پیش‌یابی تاثیر روند طولانی مدت کاهش سطح آب دریای کاسپی بر حیات خلیج گرگان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مربی گروه شیلات، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان *(مسوول مکاتبات).

2 استادیار گروه جغرافیا، دانشگاه گلستان.

چکیده

زمینه و هدف: خلیج گرگان حوضه آبی نیمه بسته­ای است که در حال حاضر تنها از طریق دهانه آشورآده- بندرترکمن با دریای کاسپی در ارتباط دایمی می­باشد. روند رو به کاهش تراز سطح آب دریای کاسپی در طی 19 سال گذشته سبب به­وجود آمدن اثرات نامطلوب از طریق خشکی­زایی در سواحل کم عمق خلیج گرگان گردیده است و بیم آن می­رود تا در سال­های نه چندان دور ارتباط محدود خلیج با دریای کاسپی به­طور کلی قطع گردد.
روش بررسی: در مقاله حاضر اثرات روند رو به کاهش تراز سطح آب دریای کاسپی بر وضعیت ارتباطی خلیج گرگان تحت دو مجموعه سناریوی کاهش میانگین تراز سطح آب دریای کاسپی مورد مدل­سازی واقع گردیده است. در مجموعه سناریوهای اول از میانگین 2/5 سانتی­متری و در مجموعه سناریوهای دوم از میانگین 5/10 سانتی­متری کاهش تراز سطح آب در دریای کاسپی جهت مدل­سازی وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان استفاده شد.
یافته­ها: نتایج مدل­سازی­ها تحت مجموعه سناریوهای اول نشان داد که ارتباط خلیج گرگان با دریای کاسپی در سال آبی 1411-1410 متاثر از کاهش تراز منفی 6/27 متری به­طور دایمی در ناحیه چاپقلی قطع خواهد شد. نتایج مدل­سازی­ها تحت مجموعه سناریوهای دوم نشان داد که ارتباط خلیج گرگان با دریای کاسپی در سال آبی 1403-1402 متاثر از کاهش تراز منفی 6/27 متری به­طور دایمی در ناحیه چاپقلی قطع خواهد شد.
بحث و نتیجه­گیری: پیشنهاد می­گردد کلیه طرح­ها و برنامه­های استراتژیک دولت در تمامی سواحل جنوبی دریای کاسپی من جمله خلیج گرگان بر اساس طرح آمایش سرزمینی با عنایت به رویکرد روند کاهش سطح آب دریای کاسپی و سناریوسازی­های محتمل، مهندسی و عملیاتی گردد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورههفدهم، شماره چهار، زمستان 94

 

پیش­یابی تاثیر روند طولانی مدت کاهش سطح آب دریای کاسپی

بر حیات خلیج گرگان

 

سعید شربتی[1]*

 s_sharbaty@yahoo.com

عبدالعظیم قانقرمه[2]

 

تاریخ دریافت:30/11/93

تاریخ پذیرش:3/6/94

 

چکیده

زمینه و هدف: خلیج گرگان حوضه آبی نیمه بسته­ای است که در حال حاضر تنها از طریق دهانه آشورآده- بندرترکمن با دریای کاسپی در ارتباط دایمی می­باشد. روند رو به کاهش تراز سطح آب دریای کاسپی در طی 19 سال گذشته سبب به­وجود آمدن اثرات نامطلوب از طریق خشکی­زایی در سواحل کم عمق خلیج گرگان گردیده است و بیم آن می­رود تا در سال­های نه چندان دور ارتباط محدود خلیج با دریای کاسپی به­طور کلی قطع گردد.

روش بررسی: در مقاله حاضر اثرات روند رو به کاهش تراز سطح آب دریای کاسپی بر وضعیت ارتباطی خلیج گرگان تحت دو مجموعه سناریوی کاهش میانگین تراز سطح آب دریای کاسپی مورد مدل­سازی واقع گردیده است. در مجموعه سناریوهای اول از میانگین 2/5 سانتی­متری و در مجموعه سناریوهای دوم از میانگین 5/10 سانتی­متری کاهش تراز سطح آب در دریای کاسپی جهت مدل­سازی وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان استفاده شد.

یافته­ها: نتایج مدل­سازی­ها تحت مجموعه سناریوهای اول نشان داد که ارتباط خلیج گرگان با دریای کاسپی در سال آبی 1411-1410 متاثر از کاهش تراز منفی 6/27 متری به­طور دایمی در ناحیه چاپقلی قطع خواهد شد. نتایج مدل­سازی­ها تحت مجموعه سناریوهای دوم نشان داد که ارتباط خلیج گرگان با دریای کاسپی در سال آبی 1403-1402 متاثر از کاهش تراز منفی 6/27 متری به­طور دایمی در ناحیه چاپقلی قطع خواهد شد.

بحث و نتیجه­گیری: پیشنهاد می­گردد کلیه طرح­ها و برنامه­های استراتژیک دولت در تمامی سواحل جنوبی دریای کاسپی من جمله خلیج گرگان بر اساس طرح آمایش سرزمینی با عنایت به رویکرد روند کاهش سطح آب دریای کاسپی و سناریوسازی­های محتمل، مهندسی و عملیاتی گردد.

واژه­های کلیدی: پیش­یابی، دریای کاسپی، خلیج گرگان، نوسان تراز آب.

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 17, No.4, winter 2016

 

 

 

 


Forecasting the Effect of Decreasing Long Time Trend of Caspian Sea Water Level on the Life of Gorgan Bay

 

Saeed Sharbaty[3]*(Corresponding Author)

s_sharbaty@yahoo.com

Abdolazim Ghanghermeh[4]

 

Abstract

Introduction: Gorgan Bay is a semi enclosed water body which currently has only a permanent connection with the Caspian Sea through mouth of Ashouradeh-Bandartorkaman. Decreasing trend of the Caspian Sea water level in past 19 years caused to adverse effects by land production in shallow coasts of Gorgan Bay and it is threatening  that limited connection of Gorgan Bay with the Caspian Sea will cause disconnection totally.

Material and Methods: In this research, the effects of decreasing trend of the Caspian Sea water level on the connection status of Gorgan Bay were modeled under two scenarios of decreasing mean water level collections of the Caspian Sea. In first set of scenarios, the average of 5.2 cm and in set of second scenarios the average of 10.5 cm of decreasing water level in the Caspian Sea were used to topography position modeling in the Gorgan Bay.

Results and Discussion: Under the first set of scenarios, the results of modeling show that, the connection of the Gorgan Bay with the Caspian Sea will be cut off permanently in Chapaghly area affected by decreasing in negative level in 27.6 meter in water year of 1410 – 1411. Under the second set of scenarios, the results of modeling show that the connection of the Gorgan Bay with the Caspian Sea will be cut off permanently in Chapaghly area affected by decreasing in negative level in 27.6 meter in water year of 1402 – 1403. Therefore it suggests that all the projects and the strategic programs of the government in southern coasts of the Caspian Sea including Gorgan Bay, engineering and operational program to be operated according to Amenagement Territoire scheme regarding to the approach of decreasing the level of the Caspian Sea and probable scenarios.

 

Key Words: Forecasting, Caspian Sea, Gorgan Bay, Water level Fluctuation

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه


خلیج گرگان تنها خلیج ایران در آب­های سواحل جنوبی دریای کاسپی می­باشد. در سال 1355 بخش غربی خلیج گرگان موسوم به تالاب میانکاله به عنوان ذخایر زیست­کره به ثبت رسیده و نگاه بین­المللی به حفاظت از آن وجود دارد (1). خلیج گرگان با طول تقریبی60 کیلومتر و حداکثر عرض 12 کیلومتر در بخش جنوبی خود با استان­های مازندران و گلستان و در بخش شمالی نیز توسط زبانه ماسه­ای شبه­جزیره میانکاله احاطه گردیده است. آن­چه امروزه تحت نام شبه جزیره میانکاله شناخته می­شود در حقیقت مرکب از مجمع­الجزایر آشورآده (سه جزیره کوچک) و میانکاله می­باشد که در حدود 62 سال پیش با بالا آمدن تراز سطح آب دریای کاسپی به یک­دیگر متصل گردیده­اند (2).

تا پیش از سال 1390 خلیج گرگان از طریق دهانه آشورآده-بندرترکمن و کانال خزینی با دریای کاسپی در ارتباط بوده است. اما در حال حاضر (سال 1393) تنها از طریق دهانه آشورآده-بندرترکمن به عرض تقریبی 2/2 کیلومتر با دریای کاسپی در ارتباط دایمی می­باشد. کانال خزینی در سال­های اخیر با کاهش سطح آب دریا و افزایش رژیم رسوب­گذاری مسدود گردیده و در چند سال گذشته تنها ترازهای بالای لحظه­ای سطح دریای کاسپی در مواقع پر آبی و یا برکشند توفان سبب بازگشایی موقت آن گردیده است. دهانه آشورآده-بندرترکمن نیز از طریق ناحیه کم عمقی موسوم به چاپقلی (به زبان ترکمنی یعنی مکانی که دارای ماهـی است) واقع در منتهی الیه جنوب شرقی دریای کاسپی با دریای مادری در ارتباط می­باشد (شکل 1).

ناحیه چاپقلی از طریق دو آبراهه باریک و تقریباً عمیق در مقایسه با نواحی مجاور آن، خلیج گرگان را با دریای کاسپی مرتبط می­سازد. تمامی بخش­های ناحیه چاپقلی به غیر از دو آبراهه اصلی آن دارای عمق کمتر از 5/0 متر می­باشد. مسیر آبراهه شرقی در منتهی­الیه شرقی دهانه خلیج گرگان واقع گردیده و طول آن از دریا تا بندرترکمن 5/8 کیلومتر، حداقل عرض آن 50 متر و حداکثر عمقش به 1/1 متر می­رسد. مسیر آبراهه میانی که در بخش میانی محدوده دهانه ورودی خلیج گرگان واقع گردیده است، دارای طول 7 کیلومتر، حداقل عرض 75 متر و حداکثر عمق 4/3 متر در سال 1393 می­باشد (شکل 2).

 

 

   

شکل 1- تصویر گوگل ارث از حوضه آبی

خلیج گرگان (2014)

شکل 2- موقعیت دو کانال شرقی و میانی در ناحیه چاپقلی

 

 

از جمله عوامل مهمی که ماهیت وجودی خلیج را تهدید نموده و موجب تسهیل در روند توالی بوم­شناختی آن می­گردد، کاهش حجم آب در خلیج به­واسطه کاهش تراز سطح آب در دریای کاسپی و هم­چنین وجود میزان بالای رسوب­گذاری در آن می­باشد که در صورت عدم توجه به این عوامل در سال­های نه­چندان دور شاهد اضمحلال این بوم­سازگان منحصربه­فرد و تبدیل آن به بوم­سازگان دیگری خواهیم بود.

در مدلی که توسط Easterbrook (1999) در خصوص مراحل توالی مناطق پست و مغروق شده ارایه گردیده است، خلیج­هایی با خصوصیات خلیج‌گرگان در مرحله پایان جوانی تا ابتدای بلوغ قرار می‌گیرند. در چنین مراحلی با کاهش سطح آب و رسوب­گذاری، به­ ویژه در کرانه­های کم عمق ساحلی آن­ها ابتدا سواحل خلیج تبدیل به مرداب شده و سپس با پر شدن مرداب از رسوبات آلی و معدنی به باتلاق مبدل گردیده و رفته رفته باتلاق­ها خشک می‌شوند. با پیشرفت مرحله بلوغ، سواحل صاف و خشکی­های جدید با گونه­های جانوری و گیاهی خشکی­زی پدید می‌آید (3). این فرآیند تحت عنوان فرآیند توالی بوم­شناختی شناسایی می­گردد (4). نظیر چنین فرآیندی در ناحیه چاپقلی و تالاب میانکاله به­دلیل عمق کم در حال وقوع می­باشد و مساحت قابل ملاحظه‌ای از خلیج که پیشتر از آب پر بوده­ است تبدیل به مناطقی خشک و یا پوشش گیاهی شده و برای موجودات آب­زی غیرقابل استفاده گردیده است (شکل 1، 3 و 4).

 

 

 

شکل 3- خشکی­زدگی در بخش جنوب غربی خلیج گرگان  موسوم به دریا کوچیک

در حوزه شهرستان بهشهر در بهمن ماه سال 1393

 

 

شکل 4- بیرون آمدن بستر ناحیه چاپقلی از زیر آب (تصویر گوگل ارث در مرداد ماه  1393)


خلیج گرگان تماماً در منطقه فلات قاره واقع گردیده و از این نظر دارای شیب بسیار ملایمی می­باشد، به گونه­ای که کمترین تغییر در تراز آب دریای کاسپی سبب به­وجود آمدن بیشترین تغییرات مورفولوژیکی در سواحل این پیکره آبی از طریق غرقاب شدن و یا خشک شدن سواحل و جابه­جایی صدها متر از خط ساحلی آن می­گردد. بررسی تصاویر ماهواره­ای لندست در 8 سال غیر متوالی (سال­های 1955، 1975، 1987، 1990، 2001، 2002، 2005 و 2011) بیانگر آن است که نواحی کم عمق کرانه­های ساحلی خلیج گرگان در طی سال­های گذشته متاثر از افت و خیز سطح آب دریای کاسپی دایماً از آب پر و خالی شده­ است (5 و 6).

تحلیل تغییرات دراز مدت تراز آب دریای کاسپی نشان می­دهد که سطح تراز آب دریا در دوره مشاهدات ثبت ابزاری از سال1837 میلادی تاکنون در محدوده ارتفاع منفی 2/25 تا منفی 29 متر در حال نوسان بوده و به عبارت دیگر دامنه این نوسانات در طی این دوره تقربیاً 4 متر بوده است (7). با کاهش تراز سطح آب در سال آبی 1356-1355 به میزان منفی 44/28 متر تمامی سواحل دریای کاسپی از جمله خلیج گرگان دچار تغییرات مورفولوژیکی بسیار شدید گردیده است (شکل 5).    


 

 

 

شکل 5- تصویر ماهواره­ای لندست در سال آبی 1356-1355 و اثر کاهش تراز سطح آب بر مساحت خلیج گرگان


 


نه تنها عامل نوسان سطح آب در تغییرات عمق خلیج موثر می­باشد بلکه فرآیند انتقال رسوب نیز نقش مهم دیگری در کاهش عمق خلیج دارد. مطالعات انجام شده بیانگر کاهش عمق ناشی از فرآیند رسوب­گذاری در دهانه ورودی خلیج‌ گرگان معادل 10 سانتی­متر در سال و در حوضه درون خلیج معادل 7/17 سانتی­متر در سال می­باشد (8). چنین رژیم انتقال رسوبی در دراز مدت می­تواند سبب انباشت رسوبات و  متعاقب آن کاهش عمق خلیج گردد.

بر اساس مطالعات انجام شده احتمال ادامه کاهش تراز سطح آب به عنوان دور جدیدی از ویژگی‏‌های نوسانی دریای کاسپی دور از انتظار نیست (9). با عنایت به روند کاهش تراز سطح آب دریای کاسپی در خلال 19 سال اخیر (از سال آبی 1374-1373 تا سال آبی 1393-1392)، قطع ارتباط دایمی خلیج گرگان با دریای کاسپی در سال­های آتی امکان­پذیر می­باشد.

با دانستن روند رو به کاهش سطح آب می­توان اثرات رفتار نوسان سطح دریای کاسپی را بر حوضه­های تحت امر آن به­راحتی مدل­سازی نمود. نتایج چنین مدل­سازی­هایی می­تواند مسوولین امر و مدیران را در اتخاذ تدابیر مناسب جهت جانمایی بوم­سازگان­های جدید، کاهش بلایای زیست­محیطی و زیان­های اقتصادی یاری نماید. لذا در این تحقیق با استفاده از مدل­سازی هندسی نسبت به پیش­یابی اثرات کاهش سطح آب بر توپوگرافی حوضه خلیج گرگان تحت سناریوهای محتمل کاهش سطح آب با تاکید بر نواحی ارتباطی خلیج با دریای کاسپی در ناحیه چاپقلی، کانال خزینی و دهانه آشورآده-بندرترکمن اقدام گردیده است.

 

روش بررسی

مقاله حاضر مبتنی بر بررسی نقشه­های هیدروگرافی خلیج گرگان، مطالعه گزارش طرح­های تحقیقاتی محققین در سال­های پیشین در مورد خلیج گرگان و دریای کاسپی، مشاهدات میدانی زمستان 1393 و استفاده از نرم­افزار مدل­ساز هندسه بستر می­باشد.

ساخت مدل هندسی بستر حوضه خلیج گرگان

در این تحقیق در تمامی سناریوها از یک مدل هندسی پایه، با تفکیک­پذیری مناسب که تمامی حوضه خلیج گرگان را در بر داشته باشد با تاکید بر ناحیه چاپقلی به عنوان شاه راه ورودی خلیج گرگان، استفاده شده است. در ساخت توپوگرافی بستر خلیج از ماژول ویرایش­گر عمقی (Bathymetry Editor) جعبه ابزار مایک زرو (Mike Zero) از بسته نرم­افزاری دی­اچ­آی استفاده گردیده است (10). بدین منظور داده­های عمقی نقشه 1:25000 سال 1390 شرکت دریا­ترسیم پس از رقومی­سازی توسط ماژول ویرایش­گر عمقی به ماژول تولیدگر مش  (Mesh Generator)اعمال گردید. از آن­جا که نقشه فوق تنها نیمه شرقی خلیج گرگان را در بر می­گیرد، لذا در ادامه جهت ساخت هندسه بخش غربی خلیج گرگان از داده­های تراز عمقی برداشت شده توسط مرکز تحقیقات ذخایر آبزیان داخلی گلستان با یکسان­سازی سطح مبنای آن نسبت به سطح مبنای نقشه شرکت دریا­ترسیم (منفی 5/26 متر نسبت به سطح خلیج فارس) استفاده گردید (11). مدل هندسی خلیج به­صورت یک مش بی­ساختار متشکل از 14598 گره و 27968 المان با استفاده از ماژول تولیدگر مش ساخته شد. مساحت خلیج در سال 1390 معادل 5/465 کیلومترمربع و حداکثر عمق آن معادل 7/3 متر محاسبه شد.

بر اساس تحلیل داده‌های دریافتی از ایستگاه‌های ترازسنجی مستقر در بندر انزلی، بندر نوشهر، بندر امیرآباد و آشورآده، میانگین تراز آب دریای کاسپی در سال آبی 1393-1392 برابر منفی 67/26 متر نسبت به سطح خلیج فارس می­باشد (12). لذا در مرحله پایانی، اثرات کاهش 17/0 متری سطح آب در حوضه خلیج گرگان بر روی مش ساخته شده اعمال گردید و در نهایت از این مش به عنوان مدل هندسی پایه در تمامی سناریوهای مفروض استفاده گردید (شکل 6). مساحت کنونی خلیج در سال 1393 معادل 419 کیلومترمربع و حداکثر عمق آن در دهانه آشورآده-بندرترکمن و حوضه درون خلیج به­ترتیب معادل 93/2 و 53/3 متر به­دست آمد.

 

 

 

شکل 6- مدل هندسی بستر حوضه خلیج گرگان در سال آبی 1393-1392

 

 

سناریوسازی اثرات کاهش سطح آب بر توپوگرافی حوضه خلیج گرگان

به جهت تصور شرایط محتمل اثرات روند کاهش سطح آب دریای کاسپی بر توپوگرافی حوضه خلیج گرگان، نسبت به مدل­سازی نقشه عمق­سنجی خلیج گرگان با استفاده از ماژول استخراج­ اطلاعات­ مش­ بی­ساختار(Data Extraction FM)  از جعبه ابزار بسته نرم­افزاری دی­اچ­آی، با در نظر گرفتن دو مجموعه سناریوی متفاوت از کاهش سطح تراز آب دریای کاسپی اقدام گردید.

با توجه به این­که در طول 19 سال اخیر تراز سطح آب دریای کاسپی 1 متر کاهش یافته است، لذا در 6 سناریوی اول از میانگین کاهش2/5 سانتی­متری سطح آب در هر سال جهت مدل­سازی کاهش سطح آب در حوضه خلیج گرگان استفاده گردید و فاصله زمانی هر سناریو با سناریو بعدی 3 سال در نظر گرفته شد. از طرفی سطح تراز آب در نظر گرفته شده در 6 سناریوی مجموعه اول در مقایسه با کاهش سطح آب در 4 سال اخیر فرض بسیار دست­پایینی می­باشد چراکه میانگین تراز آب دریای کاسپی در سال آبی (1393-1392) معادل 67/26- متر بوده است که در مقایسه با چهار سال قبل 42 سانتی­متر کاهش نشان می‌دهد. به عبارتی در چهار سال اخیر به­طور متوسط میانگین تراز آب دریای کاسپی 5/10 سانتی­متر در سال کاهش یافته است (9). لذا در مدل­سازی مجموعه دوم جهت در نظر گرفتن روند شتاب­دار کاهش سطح آب دریای کاسپی بر خلیج گرگان از دو سناریو کاهش سطح آب بر مبنای میانگین سطح تراز آب 5/10 سانتی­متری استفاده شد و فواصل زمانی دو سناریو (سناریوهای 7 و8) به­ترتیب 5 و 3 سال از یک­دیگر انتخاب گردید.

اساساً نوسانات سطح آب در خلیج گرگان تابع نوسانات فصلی و دراز مدت سطح آب در دریای کاسپی است که از طریق ناحیه چاپقلی به آن القاء می­گردد. البته علاوه بر این نوسان القایی درون سالیانه (کاهش سطح آب در فصول سرد و افزایش سطح آب در فصول گرم نسبت به سطح تراز میانگین آب) باسد نوسانات لحظه­ای حاصل از برکشند توفان در دریای کاسپی و یا درون حوضه خلیج را علی­رغم مدت زمان تاثیر اندک آن در نظر داشت (13). بررسی­های انجام شده نشان داده است که حداکثر و حداقل ترازهای لحظه­ای سطح آب نسبت به سطح تراز میانگین متاثر از نوسانات درون سالیانه دریای کاسپی و برکشند توفان در محدوده مثبت و منفی 50 سانتی­متر می­باشد (14). لذا این مهم در تمامی سناریوها در نظر گرفته شده و اثرات کاهش سطح آب بر خلیج گرگان تا آن­جا ادامه یافته است که بازگشایی موقت ناحیه چاپقلی در اثر نوسانات سطح آب در ترازهای بالای لحظه­ای و انسداد دایمی آن در اثر کاهش سطح آب مورد توجه قرار گیرد.

 

نتایج

در این تحقیق مدل­سازی­ اثرات کاهش سطح آب بر وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان تحت شرایط میانگین تراز سطح آب دریای کاسپی در تمامی 8 سناریو انجام شد. سپس حداکثر و حداقل ترازهای لحظه­ای سطح آب نسبت به سطح تراز میانگین دریای کاسپی در هر سناریو با تاکید بر ناحیه چاپاقلی به عنوان دروازه ورودی خلیج گرگان در نظر گرفته شد. در پایان هر سناریو مساحت آبی خلیج گرگان به استثنای ناحیه چاپقلی، حداکثر عرض و حداکثر عمق آب در دهانه آشورآده-بندرترکمن و حداکثر عمق آب در حوضه درون خلیج و وضعیت دو آبراهه واقع در ناحیه چاپقلی بر اساس اثرات کاهش سطح آب مورد بررسی واقع شد (جدول 1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 1- مشخصات و عوامل در نظر گرفته شده در هر سناریو و نتایج حاصل از پیش­یابی کاهش سطح آب در خلیج گرگان

سناریو

سال آبی

میانگین تراز سطح دریای کاسپی (m)

حداکثر عمق خلیج (m)

 

مساحت خلیج (km2)

ناحیه چاپقلی

 دهانه آشورآده-بندرترکمن

وضعیت آبراهه شرقی

وضعیت آبراهه میانی

حداکثر عمق (m)

حداکثر عرض (m)

فصل سرد

فصل گرم

فصل سرد

فصل گرم

1

96-1395

826/26-

374/3-

5/400

انسداد موقت

بازگشایی موقت

انسداد موقت

بازگشایی موقت

774/2

2058

2

99-1398

982/26-

218/3-

4/382

انسداد موقت

بازگشایی موقت

انسداد موقت

بازگشایی موقت

618/2

1951

3

402-1401

138/27-

062/3-

4/336

انسداد موقت

بازگشایی موقت

انسداد موقت

بازگشایی موقت

462/2

1840

4

405-1404

294/27-

906/2-

5/311

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد موقت

بازگشایی موقت

306/2

1694

5

408-1407

45/27-

75/2-

2/300

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد موقت

بازگشایی موقت

15/2

1626

6

411-1410

606/27-

594/2-

4/290

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد دائمی

994/1

1505

7

400-1399

3/27-

9/2-

310

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد موقت

بازگشایی موقت

47/2

1729

8

403-1402

605/27-

595/2-

290

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد دائمی

انسداد دائمی

995/1

1505

 


سناریوی اول: در سال آبی 1396-1395 کانال خزینی با توجه به عمق مثبت 35/0 متری در بخش شمالی تنها می­تواند در ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری به­طور لحظه­ای با دریای کاسپی در ارتباط باشد. با توجه به عمق مثبت 05/0 متری در میانه آبراهه شرقی ناحیه چاپقلی و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری ولیکن ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری به­راحتی می­تواند سبب بازگشایی مجدد آن گردد. با توجه به عمق منفی 3/0 متری در میانه آبراهه میانی ناحیه چاپقلی، ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری می­تواند سبب انسداد آن گردد (شکل 7).


 

 

شکل 7- وضعیت توپوگرافی ناحیه چاپقلی، کانال خزینی و

دهانه آشورآده-بندرترکمن در سال آبی 1396-1395


 


سناریوی دوم: در سال آبی 1399-1398 کانال خزینی با توجه به عمق مثبت 506/0 متری در بخش شمالی حتی در ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری نیز نمی­تواند به­طور لحظه­ای با دریای کاسپی در ارتباط باشد (شکل 8). با توجه به عمق مثبت 19/0 متری در میانه آبراهه شرقی چاپقلی و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری در فصل سرد سال ولیکن افزایش سطح آب در فصل گرم سال و ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری به­راحتی می­تواند سبب بازگشایی مجدد آن گردد. با توجه به عمق منفی 15/0 متری در میانه آبراهه میانی چاپقلی ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری و کاهش سطح آب در فصل سرد سال می­تواند سبب انسداد آن گردد (شکل 8).

 

 

 

شکل 8- وضعیت توپوگرافی ناحیه چاپقلی، کانال خزینی و دهانه آشورآده-بندرترکمن در سال آبی 1399-1398


بکارگیری مدل در تصمیم گیری مکانی

 

 

سناریوی سوم: در سال آبی 1402-1401 نیمه جنوبی کانال خزینی هم­چون نیمه شمالی کاملاً به اراضی شبه­جزیره میانکاله الحاق گردیده است و چیزی تحت عنوان کانال خزینی وجود نخواهد داشت. در این زمان تالاب میانکاله واقع در منتهی­الیه غربی خلیج تماماً دچار خشکی­زدگی شده و بستر خشک تالاب از گیاهان هیدرومرف‌ (تیپ­های‌ گیاهی‌ شورپسند) آکنده خواهد شد. با توجه به عمق مثبت 35/0 متری در میانه آبراهه شرقی چاپقلی­ و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری ولیکن ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و یا افزایش سطح آب در فصل گرم سال می­تواند سبب بازگشایی مجدد آن گردد. با توجه به عمق مثبت 04/0 متری در میانه آبراهه میانی چاپقلی و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری ولیکن ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و افزایش سطح آب در فصل گرم سال می­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد (شکل 9).


 

 

شکل 9- وضعیت توپوگرافی ناحیه چاپقلی، کانال خزینی و

دهانه آشورآده-بندرترکمن در سال آبی 1402-1401


سناریوی چهارم: در سال آبی 1405-1404 با توجه به افزایش عمق مثبت 55/0 متری در میانه آبراهه شرقی چاپقلی در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری دیگر بار ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و یا افزایش سطح آب در فصول گرم سال نیز نمی­توانند سبب بازگشایی مجدد آن گردد و در این سناریو ارتباط خلیج گرگان از طریق آبراهه شرقی با دریای کاسپی به­طورکلی قطع خواهد شد (شکل 10). با توجه به عمق مثبت 22/0 متری در میانه آبراهه میانی چاپقلی و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری ولیکن ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و افزایش سطح آب در فصل گرم سال می­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد.


 

 

شکل 10- وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان در سال آبی 1405-1404

 


سناریوی پنجم: در سال آبی 1408-1407 با توجه به عمق مثبت 38/0 متری در میانه آبراهه میانی چاپقلی و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری ولیکن ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و یا افزایش سطح آب در فصول گرم سال می­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد (شکل 11). مساحت خلیج از 400 کیلومترمربع در سال 1393 به 300 کیلومترمربع در سال 1407 تقلیل خواهد یافت.

 

 

 

شکل 11- وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان در سال آبی 1408-1407

 

 

سناریوی ششم: در سال آبی 1411-1410 با توجه به عمق مثبت 53/0 متری در میانه آبراهه میانی چاپقلی­ در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری قطع ارتباط دایمی خلیج با دریای کاسپی حتمی خواهد بود و ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری نمی­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد (شکل 12). مساحت خلیج از 400 کیلومترمربع در سال 1393 به 290 کیلومترمربع در سال 1410 تقلیل خواهد یافت.

 

 

 

 

شکل 12- وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان در سال آبی 1411-1410

 


سناریوی هفتم: در سال آبی 1400-1399 با توجه به افزایش عمق مثبت 52/0 متری در میانه آبراهه شرقی ناحیه چاپقلی در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری، دیگر بار ترازهای بالای لحظه­ایی 5/0 متری و یا افزایش سطح آب در فصول گرم نیز نمی­تواند سبب بازگشایی مجدد آن گردد و تحت این سناریو ارتباط خلیج گرگان از طریق آبراهه شرقی با دریای کاسپی به­طور کامل قطع خواهد شد (شکل 13). پیش­تر از وقوع این شرایط و در سال 1398، تالاب میانکاله واقع در منتهی­الیه غربی خلیج تماماً دچار خشکی­زدگی شده و بستر خشک تالاب از گیاهان هیدرومرف‌ (تیپ­های‌ گیاهی‌ شورپسند) آکنده خواهد شد. با توجه به عمق مثبت 22/0 متری در میانه آبراهه میانی چاپاقلی­ و علی­رغم بسته شدن آن در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری ولیکن ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و افزایش سطح آب در فصل گرم سال می­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد. مساحت خلیج از 400 کیلومترمربع در سال 1393 به 310 کیلومترمربع در سال 1399 تقلیل خواهد یافت.

 

 

 

شکل 13- وضعیت توپوگرافی ناحیه چاپاقلی، کانال خزینی و

دهانه آشورآده-بندرترکمن در سال آبی 1400-1399

 

 

سناریوی هشتم: در سال آبی 1403-1402 با توجه به عمق مثبت 52/0 متری در میانه آبراهه شرقی چاپقلی ­در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری قطع ارتباط دایمی خلیج با دریای کاسپی حتمی خواهد بود و ترازهای بالای لحظه­ای 5/0 متری و یا افزایش سطح آب در فصل گرم سال نیز نمی­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد (شکل 14). مساحت خلیج از 400 کیلومترمربع در سال 1393 به 290 کیلومترمربع در سال 1402 تقلیل خواهد یافت.

 

 

 

 

شکل 14- وضعیت توپوگرافی خلیج گرگان در سال آبی 1403-1402


 

بحث و نتیجه­گیری

 

دریای کاسپی بزرگ­ترین حوضه دریایی بسته جهان و به­جا مانده از دریای قدیم تتیس می­باشد. جدایی این دریا از دیگر احجام آبی دنیا سبب می­گردد تا سطح آب این دریا در یک دوره زمانی چند ساله به آرامی افزایش و سپس رو به کاهش گذارد (15). عامل اصلی نوسانات سطح دریای کاسپی را می­توان به تغییرپذیری شرایط هیدروکلیماتولوژیکی مؤثر بر بدنه و حوزه آبخیز آن مرتبط دانست (9).

با بررسی آمار ثبت ابزاری تراز سطح آب دریای کاسپی در طی 180 سال گذشته، وقوع کاهش سطح آب در سال­های آتی به­هیچ وجه دور از انتظار نیست. تحت چنین شرایطی تمامی سواحل دریای کاسپی هم­چون خلیج­های کم­عمق، تالاب­ها و مرداب­ها آرام آرام تهی از آب شده و تبدیل به اراضی خشک هم­چون بخش­های عمده­ای از خلیج گرگان در مدل پیش­گویی شده مقاله حاضر خواهند شد.

نباید از نظر دور داشت که تا 62 سال پیش مجمع­الجزایر آشورآده (شامل سه جزیره) و شبه­جزیره میانکاله از یکدیگر جدا بوده و یا در سال آبی 1356-1355 سطح تراز آب در منفی 44/28 بوده است، به گونه­ای که در این سال مجدداً مجمع­الجزایر آشورآده سر از آب بیرون آورد و بخش اعظمی از خلیج گرگان دچار خشکی­زدگی شد.

بررسی نتایج تحقیق حاضر بیان می­دارد که در صورت کاهش سطح آب دریای کاسپی در تراز میانگین منفی 5/27 متر، شبه جزیره میانکاله از نظر طول به حداکثر مقدار خود می­رسد. تصویر گوگل ارث در مرداد ماه 1393 از ناحیه چاپقلی موید آن است که در حال حاضر بسترهای کم عمق نواحی هم­جوار کانال­های میانی و شرقی در این گلوگاه حیاتی به­صورت ناحیه خشک و کم مساحت در حال سر برآوردن از آب می­باشند.

در ناحیه بالا دست دهانه ورودی خلیج گرگان، منطقه بسیار کم عمق چاپقلی قرار دارد که در صورت ادامه روند کاهش سطح آب و انسداد دایمی ناحیه چاپقلی، خلیج گرگان علی­رغم داشتن عرض و عمق بیشتر در دهانه آشورآده-بندرترکمن در مقایسه با ناحیه چاپقلی عملاً هیچ­گونه ارتباطی با دریای کاسپی نخواهد داشت و با تغییر بیلان آبی خلیج گرگان، خلیج تنها از طریق رودخانه­های ورودی و بارش تغذیه خواهد شد.

با در نظر گرفتن آن که بیلان آبی خلیج در زمان قطع ارتباط با دریای مادری به­واسطه تبخیر از سطح آن منفی می­باشد و رعایت این نکته که میزان بار رسوب­گذاری ناشی از رودخانه­های ورودی نیز در حالت دست پایین در خلیج گرگان بدون تغییر می­ماند می­توان انتظار داشت که خلیج گرگان وارد مرحله توالی بوم­شناختی خواهد شد.

نتایج پیش­یابی­ها در این تحقیق تحت سناریوی خوش­بینانه کاهش تراز 2/5 سانتی­متری سطح آب نشان می­دهد که اولین علایم قطع ارتباط خلیج گرگان با دریای کاسپی حتی برای مدت زمان اندک در تراز منفی 826/26 متر و در زمستان 1395 واقع خواهد شد و خلیج تنها از طریق ترازهای لحظه­ای بالاتر از میزان تراز میانگین سطح آب و یا افزایش سطح آب در فصل گرم سال به­واسطه بازگشایی دو آبراهه چاپقلی با دریای مادری در ارتباط خواهد بود.

با در نظر گرفتن روند کاهشی تراز 2/5 سانتی­متری سطح آب در هر سال، شرایط بحرانی زمانی آغاز می­گردد که تراز سطح آب در دریای کاسپی در زمستان 1404 به منفی 294/27 متر تقلیل یافته و تحت چنین شرایطی آبراهه شرقی چاپقلی به­کلی مسدود گردیده و خلیج تنها با حدوث ترازهای لحظه­ای بالاتر از میزان تراز میانگین سطح آب و افزایش سطح آب در فصل گرم سال از طریق آبراهه میانی چاپقلی با دریای مادری در ارتباط خواهد بود.

سرانجام با در نظر گرفتن روند کاهشی تراز 2/5 سانتی­متری سطح آب در هر سال، خلیج گرگان در زمستان 1410 زمانی­که تراز سطح آب در دریای کاسپی به منفی 606/27 متر تقلیل یافته است، به­واسطه خشک شدن ناحیه چاپقلی به­کلی مسدود خواهد شد و عملاً هیچ گونه ارتباط موثری با دریای مادری نخواهد داشت. لذا تحت سناریوهای روند کاهشی 2/5 سانتی­متری تراز سطح آب در هر سال، جهت نجات خلیج گرگان از انسداد دیمی و خشکی­زدگی 16 سال زمان باقی است.

نتایج پیش­یابی­ها تحت سناریوی روند شتاب­دار کاهش سالانه میانگین تراز سطح آب دریای کاسپی به میزان 5/10 سانتی­متر درسال نشان داده است که در زمستان 1399 زمانی­که تراز سطح آب در دریای کاسپی به منفی 3/27 متر تقلیل می­یابد، آبراهه شرقی چاپقلی به­کلی مسدود گردیده و آبراهه میانی چاپقلی نیز تنها در ترازهای بالای لحظه­ای و یا افزایش سطح آب در فصل گرم سال می­تواند خلیج گرگان را به­طور موقت با دریای کاسپی مرتبط نماید.

نتایج پیش­یابی­ها تحت سناریوی روند شتاب­دار کاهش سالانه میانگین تراز سطح آب دریای کاسپی به میزان 5/10 سانتی­متر درسال نشان داده است که در زمستان 1402 زمانی­که تراز سطح آب در دریای کاسپی به منفی 605/27 متر تقلیل یافته است، آبراهه میانی چاپقلی ­در اثر کاهش میزان تراز میانگین سطح آب و ترازهای پایین لحظه­ای 5/0 متری بطور دایم خشک شده و قطع ارتباط خلیج با دریای کاسپی حتمی خواهد بود و ترازهای بالای لحظه­ای و یا افزایش سطح آب در فصل گرم سال نیز نمی­تواند سبب بازگشایی موقت آن گردد. لذا تحت سناریوهای روند شتاب­دار 5/10 سانتی­متری تراز سطح آب در هر سال، جهت نجات خلیج گرگان از انسداد دایمی و خشکی­زدگی 8 سال زمان باقی است.

نتایج مدل­سازی نشان می­دهد که تالاب میانکاله در منتهی الیه بخش غربی خلیج گرگان در تراز میانگین منفی 2/27 متر به­طورکامل دچار خشکی­زدگی شده و چیزی در حدود 1/64 کیلومتر مربع از مساحت خلیج مبدل به زمین­هایی با پوشش گیاهان علفی و بوته­ای هیدرومورف خواهد شد. مشاهدات میدانی مولفین از بخش­های شمال و جنوب ­غربی خلیج در بهمن ماه سال 1393 نیز  موید این موضوع بوده است. با در نظر گرفتن کاهش سطح آب تحت مجموعه سناریوهای اول، تالاب میانکاله در سال 1402 یعنی 8 سال آینده دچار خشکی­زدگی شده و تحت سناریوهای شتاب­دار کاهش سطح آب در سال 1398 یعنی تنها 4 سال آینده دچار خشکی­زدگی کامل خواهد شد.

خاطر نشان می­سازد که در تحقیق حاضر تنها عامل روند کاهش سطح آب بر مبنای دو سناریو محتمل در نظر گرفته شده است و مطمئناً در صورت در نظر گرفتن میزان رسوب­گذاری در خلیج و یا افزایش صعودی روند شتاب­دار کاهش سطح آب بر اساس تغییر شرایط اقلیمی (خشک­سالی) در سال­های آتی، کاهش عمق خلیج و قطع ارتباط آن با دریای مادری بر اساس فاصله از سال 1393 بسیار سریع­تر از آن­چه در مقاله حاضر ارایه گردیده است، خواهد بود.

کاهش سطح آب، نه تنها خلیج گرگان بلکه بسیاری از مناطق کم عمق ساحلی دریای کاسپی را نیز دچار بحران می­نماید. با توجه به این موضوع، تالاب­های ساحلی حوضه جنوبی دریای کاسپی هم­چون گمیشان و میانکاله در سال­های آتی در لیست تالاب­های در معرض خطر (فهرست مونترو) قرار خواهند گرفت.

با توجه به مشاهدات تاریخی و روند کاهشی تراز سطح آب دریای کاسپی، در نظر نگرفتن بلایای زیست­محیطی ناشی از کاهش سطح آب در بوم­سازگان­های هم­جوار این دریا موجبات به مخاطره انداختن تحقق نیازهای نسل آینده می­گردد. لذا این مهم باید در مدیریت و برنامه­ریزی آمایش سرزمینی تمامی سواحل متصل به دریای کاسپی، مد نظر مسوولین امر قرار گیرد.

زمانی که طبیعت بنا به دلایلی مسیر حرکت معمول خود را تغییر می­دهد، باید با شناخت روند این حرکت با آن همراه گردید. به­عبارتی، در صورت ادامه روند کاهش سطح آب دریای کاسپی علی­رغم تغییر بوم­سازگان خلیج گرگان و تالاب میانکاله و تبدیل آن­ها در نتیجه توالی بوم­شناختی به بوم­سازگانی دیگر، می­توان با کمترین هزینه نسبت به مدیریت و ایجاد بوم­سازگان­های جدید اقدام نمود، زیرا حوضه جنوب شرق دریای کاسپی به­طورکامل در منطقه فلات قاره دریایی واقع شده است و در صورت کاهش سطح آب و در معرض خطر قرار گرفتن تالاب میانکاله و خلیج گرگان می­توان برای آینده­ی مناطق کم عمق دریایی به­وجود آمده به عنوان تالاب­های جدید تصمیمات مدیریتی درستی اتخاذ نمود. در حقیقت این مطلب همان چیزی است که توسعه پایدار سعی بر برقراری همزیستی مسالمت­آمیز انسان با طبیعت داشته و در این خصوص تعادل میان حفاظت از منابع طبیعی و نیازهای بشری را مد نظر قرار می­دهد (16).

نویسندگان مقاله بر این باورند که خشک شدن خلیج گرگان و تبدیل آن به بوم­سازگان خشکی در اثر توالی بوم­شناختی سرنوشت از پیش تعین شده خلیج گرگان می­باشد ولیکن عوامل انسان­زادی در قرن گذشته توانسته است به فرآیند توالی بوم­شناختی در خلیج گرگان سرعت قابل ملاحظه­ایی وارد نماید.

افت و خیز سطح آب در دریای کاسپی منشاء بسیاری از مشکلات متعدد برای جوامع زیستی هم­جوار با این دریا در صده­ی اخیر و آینده بوده و مدیریت در سطح کلان جهت نیل به توسعه پایدار نیازمند اتخاذ تصمیمات صحیح و خالی از اشکال می­باشد. لذا بر اساس نتایج تحقیق حاضر پیشنهادات ذیل جهت برون­رفت از بحران ارایه می­گردد:

1-      ضروری است کلیه طرح­ها و برنامه­های استراتژیک دولت در تمامی سواحل جنوبی دریای کاسپی من جمله خلیج گرگان بر اساس طرح آمایش سرزمینی با عنایت به رویکرد روند کاهش سطح آب دریای کاسپی و سناریوسازی­های محتمل، مهندسی و عملیاتی گردد.

2-      با توجه به کاهش میزان خودپالایی آب در خلیج گرگان در صورت ادامه روند کاهش سطح آب پیشنهاد می­گردد صدور مجوزهای مزارع پرورش ماهی در خلیج گرگان با توجه به سناریوهای پیش رو در آینده قطع گردد و یا کاهش داده شود.

3-      آمادگی کامل نهادهای مسوول دریایی جهت مقابله با روند کاهش سطح آب دریای کاسپی.

4-      در استفاده از حوضه­های آبی متصل به دریای کاسپی که تحت مخاطرات کاهش سطح آب قرار دارند، باید نسبت به آماده­سازی نقشه آسیب­پذیری، تهیه آیین­نامه استفاده از سواحل و تعیین حریم ممنوعه درون حوضه اقدام گردد.

5-      لایروبی کانال خزینی و دو آبراهه ناحیه چاپقلی و یا ارتباط با دریای کاسپی از طریق ایجاد کانال­های جدید با عمق مناسب در زمان افت سطح آب از طریق شبه­جزیره میانکاله جهت ابقا حیات خلیج گرگان ولو به­صورت موقت ضروری می­باشد.

6-      لازم است دستگاه­های ذی­ربط نسبت به مطالعه و جانمایی بوم­سازگان­های جدید دریایی در حوضه جنوب شرق دریای کاسپی تحت سناریوهای کاهش سطح آب اقدام نمایند.

ضروری است با توجه به روند کاهشی سطح آب در سواحل دریای کاسپی تمامی تالاب­های ثبت شده این دریا در کنوانسیون رامسر در فهرست تالاب­های در معرض خطر (مونترو) قرار گرفته و دفتر کنوانسیون رامسر از کشورهای عضو کمک­های علمی و مالی لازم را دریافت نماید.

 

منابع

  1. Darvishsefat, A., 2006. Atlas of protected areas of Iran. Assistance of ecology and biodiversity. Iranian Environmental Protection Organization. 157p.
  2. عادلی. ا، 1392، راهبردهای حفاظت تالاب حفاظت شده میانکاله، نشریه حفاظت و بهره­برداری از منابع طبیعی، جلد1، شماره 1، صص 50-37.
  3. Easterbrook, D.J., 1999, Surface processes and landforms: Prentice-Hall, 546 p.
  4. قربانی. ر، 1388، اکولوژی عمومی، شماره 1، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، 340 صفحه.
  5. شایان. س، یمانی. م و خلیلی. ی، 1391، آشکار­سازی تغییرات خطوط ساحلی شمال کشور با استفاده از تکنیک­های RS و   GIS (مطالعه موردی: خلیج گرگان)، اولین همایش بین­المللی بحران­های زیست­محیطی و راه­کارهای بهبود آن، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان، 9 صفحه.
  6. Amozadeh, D., and Kanani, M.R., 2008. The Effect of Caspian Sea Water Fluctuations on Miankaleh Habitat Ecological Conditions Using Remote Sensing and Geographic Information System. World Applied Sciences Journal, 3(1): 34-38.
  7. ممدوف. ر و خوشروان. ه، 1391، اطلس هیدروفورمولوژی دریای خزر، شماره 1، سازمان بنادر و دریانوردی، 343 صفحه.
  8. رحیمی­پور انارکی. ح، 1381، بررسی هیدرودینامیک جریان و پیش­بینی الگوی فرسایش و رسوب­گذاری در خلیج گرگان، گزارش طرح تحقیقاتی، شرکت جهاد تحقیقات آب و انرژی، 246 صفحه.
  9. قان­قرم ه. ع، 1392، نوسانات آب دریای خزر (سال آبی 1391-1390) و عوامل محیطی موثر بر آن، گزارش طرح تحقیقاتی، مرکز ملی مطالعات دریای خزر، 117 صفحه.
  10. DHI Softwar, 2007. Mike Zero, Preprocessing and Post processing. User Guide Generic Editors and Viewers, 128 p.
  11. طاهری شهر­آئینی. ح، 1391، عملیات نقشه­برداری و هیدروگرافی خلیج گرگان، گزارش طرح تحقیقاتی، مرکز تحقیقات ذخایر آبزیان آب­های داخلی-گلستان، 19 صفحه.
  12. مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، 1393، گزارش نوسانات دریای خزر در سال آبی 93-92، خبرنامه دریای خزر، شماره 15، 8 صفحه.
  13. شربتی. س و حسینی. س، 1391، شبیه­سازی دو بعدی الگوی جریان خلیج گرگان در خلال یک دوره یک ساله، گزارش طرح تحقیقاتی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، 29 صفحه.
  14. قان­قرمه. ع، 1389، نوسانات آب دریای خزر (سال آبی 1387-1388) و عوامل محیطی موثر بر آن، گزارش طرح تحقیقاتی، مرکز ملی مطالعات دریای خزر، 96 صفحه.
  15. قانقرمه. ع و نژادقلی. ق،  1378، بررسی نحوه شکل­گیری شبه­جزیره میانکاله و خلیج گرگان، وزارت نیرو، سازمان مدیریت منابع آب ایران، مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، 122صفحه.
  16. Estrellan, C.R.E., 2006.  Sustainability and the environment: Back to the definition.Institute of technology in Tokyo (Japan). 4p.


1- مربی گروه شیلات، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان *(مسوول مکاتبات).

2- استادیار گروه جغرافیا، دانشگاه گلستان.

[3]- Lecturer of Department of Fisheries Gorgan University Agricultural Sciences and Natural Resources, Iran  

[4]- Assistant Professor of  Department of Geography, Golestan University, Iran

  1. Sharifi, M.A., Herwijnen, M.V., 2003: Spatial decision support systems. International Instiute for Geo-Information Science and Earth Observation (ITC). pp. 201.
  2. Klosterman, R.E., 1997: Planning support system: a new perspective on computer-aided planning, Journal of Planning Education and Research 17. pp. 45-54.
  3. Malczewski, J., 1999: GIS and Multi Criteria Decision Analysis, John wiley & sons, New York. pp. 387.
  4. Ghayoumian, J. Saravi, M. Feiznia, S. Nouri, B., Malekian, A., 2007: Application of GIS techniques to determine areas most suitable for artificial groundwater recharge in a coastal aquifer in southern Iran, Journal of Asian Earth Sciences, 20 April, 2007, 30 (2). pp. 364-374.
  5. مهدی­پور، ف.، 1386: الگویی برای مکان­یابی بر اساس روش­های تصمیم­گیری چندمعیاره در GIS، مجله نقشه­برداری، 87. ص 20-29
  6. وهابی، ج.، 1378: اصول معیارها، اهداف، تنگناها و نیازهای تحقیقاتی سامانه­های پخش سیلاب، گزارش اولین کارگاه آموزشی بخش تحقیقات مدیریت و بهره­برداری از سیلاب، مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری کشور.
  7. Saaty, T., 1980: The Analytic Hierarchy Process,NewYork, McGraw Hill.
  8. Saaty, T.L., 1990, Decision making for leaders, RWS publication8
  9. Kheirkhah Zarkesh, M., Meijernk, A.M.J., Goodarzi, M., 2008: Decision Support System (DSS) for site selection floodwater spreading schemes using Remote Sensing (RS) and Geographical Information Systems (GIS), Desert, 12 (2). Pp. 99-197.
  10. Kheirkhah Zarkesh, M., 2005: DSS for floodwater site selection in Iran, PhD Thesis, Wageningen University, pp. 273.
  11. Ghayoumian, J. Ghermezcheshme, B. Feiznia, S.,  Noroozi, A.A, 2005: Integrating GIS and DSS for identification of suitable areas for artificial recharge, case study Meimeh Basin, Isfahan, Iran, Environmental Geology, March 2005 47 (4). pp. 493-500.
  12. اصغرپور، م.ج.، 1387: تصمیم­گیری چند معیاره، نشر دانشگاه تهران، موسسه انتشارات چاپ. ص 400
  13. عبدی، پ.، 1384: تهیه نقشه آبرفت­های کواترنری استان زنجان با استفاده از RS-GIS، فصلنامه مهندسی نقشه­برداری، دورسنجی و علوم جغرافیایی، 14 (54). ص 41-36
  14. قدسی­پور، ح.، 1385: مباحثی در تصمیم­گیری چند معیاره، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران). ص 220.