون لوجستیک برای گوسفند وحشی در جدول 1  آورده شده است. به منظور مقایسه میزان تاثیر گذاری هر یکی از متغیر های مستقل (متغیرهای زیستگاهی) بر روی متغیر وابسته (حضور و عدم حضور گونه) از شاخص کسر برتری[13] استفاده گردید. این شاخص، میزان اهمیت نسبی متغیرها را در پیش بینی متغیر وابسته در مدل نشان می­دهد. با استفاده از معادله رگرسیون منطقی (معادله 2) نقشه مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی در پارک ملی کویر به دست آمد (تصویر 5)

با تعیین میزان بهینه بریدگی (مطلوبیت 34/0) درصد صحیح طبقه­بندی برای نقاط حضور و عدم حضور مشخص شد و صحت مدل رگرسیون لجستیک به دست آمد. همان طور که در جدول 2 مشاهده می­کنید حدود 93% از طبقه بندی­ها صحیح می­باشد. همچنین سطح زیر منحنی ROC برای این مدل برابر با 973/0 است (جدول3).

با استفاده از مقدار بریدگی بهینه ، نقشه مطلوبیت زیستگاه به دست آمده با روش رگرسیون منطقی به دو طبقه زیستگاه نامطلوب و زیستگاه مطلوب طبقه­بندی شد. این نقشه طبقه­بندی زیستگاه در تصویر 6 آورده شده است. در جدول 4 مساحت زیستگاه­های مطلوب و نامطلوب برای گوسفند وحشی در پارک ملی کویر بر اساس رویکرد رگرسیون منطقی آمده است.

معادله2:

 

 

متغیرها

β

اشتباه معیار

P value

Odds ratio

هوسمر لمشو

درجه بندی لکه های زیستگاهی (بر اساس شکل، اندازه، مجاورت و درجه اتصالشان به یکدیگر)

26904/0

0738/0

0/0

31/1

809/0

فاصله از لکه های زیستگاهی

002438/0-

000478/0

0/0

1

فاصله از منابع آب

000854/0-

00016/0

0/0

1

عدد ثابت

417/3

447/1

018/0

 

جدول1-نتایج تحلیل رگرسیون منطقی برای گوسفند وحشی در پارک ملی کویر

 

جدول2-نتایج بررسی اعتبار مدل رگرسیون منطقی برای گوسفند وحشی با استفاده از شاخص صحت کلی

طبقه بندی صحیح

داده های بررسی اعتبار مدل

مشاهده شده

مقدار بریدگی بهینه

مطلوب

نامطلوب

5/92

15

187

عدم حضور

34/0

3/94

217

13

حضور

4/93

 

صحت کلی

 

 

جدول3- سطح زیر منحنی ROC برای بررسی صحت مدل رگرسیون منطقی

سطح زیر منحنی

اشتباه معیار

حدود اطمینان  95%

کرانه پایین

کرانه بالا

973/0

008/0

958/0

988/0

 

 

جدول 4-مساحت زیستگاه های مطلوب و غیر مطلوب بر اساس رویکرد رگرسیون منطقی

نوع زیستگاه

مساحت (هکتار)

درصد%

مطلوب

59250

14

نامطلوب

365050

86

 

 

تصویر5-نقشه مطلوبیت زیستگاه بر اساس رویکرد رگرسیون منطقی در پارک ملی کویر

 

 

تصویر6- نقشه طبقه بندی زیستگاه به نقاط مطلوب و نامطلوب بر اساس نقطه بهینه بریدگی

 

 

 

بحث و نتیجه گیری

لکه­ها و گذرگاه­ها به خصوص برای فهم پویایی فراجمعیت­ها (یک جمعیتی که شامل تفکیک مکانی بین زیر جمعیت های خود می­باشد و این زیر جمعیت­ها به وسیله پراکنش با یکدیگر در ارتباط هستند) اهمیت دارند. برای این نوع جمعیت­ها، کیفیت بالاتر زیستگاه یا اندازه بزرگ­تر لکه­ها، نرخ انقراض محلی را کاهش می­دهد و بوسیله گذرگاه­هایی که این لکه ها را به هم متصل می نماید و همچنین مجاورت لکه­ها منجر به افزایش استقرار مجدد جمعیت می­شود (7). نتایج حاصل از رگرسیون منطقی نیز موید آن است که حضور گوسفند وحشی در منطقه همبستگی مثبتی با درجه بندی لکه­های زیستگاهی (بزرگی و گردی و اتصال لکه­ها) دارد. این بدین معنی می باشد که لکه­های زیستگاهی گردتر (نسبت کم­تر محیط به مساحت)، با مساحت بیش­تر، و همچنین با فاصله نزدیک­تر به یکدیگر و با میزان اتصال بیش­تر به یکدیگر، برای گوسفند وحشی قابل ترجیح می­باشد و دارای مطلوبیت بیشتری برای گونه است.

نسبت بالای کسر برتری درجه بندی لکه­های زیستگاهی (31/1) بیانگر تاثیر بالای این عامل بر مطلوبیت زیستگاه گوسفند وحشی می­باشد. نتایج به دست آمده تایید کننده نتایج پژوهش­های انجام یافته در زمینه کاربرد معیارهای بوم شناسی سیمای­ سرزمین در زمینه تعیین مطلوبیت زیستگاه و حفاظت گونه­ها می­باشد (5 و 7).

طبق نتایج به دست آمده از پژوهش های انجام یافته توسط ماهینی در سال 1373 (13)، Berger در سال 1991 (15) وSawyer  و همکاران در سال 2009 (16)، فاصله از گریزگاه به عنوان یکی از متغیرهای تاثیرگذار در انتخاب زیستگاه گوسفند وحشی می­باشد. وجود همبستگی منفی بین فاصله از لکه­های زیستگاهی (گریزگاه­ها) و حضور گونه در این پژوهش نیز تاییدکننده تحقیقات یاد شده است. به عبارت دیگر گوسفند وحشی لکه­های زیستگاهی بزرگ­تر و گردتر و با اتصال بالاتر را ترجیح می­دهد و اکثرا در نزدیکی این لکه­ها حضور می­یابد.

 آب یکی از نیازهای اساسی هر گونه می­باشد که نقش مهمی در تنظیم دمای بدن و انجام بسیاری از واکنش­های شیمیایی در بدن ایفا می­کند. بنابراین یک گونه در زیستگاه خود باید به یک منبع آب دسترسی داشته باشد. همبستگی منفی حضور گونه با عامل فاصله از منابع آب تایید کننده این موضوع می باشد و گوسفند وحشی همیشه حداکثر فاصله را تا منابع آب حفظ می نماید. با توجه به اینکه پارک ملی کویر جزء مناطق بیابانی و دارای آب و هوای گرم و خشک می­باشد، آب به عنوان یک منبع حیاتی در انتخاب زیستگاه تاثیر گذار است بنابراین می­توان با افزایش آبشخور­ها در نزدیکی لکه های زیستگاهی موجب حمایت بیش­تر از گوسفند وحشی در منطقه شد.

بالا بودن مقدار آزمون هوسمر لمشو (معنی دار نبودن) نشان دهنده خوبی برازش مدل با داده­های به کار رفته در ایجاد مدل دارد.

همان طور که در این پژوهش نشان داده شد، می­توان از معیارهای بوم شناسی سیمای طبیعت مانند آرایش مکانی، شکل و اندازه لکه­های زیستگاهی، به عنوان متغیرهای زیستگاهی تاثیرگذار بر پراکنش گونه، درارزیابی مطلوبیت زیستگاه گونه­های حیات وحش استفاده نمود. لیکن آنچه مهم است تعریف صحیح لکه­های زیستگاهی برای گونه مورد نظر می­باشد. به عنوان مثال در این پژوهش به دلیل وابستگی گوسفند وحشی به شیب، لکه ها بر اساس شیب تعریف شد، ولی در ارزیابی زیستگاه یک پرنده شاخه نشین بایستی تیپ پوشش درختی به عنوان لکه تعریف گردد(5).

با تعیین زیستگاه­های مطلوب می­توان با تمرکز برنامه­های مدیریتی و حمایتی بر روی زیستگاه­های مطلوب مانند احداث پاسگاه­های محیط بانی، ایجاد آبشخور و تامین علوفه کمک شایانی را در زمینه حفاظت از گونه مورد نظر انجام داد.

 

منابع

  1. اکبری هارونی، ح.، بهروزی راد، ب.، حسن زاده کیابی، ب. 1387. بررسی مطلوبیت زیستگاه آهو در منطقه حفاظت شده کالمند- بهادران استان یزد. مجله محیط