مطالعه میدانی جریان های شمال تنگه هرمز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده علوم وفنون دریایی ،دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال*(مسوول مکاتبات).

2 دکترای فیزیک دریا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

چکیده

زمینه و هدف: تنگه هرمز در قسمت شمال‌غربی اقیانوس هند قرار گرفته و محل اتصال خلیج فارس به دریای عمان است. رژیم جزر و مدی نیم روزانه و بادهای فصلی در تنگه هرمز به همراه نیروهای شناوری ناشی از اختلاف چگالی آب های خلیج فارس نسبت به دریای عمان باعث شده است که تبادل آب در تنگه هرمز صورت گیرد .جریان های دریایی نیز عامل اصلی و اساسی انتقال آلودگی‌های زیست محیطی دریاها ،حرکت لکه های نفتی و اجسام شناور در تنگه هرمز می‌باشند. هدف از این تحقیق مطالعه میدانی جریان ها در شمال تنگه هرمز به روش اویلری ، بررسی تغییرات فصلی جریان ها و نقش عوامل به وجود آورنده‌ی این جریان ها در تنگه هرمز می‌باشد.
روش تحقیق: در این تحقیق، جریان سنجی به وسیله جریان سنج های مکانیکی با دقت cm/s 1± در سه نقطه شمالی تنگه هرمز در گذر زمانی دی ماه 85 تا اردیبهشت ماه 86 جمعا به مدت 8 روز انجام شد.دراین اندازه گیری ها از دو جریان سنج مکانیکی، فلومتر و GPS استفاده شد . از جریان‌سنج مکانیکی مدل A101 ، ساخت کشور انگلستان  استفاده شد. دقت اندازه‌گیری سرعت این دستگاه cm/s 1 و دقت جهت آن 5 درجه است،  این دستگاه هر 5 دقیقه اطلاعات را ثبت می کند. فلومتر مدل Z30 دستگاه بسیار ساده ای است که از یک پره، چند میله و سیم و یک نشانگر جریان تشکیل شده است. این دستگاه می‌تواند تا عمق 5/3 متر سرعت حرکت آب را اندازه‌گیری کند. با قرار دادن این دستگاه در جهت حرکت آب می‌توان سرعت حرکت آب را به دست آورد.
بحث: جزر و مد عامل اساسی در حرکت جریان ای شمالی تنگه هرمز می باشد و سرعت جریان های عمقی 30-40 (cm/s) و سرعت جریان های سطحی cm/s 112به دست آمد. با حذف فرکانس های روزانه و نیمه روزانه سرعت جریان های ناشی از باد و اختلاف چگالی تا عمق متوسط 25 متر بین 5/4 – 6/7 (cm/s) حاصل شد. درایستگاه های مورد مطالعه اندازه سرعت جریان های باقی مانده در فصل زمستان با سرعت cm/s5 نسبت به فصل بهار با سرعتcm/s8 کمتراست.
نتایچ: اثرات جزر و مد در جریان های مکان های جریان سنجی شده در تنگه هرمز مشهود است. با حرکت از مرکز تنگه هرمز به سمت نقاط ساحلی شمال تنگه بر سرعت جریان های جزر و مدی منطقه افزوده می‌شود. جریان های باقی مانده تحت تاثیر باد و اختلاف چگالی است  و از شمال تنگه هرمز  به سوی خلیج فارس حرکت می نمایند .سرعت حرکت این جریان ها در فصل زمستان نسبت به بهار کمتر است.
نتایج به دست آمده با مدل لردنر و همکاران نیز مطابقت دارد که جریان ناشی از رانش میانگین ماهیانه‌ی باد و گرادیان چگالی را برای سطح و بستر خلیج فارس بررسی و جریان های نزدیک سواحل ایران را برای سطح 05/0 متر بر ثانیه و برای بستر حدود 04/0 ثانیه برآورد کردند.
 

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورههجدهم، شماره یک، بهار 95

 

مطالعه میدانی جریانهای شمال تنگه هرمز

 

مسعود ترابی آزاد [1]

Torabi_us@yahoo.com   

صمد حمزه ئی[2]

 

تاریخ دریافت:9/12/92

تاریخ پذیرش:19/12/93

چکیده

زمینه و هدف: تنگه هرمز در قسمت شمال‌غربی اقیانوس هند قرار گرفته و محل اتصال خلیج فارس به دریای عمان است. رژیم جزر و مدی نیم روزانه و بادهای فصلی در تنگه هرمز به همراه نیروهای شناوری ناشی از اختلاف چگالی آب های خلیج فارس نسبت به دریای عمان باعث شده است که تبادل آب در تنگه هرمز صورت گیرد .جریان های دریایی نیز عامل اصلی و اساسی انتقال آلودگی‌های زیست محیطی دریاها ،حرکت لکه های نفتی و اجسام شناور در تنگه هرمز می‌باشند. هدف از این تحقیق مطالعه میدانی جریان ها در شمال تنگه هرمز به روش اویلری ، بررسی تغییرات فصلی جریان ها و نقش عوامل به وجود آورنده‌ی این جریان ها در تنگه هرمز می‌باشد.

روش بررسی: در این تحقیق، جریان سنجی به وسیله جریان سنج های مکانیکی با دقت cm/s 1± در سه نقطه شمالی تنگه هرمز در گذر زمانی دی ماه 85 تا اردیبهشت ماه 86 جمعا به مدت 8 روز انجام شد.دراین اندازه گیری ها از دو جریان سنج مکانیکی، فلومتر و GPS استفاده شد . از جریان‌سنج مکانیکی مدل A101 ، ساخت کشور انگلستان  استفاده شد. دقت اندازه‌گیری سرعت این دستگاه cm/s 1 و دقت جهت آن 5 درجه است،  این دستگاه هر 5 دقیقه اطلاعات را ثبت می کند. فلومتر مدل Z30 دستگاه بسیار ساده ای است که از یک پره، چند میله و سیم و یک نشانگر جریان تشکیل شده است. این دستگاه می‌تواند تا عمق 5/3 متر سرعت حرکت آب را اندازه‌گیری کند. با قرار دادن این دستگاه در جهت حرکت آب می‌توان سرعت حرکت آب را به دست آورد.

یافته ها: جزر و مد عامل اساسی در حرکت جریان ای شمالی تنگه هرمز می باشد و سرعت جریان های عمقی 30-40 (cm/s) و سرعت جریان های سطحی cm/s 112به دست آمد. با حذف فرکانس های روزانه و نیمه روزانه سرعت جریان های ناشی از باد و اختلاف چگالی تا عمق متوسط 25 متر بین 5/4 – 6/7 (cm/s) حاصل شد. درایستگاه های مورد مطالعه اندازه سرعت جریان های باقی مانده در فصل زمستان با سرعت cm/s5 نسبت به فصل بهار با سرعتcm/s8 کمتراست.

نتیجه گیری: اثرات جزر و مد در جریان های مکان های جریان سنجی شده در تنگه هرمز مشهود است. با حرکت از مرکز تنگه هرمز به سمت نقاط ساحلی شمال تنگه بر سرعت جریان های جزر و مدی منطقه افزوده می‌شود. جریان های باقی مانده تحت تاثیر باد و اختلاف چگالی است  و از شمال تنگه هرمز  به سوی خلیج فارس حرکت می نمایند .سرعت حرکت این جریان ها در فصل زمستان نسبت به بهار کمتر است.

نتایج به دست آمده با مدل لردنر و همکاران نیز مطابقت دارد که جریان ناشی از رانش میانگین ماهیانه‌ی باد و گرادیان چگالی را برای سطح و بستر خلیج فارس بررسی و جریان های نزدیک سواحل ایران را برای سطح 05/0 متر بر ثانیه و برای بستر حدود 04/0 متر برثانیه برآورد کردند.

 

واژه های کلیدی: جریان سنجی، جزر و مد، جریان های ناشی از باد،  اختلاف چگالی، تنگه هرمز، خلیج فارس

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.1, spring 2017

 

 

 

 


Field Study of Currents in the North of Strait Hormuz

 

Masoud Torabi Azad[3]*

Torabi_us@yahoo.com

Samad hamzei  [4]

 

Abstract

Background and Objactive: In the northwestern part of the Indian Ocean located Strait of Hormuz and has Connecting the Persian Gulf to the Oman Sea. Semi diurnal tides, seasonal winds, and buoyancy forces due to density differences waters of the Persian Gulf to the Oman Sea has caused water exchange in the Strait of Hormuz. Ocean currents are the major cause of environmental pollution, maritime transport, oil spills, and moving objects are floating in the Strait of Hormuz. The aim of this research was to study the currents in the northern Strait of Hormuz by Eulerian method to investigate the seasonal variation of currents in this Strait.

Method: The current survey by mechanical current meters with an accuracy ± 1 cm /s in the northern part of the Strait of Hormuz at interval time on January to May 2007 with total time duration of 8 days has been done. A mechanical current meter, flow meter and GPS were used in this monitoring. Mechanical current meter model A101 made ​​in England , was used.The device accurately measures speed 1 cm / s with an accuracy of 5 degrees, this system can record data every 5 minutes. Flowmeter Model Z30 is a very simple device that uses a blade, a few bars and wires, and a flow indicator is made.  It can measure up to 3.5 meters of water speed. By placing this device in the direction of water motion, water flow rate can be recorded.

Findings: The analysis of current data shows that semi diurnal tide is the main constituent. Hence this component was removed to consider the residual components due to wind and buoyancy typical deep tidal current is about 30-40 cm/s while the surface tidal current can reach 112 cm/s and the residual current range from 4.5-7.6 cm/s. In research Stations residual current magnitude in winter 5 cm /s is smaller than the spring rate 8 cm/s.

Conclusion: The effect of tide on currents in the Strait of Hormuz at measurement stations has been shown.By moving from the center towards the north coasts of Strait of Hormuz increasing the speed of tidal currents. Residual currents are influenced by wind and density differences and moves from the north of Strait of Hormuz into the Persian Gulf. This current movement speed is lower in winter than in spring.Lardner and et al the monthly mean wind driven current and density gradient current was investigated for Persian Gulf and speed of currents close to the coast of Iran  at surface 0.05 m/s  to about 0.04 m/s in bottom was estimated.The results obtained of this reserach with compare the Lardner and eta al model is correspond.

Key words: Current recording, Tide, Wind driving currents, Density difference, Strait of Hormuz, Persian Gulf

 

مقدمه


تنگه هرمز در قسمت شمال‌غربی اقیانوس هند قرار گرفته و محل اتصال خلیج فارس به دریای عمان است. خلیج فارس یک حوضه آبی نیمه بسته است و میانگین عمق آن 35 متر برآورد شده‌است. دریای عمان نیز در شمال غربی اقیانوس هند و در نزدیکی دریای عرب واقع شده و L شکل می‌باشد.(شکل1)

خلیج فارس در جهت شمال غرب- جنوب شرق قرار گرفته و بین عرض جغرافیایی 25 تا 30 درجه شمالی و طول جغرافیایی 48 تا 56 درجه شرقی واقع شده است، دریای عمان نیز در عرض جغرافیایی 26 تا 32 درجه شمالی و طول جغرافیایی 56 تا 62 درجه شرقی قرار گرفته است. بیشترین عمق خلیج فارس 90 متر است، در حالیکه در تنگه هرمز بیشتر از 100 متر هم دیده می‌شود.(1)

تنگه هرمز یک منطقه مهم استراتژیک است و یکی از مهم ترین آبراهه های دنیاست و از نظر تجاری، نظامی و کشتیرانی بسیار مهم است، به گونه‌ای که روزانه 15 میلیون بشکه نفت معادل 27 درصد نفت جهان از این آبراهه عبور می‌کند. (2) جریان های دریایی نیز عامل اصلی و اساسی انتقال آلودگی‌های زیست محیطی دریاها ،حرکت لکه های نفتی و اجسام شناور در تنگه هرمز می‌باشند. هدف از این تحقیق مطالعه میدانی جریان ها در شمال تنگه هرمز به روش اویلری و بررسی تغییرات فصلی آن ها و نقش عوامل به وجود آورنده‌ی این جریان ها در تنگه هرمز می‌باشد. 


 

 

 

شکل 1 - موقعیت جغرافیایی خلیج فارس،تنگه هرمز ودریای عمان(8)

Fig.1- Position of Persian Gulf, Strait of Hormuz and Oman Sea [8]

 

با آنالیز داده‌های کشتی شناور مرکز هواشناسی  U.K  در سال 1981 یک جریان سطحی با سرعت 1/0 متر بر ثانیه از سمت شرق تنگه به داخل خلیج فارس در محدوده سواحل ایران نشان داده شد. نتایج این آنالیز برای چهار فصل مشخص می نماید که در تابستان جریان قوی‌تر (حدود 2/0 متر بر ثانیه) و در زمستان و پاییز ضعیف می‌شود. (3) با استفاده ازمدل عددی یک جریان ورودی قوی در سطح با سرعت 1/0 متر ‌بر ثانیه در امتداد سواحل ایران پیش‌بینی‌شد، که نتایج یک جریان ورودی سطحی در شمال تنگه هرمز و یک جریان خروجی عمیق در جنوب تنگه هرمز را نشان می دهند. (4)

Sugden  یک جریان ورودی در سطح و بالای جریان خروجی به همراه یک گردش پادساعتگرد در خلیج فارس را پیشنهاد کرد و جریان در دریای عمان را تحت تأثیر مونسون جنوب غرب و شمال شرق در فصول مختلف دانست.(5)

Johns و همکارانش جریان های ورودی و خروجی تنگه هرمز را برای یک مدت طولانی از دسامبر 1996 تا مارس 1998 مورد بررسی قرار داده و نشان دادند یک جریان ورودی با دما و شوری پایین از دریای عمان از طریق شمال تنگه هرمز وارد خلیج فارس می‌شود.( 7، 6)   Pous و همکاران  نتایج تحقیقات گشت GOGP99 را در تنگه هرمز بررسی کردند و نتیجه گرفتند آب سطحی اقیانوس هند که سردتر و شیرین‌تر از آب های منطقه است از طریق سواحل ایران و با عمق 30 تا 60 متر از طریق تنگه وارد خلیج فارس می‌شود و شور‌ترین آب ها نیز که از قسمت جنوبی تنگه از نزدیکی سواحل امارات متحده عربی و عمان از تنگه خارج می‌شود در عمق های پایین (50 متر تا 100 متر) قرار دارند. Pous  و همکاران سرعت جریان های خروجی را کمتر از 4/0 متر بر ثانیه نشان دادند و سرعت ژئوستروفیک را نیز در یک سطح مرجع 30 متری 09/0 متر بر ثانیه برآورد کردند.(8)

رییس السادات و بنازاده در تحقیقی، مدلی برای گردش آب ها در خلیج فارس ارایه دادند. در این تحقیق تأیید گردید که جریان آرام سطحی که وارد خلیج فارس می‌شود در امتداد سواحل ایران حرکت کرده و در جهت عکس حرکت عقربه‌های ساعت گردش می‌کند.(9)

جریان ورودی از دریای عمان به تنگه هرمز تحت تأثیر نیروی کوریولی به سمت شمال تنگه در سواحل ایران منحرف می‌شود. این جریان در حرکت به سمت خلیج فارس در سطح حرکت می‌کند که این حرکت به دلیل چگالی کمتر آب های این ناحیه نسبت به آب های اطراف در خلیج فارس است. سرعت این جریان‌ درسطح به 10 تا 20 سانتی متر بر ثانیه می‌رسد.(10)

تبخیر و تابش باعث افزایش دما و شوری و تشکیل جریان ترموهالینی در این ناحیه می‌شود. افزایش چگالی باعث عمقی شدن و تولید جریان ترموهالینی و حرکت آن به سمت تنگه هرمز می‌شود. در این حالت چگال ترین آب در اطراف سواحل بحرین با بیش ‌از 1033 کیلوگرم بر متر مکعب دیده شده است. این جریان های عمقی به سرعت 5 تا 10 سانتی‌متر بر ثانیه در خلیج فارس می‌رسند ولی در هنگام عبور از تنگه هرمز به حدود سرعت 20 تا 30 سانتی‌متر بر ثانیه می‌رسند.(11)

در فصل پاییز جریان ورودی تنگه هرمز با ناپایداری دینامیکی همراه است، در این فصل به دلیل ورود به فصل سرد و سرد شدن آب ها در قسمت‌های جنوبی آب چگال تری به وجود می‌آید که چگالی آن به طور محلی از 1030 کیلوگرم بر متر مکعب بیشتر می شود. در این فصل پیچک های میان مقیاس درعمق 20 متری و در طول جبهه چگال به وجود می‌آیند. آب چگال از آب های کم عمق قسمت های جنوب خلیج فارس به آرامی به سمت جریان عمقی چگال کشیده می‌شود و در نهایت تنگه هرمز و خلیج فارس را در بر می‌گیرد.(12)

در فصل زمستان، گردش سطحی ناشی از حرکت آب به پیچک‌های میان مقیاس تجزیه می‌شود. این فرآیند در کل تنگه هرمز و مخصوصاً در خلیج فارس مشاهده می‌شود. سرمای زمستانی باعث به وجود آمدن یک توده آب چگال‌تر در نواحی کم عمق جنوبی‌خلیج فارس با چگالی بیش از 1032 کیلوگرم بر متر مکعب می شود، که با جریان خروجی عمیق به طرف تنگه هرمز حرکت می‌کنند. نتیجه‌ این افزایش چگالی در دوره‌ زمانی دی ماه تا خرداد ماه دیده می‌شود. در نتیجه تأخیر سه ماهه‌ای بین شکل‌گیری توده‌ آب چگال در آب های کم عمق و مشاهده‌ی آن در تنگه هرمز وجود دارد.(13)

در فصل بهار، اختلاف چگالی ها در عرض تنگه مقدار حد‌اکثر خود را دارد. در این فصل جریان های ورودی شروع به شکل گرفتن می‌کنند و به سمت خلیج فارس حرکت می نمایند و حتی به نواحی سطحی جنوب تنگه هرمز نیز وارد می‌شوند. نکته‌ مهم این است که آب های سطحی خلیج فارس و تنگه هرمز در زمستان شورتر از تابستان است. افزایش جریان ورودی سطحی به خلیج فارس از دریای عمان می‌تواند دلیل شوری کمتر آب های سطحی شمال تنگه هرمز و خلیج فارس باشد.(14)

گردش فصلی خلیج فارس با شکل ‌گیری آب چگال عمقی در جنوب خلیج در فصل پاییز و زمستان مرتبط است که در تنگه در اواخر زمستان و اوایل بهار دیده می‌شود. می‌توان نتیجه گرفت که به وجود آمدن آب عمقی چگال در خلیج فارس می‌تواند به دلیل سرد شدن سطحی آبهای شور در فصل پائیز و شروع فصل زمستان باشد. جریان خروجی خلیج فارس در کل سال نسبتاً پایدار است و می‌توان انتقال03/0 15/0 سوردراپ و شوری متوسط psu5/39را برای آن در نظر گرفت. شوری این جریان خروجی در فصول مختلف تغییر قابل ملاحظه‌ای دارد و بیشترین تغییرات را در فصل زمستان نشان می دهد که جریان خروجی دارای شوری psu 5/39 تا psu 8/40 است. (15)

چگالی ، باد و شناوری اساسی‌ترین عوامل ایجاد جریان در تنگه هرمز می‌باشند. در حالیکه بارندگی سالیانه در خلیج فارس ازcm7 کمتر است، تبخیر سالیانه‌  آن برابر با cm 146برآورد شده است (16) .

Hasan و Meshal دوره تبخیری برابر با cm200 در سال را برای مناطق ساحلی تنگه هرمز و خلیج فارس گزارش نمودند.(17) SultanوAhmad  میانگین سالیانه شارش گرمایی سطحی در خلیج فارس و خالص گرمایی انتقال داده شده به تنگه هرمز را معادل168 تخمین زدند. دوره طولانی تبخیر و دمای پایین تر دهانه خلیج فارس مخصوصاً در زمستان باعث اختلاف چگالی و گرادیان افقی فشار در شرق و غرب خلیج فارس می‌شود. در نهایت یک جریان سطحی ورودی در تنگه هرمز که چگالی کمتری دارد و یک جریان خروجی چگال تر در جهت معکوس و عمیق تر ایجاد می گردد.(18)

مواد و روش ها

در اندازه گیری های انجام شده از دو جریان سنج مکانیکی، فلومتر و GPS استفاده شد. جریان‌سنج مکانیکی  مورد استفاده مدل A101 ، ساخت کشور انگلستان سال 1979 می باشد. دقت اندازه‌گیری های سرعت این دستگاه cm/s 1 و دقت جهت آن 5 درجه است،  این دستگاه هر 5 دقیقه اطلاعات را ثبت می کند. (شکل2)  GPS  مورد استفاده در این تحقیق etrex مدل Garmin بود. این GPS ساخت کشور مالزی است و با دقت 001/0 دقیقه جغرافیای مکان را نشان می‌دهد. فلومتر مدل Z30 دستگاه بسیار ساده ای است که از یک پره،  چند میله و سیم و یک نشانگر جریان تشکیل شده است. این دستگاه می‌تواند تا عمق 5/3 متر سرعت حرکت آب را اندازه‌گیری کند. با قرار دادن این دستگاه در جهت حرکت آب می‌توان سرعت حرکت آب را به دست آورد. .(شکل3)

ابتدا با استفاده از نقشه سه نقطه به عنوان نقاط اصلی جریان سنجی در منطقه انتخاب گردید. نقطه‌ی A به فاصله تقریبی 7 کیلومتر از جزیره هرمز قرار دارد، در این نقطه در 3 مرحله جریان های منطقه در  عمق 25 متری اندازه‌گیری شد. نقطه‌ی B به فاصله‌ی تقریبی 12 کیلومتری از جنوب جزیره‌ی هرمز است. در این نقطه 2 مرحله اندازه‌گیری جریان ها انجام گرفت که در عمق 30 متری جریان ها ثبت شده است. نقطه‌ی C به فاصله‌ی تقریبی 17 کیلومتر از جنوب جزیره‌ی هرمز است. در این نقطه یک مرحله اندازه‌گیری جریان ها در عمق 35 متری  آب دریا انجام شده است.)شکل 4)

 


 

شکل 2- جریان سنج مکانیکی مورد استفاده در اندازه گیری های جریان در تنگه هرمز

Fig.2- Mechanical currentmeter used in current recording in the Strait of Hormuz 

 

شکل3- فلومتر مدل Z30 مورد استفاده در تحقیق

Fig.3- Flowmeter Z30 model used in the study

 

شکل4- موقعیت ایستگاه های جریان سنجی شده

 

Fig.4- Location of current recording stations

 

زمان های اندازه‌گیری جریان در ایستگاه A ، 19 دی ماه 85  و 23 اسفند 85 به مدت 8 ساعت و11 اردیبهشت 86 به مدت 24 ساعت بوده است. زمان های اندازه‌گیری جریان در ایستگاه B ،16 بهمن ماه 85 و23 اسفند 85 به مدت 25 ساعت بوده است. زمان اندازه‌گیری جریان در ایستگاه C، 11 اردیبهشت 86 بود که جریان سنجی نیز 24 ساعت ادامه داشت. (جدول1)

برای حذف داده‌های خطا، ابتدا نمودار همبستگی آن ها رسم گردید و توسط برنامه Excel داده‌های خطا حذف و داده هایی که به اصلاح نیاز داشتند تصحیح ‌گردیدند. در تمامی ایستگاه ها علاوه بر ثبت اطلاعات جریان، مشخصات فیزیکی آب دریا و اطلاعات هواشناسی ثبت گردید.پردازش داده‌های جریان سنجی توسط برنامه‌های Surfer, Excel انجام شد. ابتدا در برنامه Excel نمودارهای سرعت و جهت جریان، تغییرات سرعت جریان با زمان و تغییرات جهت جریان با زمان رسم شد. سپس با استفاده از زبان برنامه‌نویسی Basic برنامه‌ی ماکرو مورد استفاده تهیه و جهت رسم گل جریان از آن استفاده شد. برنامه‌ای برای تقسیم‌بندی سرعت ها و جهت‌ها (Current rose) انتخاب و سپس با استفاده از برنامه‌ی Rose Draw خروجی Current rose  نوشته شد و با استفاده از برنامه‌ی Auto CAD گل جریان مورد نظر رسم گردید.

 

 

جدول1-  مشخصات ایستگاه های جریان سنجی شده

Table.1- Specification of current measurement in study area

ایستگاه

محدوده نصب

نوع دستگاه

طول جغرافیایی

عرض جغرافیایی

عمق ایستگاه(m)

عمق نصب(m)

تاریخ نصب

تاریخ بازیابی

A1

جنوب جزیره هرمز

جریان

سنج

 

مکانیکی

 

42/26 56

32/59 26

34

25

19دی85

19دی85

B1

52/26 56

16/54 26

40

30

16بهمن85

17 بهمن 85

A2

42/26 56

32/59 26

34

25

23 اسفند85

23 اسفند85

B2

52/26 56

16/54 26

40

30

23 اسفند85

24 اسفند85

A3

42/26 56

32/59 26

34

25

11اردیبهشت86

12 اردیبهشت86

C3

شرق لارک

48/26 55

22/49 26

46

35

11 اردیبهشت86

12 اردیبهشت86

 


بحث

 

سرعت جریان در ایستگاه A در تاریخ 19 دی ماه نشان از یک جریان جزری خروجی در ساعت ابتدایی جریان سنجی دارد. سرعت نهایی حرکت آب در این حالت cm/s20 است(شکل 5) و آب با جهت 100 درجه در حال خروج از تنگه می‌باشد(شکل 6). این اندازه‌گیری جریان در عمق 25 متری انجام شده است و عمق ایستگاه مورینگ نیز 34 متر می‌باشد. شکل گل جریان(شکل 7) نشان می‌دهد حجم عمده‌ی آب در جهتی قرار گرفته است که خروج آب از تنگه هرمز را نشان می‌دهد. به دلیل این که  ایستگاه A به فاصله 7 کیلومتری جزیره هرمز قرار گرفته است، تأثیر سواحل این جزیره بر جریان های تنگه هرمز محسوس نمی‌باشد.

جریان سنجی انجام شده در 16 بهمن ماه 85 در ایستگاه B نشان می‌دهد که جریان حالت جزر را به پایان رسانده و شروع مد را نشان می‌دهد. سرعت جریان مد شروع شده به cm/s38 می‌رسد و جهت آن نیز 320 درجه می‌باشد. حرکت جریان جزری زاویه‌ای حدود 110 درجه دارد که نشان می‌دهد حرکت آب در جهت جنوب شرقی می‌باشد. شکل گل جریان(شکل 8) برای مدت 25 ساعت نشان می‌دهد که حجم آبی که وارد تنگه می‌شود بیشتر از حجم آبی است که از تنگه خارج می‌شود. جهت شکل گل جریان نیز نشان می‌دهد پراکندگی جهت آب ورودی به تنگه بیشتر از آب خروجی است، در حالیکه عمده جریان خروجی با زاویه 90 تا 120 درجه می‌باشد و عمده جریان ورودی زاویه‌ای بین 270 تا 360 درجه دارد. حداکثر سرعت جریان جزری در این دوره جریان سنجی cm/s46 می‌باشد که نشان دهنده‌ی سرعت بالای حرکت آب در عمق 30 متری می‌باشد. این سرعت بالا نشان دهنده‌ی جریان جزری قوی است زیرا جریان سنجی در16 ماه قمری صورت گرفته است .بیشترین سرعت جریان در حالت مد نیز cm/s40 اندازه‌گیری شده است.


 

 

شکل5-  مقادیر سرعت جریان در ایستگاه A در 19 دی 85 

Fig.5- The current speed value at station A in 4 January 2007

 

شکل 6- مقادیر جهت جریان در ایستگاه A در 19 دی85 

Fig.6- The current direction value at station A in 4 January 2007

 

 

 

شکل7-  گل جریان و شکل قطبی سرعت و جهت جریان در ایستگاه A در 19 دی85

Fig.7- The current rose and polar form of current speed and direction at station A in 4 January 2007

 

 

شکل 8- گل جریان و شکل قطبی سرعت و جهت جریان در ایستگاه B در 16 بهمن 85

Fig.8- The current rose and polar form of current speed and direction at station B in 2 February 2007

 


شروع جریان سنجی در ایستگاه A در 23 اسفند 85 در محدوده‌ی کامل شدن یک جریان مدی قرار گرفته است و ماکزیمم سرعت این جریان مدی cm/s27 می‌باشد . این جریان ورودی به تنگه هرمز دارای جهتی معادل 300 درجه می‌باشد. این جریان سنجی در مدت زمانی حدود 9 ساعت و در یک دوره‌ی جزر و مدی اندازه‌گیری شده است. در این جریان سنجی نیز مشخص شده است که حجم آب ورودی به تنگه ازحجم آب خروجی آن بیشتر است. عمده‌ی جریان های خروجی زاویه‌ای بین 70 تا 100 درجه دارند، در حالیکه عمده‌ی جریان های ورودی به تنگه هرمز زاویه‌ای بین 270 تا 330 درجه دارند.جریان سنجی در ایستگاه مورینگ B در تاریخ 23 اسفند 85 نشان می‌دهد که سرعت جریان در این ایستگاه نسبت به ایستگاه A کمتر است. در این ایستگاه شکل جریان ها در ابتدای جریان سنجی یک جریان ورودی با سرعت cm/s19 و یک جریان خروجی با سرعت cm/s15 را نشان می‌دهد.(شکل9) جریان ورودی زاویه‌ای حدود 300 درجه و جریان خروجی زاویه‌ای حدود 100 درجه دارد. در این دوره، جریان سنجی برای مدت 24 ساعت انجام شد. این جریان سنجی زمانی انجام شد که کمترین جزر و مد در منطقه حاکم بوده است . در این مدت حجم آب انتقالی به درون تنگه کمتر از دوره‌هایی بوده که جزر و مد قوی‌ترمی باشد.

 

 

 

شکل 9- گل جریان و شکل قطبی سرعت و جهت جریان در ایستگاه A در 23 اسفند ماه  85

Fig.9- The current rose and polar form of current speed and direction at station A in 8 March 2007

 

 

با مقایسه‌ی جریان های ایستگاه A وB  در این دوره این نتیجه حاصل شد که با حرکت از سمت ساحل به سمت مناطق عمیق تر سرعت جریان ها کاهش می‌یابد، با این همه اثرات جریان های جزری و مدی درعمق های بیشتر نیز قابل مشاهده است. جهت جریان های مدی در ایستگاه B متمایل به غرب می‌باشد، در حالیکه در ایستگاه A جهت جریان های مدی به سمت شمال غرب متمایل است. (شکل 10) جریان سنجی در ایستگاه مورینگ B در 11 اردیبهشت ماه 86 نشان می‌دهد سرعت جریان های مدی در این ایستگاه از سرعت جریان های جزری بیشتر است. در این ایستگاه اندازه‌گیری به مدت 24 ساعت انجام شد و بیشینه‌ی سرعت جریان ورودی به تنگه در اولین مد cm/s41 و جهت این جریان 310 درجه می‌باشد. بیشینه‌ی جریان خروجی از تنگه هرمز نیز در اولین جزر cm/s36 و جهت آن 110 درجه اندازه گیری شد. همچنین بیشینه‌ی سرعت جریان در دومین مد cm/s43 و جهت این جریان 320 درجه می‌باشد بیشینه‌ی سرعت جریان خروجی در دومین جزر cm/s28 و جهت آن 110 درجه است.

این اندازه‌گیری جریان در 13 ماه قمری یعنی زمانی که ماه تقریباً کامل است و بیشترین اثر را بر جریان های جزر و مدی دارد، انجام شد. شکل گل جریان(شکل 11) نشان دهنده‌ی زاویه‌ای در حد 90 درجه برای جریان های خروجی تنگه هرمز است که ناشی از حرکت جزری آب می باشد و زاویه‌ای بین 250 تا 360 درجه برای جریان های ورودی به این تنگه دارد.

جریان‌سنجی در ایستگاه مورینگ C در 11 اردیبهشت ماه 86 نشان می‌دهد سرعت جریان های مدی نسبت به سرعت جریانهای جزری  بیشتر است، بطوریکه بیشینه‌ی سرعت جریان در این ایستگاه در اولین مد cm/s38 می‌باشد، در حالیکه سرعت جریان در اولین جزر cm/s32 بوده است. در دومین مد بیشینه‌ سرعت جریان ورودی به تنگه cm/s40 و در دومین جزر سرعت جریان خروجی از تنگه cm/s34 اندازه‌گیری شده است(شکل 12). جهت جریان های خروجی از تنگه در اولین جزر حدود 110 درجه و در دومین جزر حدود 120 درجه می‌باشد که نشان می‌دهد جریان خروجی تمایل دارد در مسیر جنوب شرقی از تنگه خارج شود.(شکل 13)  با توجه به شکل گل جریان(شکل 14) می‌توان مشاهده نمود حجم عمده‌ توده‌ آب در حال ورود به تنگه می‌باشد و تنها جزء کمی از آب توسط جریان جزر از تنگه خارج می‌شود. تفاوت در حجم و جهت جریان در ایستگاه‌های A وC نشان دهنده‌ کاهش سرعت جریان ها با دور شدن از نواحی ساحلی و حرکت به عمق می باشد. همچنین جهت جریان ورودی به تنگه هرمز نیز با دور شدن از سواحل شمالی تنگه و حرکت به درون تنگه از شمال غرب به سمت غرب تغییر جهت پیدا می‌کند. این عامل با حرکت به سمت بستر و عمیق شدن آب، کاهش سرعت جریان ها را نیز دربردارد.


 

شکل10- گل جریان و شکل قطبی سرعت و جهت جریان در ایستگاه B در 23 اسفند ماه 85

Fig.10- The current rose and polar form of current speed and direction at station B in 8 March 2007

 

شکل 11-  گل جریان و شکل قطبی سرعت و جهت جریان در ایستگاه A در 11 اردیبهشت ماه 86

 Fig.11- The current rose and polar form of  current speed and direction at station A in 1 May 2007

 

شکل12- مقادیر سرعت جریان در ایستگاه Cدر 11 اردیبهشت ماه 86

Fig.12- The current speed value at station C in 1 May 2007

 

شکل13- مقادیر جهت جریان در ایستگاه Cدر 11 اردیبهشت ماه  86 

Fig.13- The current direction value at station C in 1 May 2007

 

 

 

 

شکل 14- گل جریان و شکل قطبی سرعت و جهت جریان در ایستگاه Cدر 11 اردیبهشت ماه 86

Fig.14- The current rose and polar form of current speed and direction at station C in 1 May 2007

 


جدول2 داده‌های اندازه‌گیری جریان سطحی با استفاده از فلومتر نشان می‌دهد که اندازه‌گیری جریان سطحی آب در 16 بهمن 85 در زمان اول (10:10 صبح) دارای سرعتی کمتر از زمان دوم (13:00) می‌باشد که با توجه به داده‌های جریان سنجی اندازه‌گیری شده در همان روز تأیید می‌کند که دراین زمان جریان سطحی نیز مانند جریان عمقی در دوره‌ مد  قرار گرفته است. سرعت جریان سطحی اندازه‌گیری شده در این حالت cm/s32 و جهت آن 340 درجه می‌باشد، سرعت جریان در زمان دوم cm/s63 و جهت آن 310 درجه می‌باشد. اندازه‌گیری حرکت آب به وسیله‌ی فلومتر در 23 اسفند 85 نشان می‌دهد که در زمان 9:30 صبح آب با سرعت cm/s25 و با جهت 340 درجه وارد تنگه می‌شود در همین زمان جریان عمقی با سرعت cm/s10 و با جهت 320 درجه وارد تنگه می‌شود. تفاوت سرعت و جهت جریان در سطح و عمق 30 متری ناشی از تأثیر لایه بندی آب و اثرات بستر بر جریانها می‌تواند باشد. همچنین اثرات عوامل محرک خارجی مانند باد و پایداری آبهای عمیق‌تر از دیگر عوامل کاهش سرعت جریان در نزدیک بستر می‌تواند باشد. اندازه‌گیری جریان سطحی در زمان 12:30 بعدازظهر نشان می‌دهد سرعت جریان به cm/s27 و جهت آن به 320 درجه رسیده است. درهمین زمان سرعت جریان در عمق 30 مترcm/s 12و جهت آن 290 درجه می‌باشد که باز همان تفاوت معنادار در سرعت و جهت جریان ها دیده می‌شود. در زمان '13:45 نیز سرعت جریان cm/s12 و جهت جریان 170 درجه به دست آمده است که نسبت به جریان عمق 30 متر تفاوت زیادی دارد سرعت جریان عمقی در این زمان 5 تا 6 (cm/s) و جهت آن 110 درجه می‌باشد این تفاوت نشان می‌دهد که جهت حرکت بین جریان های سطحی و عمقی بیشتر است. جریان های سطحی اندازه‌گیری شده در 11 اردیبهشت ماه 86 نشان می‌دهد سرعت این جریان ها نسبت به عمق 35 متر تفاوت زیادی دارد. در حالیکه سرعت جریان های عمقی در حالت شروع مد cm/s8 برای عمق 35متر است، سرعت حرکت سطحی آب در زمان '9:15 صبح cm/s30 می باشد. در زمان 12:15 صبح سرعت جریان های سطحی به cm/s112 می رسد، در حالیکه سرعت جریان های عمقی cm/s34 است. این تفاوت خیلی زیاد است و حرکت تندتر جریان های سطحی نسبت به جریان های عمقی را بیان می نماید. این تفاوت معنادار می‌تواند ناشی از عامل اصطکاک لایه ها در حرکت کندتر آب های عمقی،نقش لایه بندی آب و کاهش نیروهای شناوری در اعماق بیشتر باشد.نتایج به دست آمده از جریان های باقی مانده در جدول 3  نشان می دهد که در قسمت شمالی تنگه هرمز ، حجم آب ورودی به ایستگاه ها از حجم آب خروجی از ایستگاه ها بیشتر است. مقادیر اندازه گیری شده در بهمن 85 و ایستگاه B نشان می دهد سرعت جریان های باقی مانده برای یک دوره پریودیک 25 ساعته در عمق 30 متریcm/s 8/4 به دست آمده است که این مقدار 23 درصد میانگین سرعت جریان های ورودی و خروجی این ایستگاه را دارد. مقادیر به دست آمده برای 23 اسفند 85 درایستگاه A و عمق 30 متریcm/s 7/3 برابر با 9/40 درصد میانگین سرعت جریان در ایستگاه و برای عمق 25 متری در 11 اردیبهشت 86 در ایستگاه A و عمق 25 متریcm/s 6/7  معادل 6/34 میانگین سرعت جریان در این ایستگاه است و در ایستگاه Cو عمق 35 متریcm/s  4/6  و معادل 4/32 درصد میانگین جریان های ورودی و خروجی به ایستگاه می باشد.  داده های محاسبه شده نشان می دهد که سرعت جریان های باقی مانده شمال تنگه هرمز در گذر از فصل سرد به گرم در حال افزیش است.اما سرعت جریان های عمقی نسبت به جریان های اندازه گیری شده به وسیله فلومتر در سطح کاهش نشان می دهد. این پدیده می تواند به دلیل افزایش چینه بندی و پایداری آب در فصل گرم باشد.

 

نتیجه گیری

جریان های سطحی اندازه گیری شده در شمال تنگه هرمز با حداکثر سرعت cm/s 112دارای سرعت بیشتری نسبت به جریان های عمقی تنگه هرمز است. مقایسه سرعت جریان های اندازه گیری شده در ایستگاه های A ،B و C در عمق متوسط 25 متر نشان می دهد که در این ایستگاه ها با حرکت از مرکز به سمت شمال تنگه هرمز سرعت جریان ها افزایش می یابد. جریان های باقی مانده تحت تاثیر باد واختلاف چگالی می باشند و از شمال تنگه هرمز  در حرکت به سوی خلیج فارس است . درایستگاه های مورد مطالعه اندازه سرعت جریان های باقی مانده در فصل زمستان با سرعت cm/s5 نسبت به فصل بهار با سرعتcm/s8 کمتراست. مسیر حرکت جریان ها در شمال تنگه هرمز به گونه ای است که جریان های ورودی از مسیر غربی وارد خلیج فارس شده و در مسیر جنوب شرقی از خلیج فارس وارد دریای عمان می شوند. جریان های عمقی خلیج فارس تحت تاثیر لایه بندی آب و اثرات بستر دارای سرعت کمتری نسبت به جریان های سطحی می باشند. محدوده سرعت های اندازه گیری شده درشمال تنگه هرمز با عمق متوسط 25 متر که با حذف فرکانس های جزر و مد به دست آمد بین 5/4 تا 6/7 (cm/s) است.

نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که در یک دوره جزر و مدی جریان وروی در ناحیه شمال تنگه هرمز قوی‌تر از جریان خروجی است. این موضوع با نتایج Hunter که با آنالیز داده‌های گشت مرکز هواشناسی انگلیس از سرعت جریان های سطحی به سمت غرب در شما ل تنگه هرمز به دست آمد، هم خوانی دارد.

همچنین نتایج حاصل از اندازه‌گیری جریان های تنگه هرمز نشان می‌دهد که میانگین جریان های ورودی و خروجی این تنگه در دی، بهمن و اسفند از میانگین جریان های ورودی و خروجی در اردیبهشت ماه که در نهایت یک جریان ورودی را نشان می دهد ضعیف‌تر است.  این موضوع نیز با نتایج هانتر هم خوانی دارد، که نتایج آنالیز برای چهار فصل را به دست آورد و پیش‌بینی کرد که جریان های ورودی در تابستان قوی‌تر از پاییز و زمستان می‌شوند (3،4) .

نتایج به دست آمده از تأثیر نیروی باد بر جریان های تنگه هرمز در این تحقیق نشان می‌دهد که باد نقش قابل توجهی در حرکت جریان ورودی به تنگه دارد. این موضوع با یافته‌های چائو و همکاران هم خوانی دارد،که باد را یک بخش اساسی از الگوی گردش در خلیج فارس دانسته اند و دریافته اند که آغاز مونسون جنوب غرب در منطقه باعث افزایش سرعت جریانهای ورودی در فصل بهار و تابستان می‌شود. (13)

نتایج به دست آمده با مدل لردنر و همکاران مطابقت دارد، که جریان ناشی از رانش میانگین ماهیانه‌ی باد و گرادیان چگالی را برای سطح و بستر خلیج فارس بررسی نمودند و جریان های نزدیک سواحل ایران را برای سطح 05/0 متر بر ثانیه و برای بستر حدود 04/0 متر برثانیه برآورد کردند (19) .  این نتایج با مدل رییس السادات و بنازاده برای گردش آب ها در خلیج‌فارس همخوانی دارد که گردش در منطقه را تحت تأثیر عامل باد، تبخیر، اختلاف شوری، اختلاف دما، اثر چگالی، اصطکاک بستر، جزر و مد و تخلیه رودخانه‌ها دانستند و وجود جریان آرام سطحی در شمال تنگه هرمز و امتداد سواحل شمالی خلیج فارس را پیشنهاد کردند. (9)

 

نتایج کلی

باد و جزر و مد بیشترین تأثیر را بر جریان های  تنگه هرمز دارند.

-         جریان های سطحی تنگه هرمز دارای سرعت بیشتری نسبت به جریان های عمقی تنگه هرمز است.

-         اثرات جزر و مد برر جریان های مکان های جریان سنجی شده در تنگه هرمز مشهود است.

-         با حرکت از مرکز تنگه هرمز به سمت نقاط ساحلی شمال تنگه بر سرعت جریان های جزر و مدی منطقه افزوده می‌شود.

-         پارامتر جزر و مدی M2 (نیمه روزانه ناشی از ماه) بیشترین اثر را بر جریان های نقاط جریان سنجی شده دارد.

-         با توجه به دما و شوری نقاط جریان سنجی شده مشخص شدکه  آب ورودی از دریای عمان به تنگه هرمز با آب های محلی مخلوط شده است، زیرا دما و شوری آب های منطقه با آب های دریای عمان کمی تفاوت دارد.

-         تأثیر باد بر حرکت جریان های دریایی و سرعت آن ها در فصل های مختلف سال مشهود است.

-         جریان های باقیمانده تحت تاثیر باد و اختلاف چگالی است  و از شمال تنگه هرمز  به سوی خلیج فارس حرکت می نمایند ،سرعت حرکت این جریان ها در فصل زمستان نسبت به بهار کمتر است.

 


 

جدول2- اندازه گیری مشخصات جریان با استفاده از فلومتر

Tabl-e2 Current measurement results using Flowmeter

جهت‌جریان

Degree

سرعت‌جریان

(cm/s)

ساعت‌اندازه‌گیری

روزاندازه‌گیری

عمق

(m )

عرض‌جغرافیایی

طول‌جغرافیایی

نام ایستگاه

260

310

32

63

10:30

13:00

16/11/85

 

 

 

3

 

'16/ 54 26

 

'52/26 56

 

 

 

 

B

340

320

170

25

27

12

9:30

12:30

13:45

23/12/85

340

330

320

30

72

112

9:15

11:10

12:15

11/2/86

'22/ 4926

'48/26 56

C

 


 

 

 

جدول3- مقادیر جریان های باقی مانده و نسبت جریان های باقی مانده به میانگین جریان های ورودی و خروجی

Table 3- Residual currents value and ratio of this currents to average of input and output currents

مولفه عمودی سرعت جریان های باقی مانده(cm/s)

مولفه افقی سرعت جریان های باقی مانده(cm/s)

ماکزیمم سرعت جریان خروجی(cm/s)

ماکزیمم سرعت جریان ورودی(cm/s)

میانگین سرعت جریان های ورودی و خروجی(cm/s)

شماره

 ایستگاه

تاریخ جریان سنجی

4/2+

6/1-

46

40

6/20

B

16/11/85

6/1+

0/1-

15

19

03/9

B

23/12/85

8/6+

3/1-

36

43

93/21

A

13/2/86

5/2+

9/3-

33

40

7/19

C

13/2/86


 

 

با توجه به اهمیت تنگه هرمز در منطقه و برای ادامه مطالعات پیشنهاد های زیر ارایه می گردد :

1-      نصب جریان سنج هایی در مرکز تنگه  در اعماق مختلف در فصول متفاوت و برای مدت زمان های طولانی  با هدف مطالعه  و بررسی تبادل آب در تنگه هرمز

2-      اندازه گیری پارامترهای فیزیکی (دما ، شوری ، چگالی و ...) در فصول مختلف سال با ایستگاه های  بیشتر در منطقه

3-      راه اندازی ایستگاه های خودکار هواشناسی دریایی و نصب  بویه های اندازه گیری پارامترهای فیزیکی در شمال تنگه هرمز

4-      استفاده از پیشنهادات محققین و افراد صاحب نظر و حضور موثر این افراد در گشت های تحقیقاتی به منظور بالا بردن اثرات علمی و کاربردی مطالعات تحقیقاتی دریایی

5-      تهیه ی تجهیزات مدرن اندازه گیری پارامترهای دریایی توسط موسسات مرتبط و به روز رسانی روش های اندازه گیری جهت رقابت علمی با دیگر کشورها به خصوص کشورهای حوزه ی خلیج فارس

منابع

  1. سهرابی قمی، و، 1385، مطالعه ساختار جریان ترموهالاینی در تنگه هرمز، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
  2. حافظ نیا. م، 1379، خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی.
    1. Hunter J. R. 1982. The physical oceanography of the Persian Gulf: a review and theoretical interpretations of previous observations. Paper presented at the First Gulf Conference on Environment and Pollution. Kuwait, 7-9 February 1982.
    2. 4-Hunter J. R. 1983. Aspects of the dynamics of the residual circulation of the Persian Gulf. In: Coastal oceanography, M.G. Gade, A. Edward and H. Svendsen, editors. Plenum Press, New York, pp. 31-12.
    3. Sugden W. ,1963. The hydrology of the Persian Gulf and its significance in respect to evaporite deposition. American Journal of Science, 26i, 741-755. 
    4. Johns W.E., F. Yao, D.B. Olson, S.A. Josey, J.P. Grist and D.A. Smeed.2003. Observations of seasonal exchange through the Straits of Hormuz and the inferred heat and freshwater budgets of the Persian Gulf. J. Geophys. Res., 108, C12, 3391.
    5. Johns W.E. and D.B. Olson.1998. Observations of Seasonal Exchange through the Strait of Hormuz, Oceanography, 11, 58.
    6. Pous.S.P. X. Carton, P. Lazure ,2004, Hydrology and circulation in the Strait of Hormuz and Gulf of Oman —Results from the GOGP99 ,Geophys.Res.,109,c12037
    7. رییس السادات. م،1380، مدل سه بعدی گردش آب ها در خلیج فارس، پایان نامه دکترا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات ،تهران.
      1. Reynolds R.M.1993. Physical Oceanography of the Gulf, Strait of Hormuz, and the Gulf of Oman- Results from the Mt- Mitchell Expedition, Mar Pollution Bull., 27, 35-59.
      2. Swift S.A. and A.S. Bower.2003. Formation and circulation of dense water in the Persian Gulf, J. Geophys. Res., 108(C1), doi:10.1029/2002JC001360
      3. Bower A.S., H.D. Hunt and J.F. Price.2000. Character and dynamics of the Red Sea and Persian Gulf outflows, J. Geophys. Res., 105(C3), 6387-6414.
      4. Chao, S. Y., T.W. Kao, and K. R. Al-Hajri .1992. A numerical investigation of circulation in the Persian Gulf, J. Geophys. Res., 97(C7), 11,219–11,236.
      5. Matsuyama M., T. Senjyu, T. Ishimaru, Y. Kitade,Y. Koike, A. Kitazawa, T. Miyazaki and H. Hamada.1994. Density front in the Strait of Hormuz, J. Tokyo Univ. Fischeries, 81, 85-92.
      6. Matsuyama M., Y. Kitade, T. Senjyu, Y. Koike and T. Ishimaru.1998. Vertical structure of a current and density front in the Strait of Hormuz, in it Offshore Environment of the ROPME Sea Area after the war-related oil spill, edited by A. Otsuki, M.Y. Abdulraheem and R.M. Reynolds, Terra Sci. Publ. Co., Tokyo, 23-34.
      7. Privett .D.W.1959. Monthly charts of evaporation from the North Indian Ocean, including the Red Sea and the Persian Gulf, Q. J. R. Meteorol. Soc. 85, 424-428.
      8. Meshal A.M. and H.M. Hassan.1986. Evaporation from the coastal waters of the central part of the Gulf, Arab J. Sci. Res., 4, 649-655.
      9. Ahmad F. and S.A.R. Sultan.1990. Annual mean surface heat fluxes in the Persian Gulf and the net heat transport through the Strait of Hormuz”, Atmosphere-Ocean, 29, 54-61.
      10. Lardner. R. W, A. H. Al- Rabeh, N. Gunay, M. Hossain, R. M. Reynolds and W. J. Lehr. 1993. Computation of the Residual Flow in the ROPME Sea Area using the Mt-Mitchell data and the KFUPM/RI hydrogradynamical modeas, Final report of the Mt-Mitchell  cruise the ROPME Sea Area, pp.116-150


 

 



1- دانشیار دانشکده علوم وفنون دریایی ،دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال*(مسوول مکاتبات).

2- دکترای فیزیک دریا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

1- Associate Prof. Faculty of Marine Science and Technology, Islamic Azad University, Tehran North Branch, Tehran, Iran*(Corresponding author).

2- Ph.D  Physical Oceanography, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran

  1. سهرابی قمی، و، 1385، مطالعه ساختار جریان ترموهالاینی در تنگه هرمز، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
  2. حافظ نیا. م، 1379، خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی.
    1. Hunter J. R. 1982. The physical oceanography of the Persian Gulf: a review and theoretical interpretations of previous observations. Paper presented at the First Gulf Conference on Environment and Pollution. Kuwait, 7-9 February 1982.
    2. 4-Hunter J. R. 1983. Aspects of the dynamics of the residual circulation of the Persian Gulf. In: Coastal oceanography, M.G. Gade, A. Edward and H. Svendsen, editors. Plenum Press, New York, pp. 31-12.
    3. Sugden W. ,1963. The hydrology of the Persian Gulf and its significance in respect to evaporite deposition. American Journal of Science, 26i, 741-755. 
    4. Johns W.E., F. Yao, D.B. Olson, S.A. Josey, J.P. Grist and D.A. Smeed.2003. Observations of seasonal exchange through the Straits of Hormuz and the inferred heat and freshwater budgets of the Persian Gulf. J. Geophys. Res., 108, C12, 3391.
    5. Johns W.E. and D.B. Olson.1998. Observations of Seasonal Exchange through the Strait of Hormuz, Oceanography, 11, 58.
    6. Pous.S.P. X. Carton, P. Lazure ,2004, Hydrology and circulation in the Strait of Hormuz and Gulf of Oman —Results from the GOGP99 ,Geophys.Res.,109,c12037
  3. رییس السادات. م،1380، مدل سه بعدی گردش آب ها در خلیج فارس، پایان نامه دکترا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات ،تهران.
    1. Reynolds R.M.1993. Physical Oceanography of the Gulf, Strait of Hormuz, and the Gulf of Oman- Results from the Mt- Mitchell Expedition, Mar Pollution Bull., 27, 35-59.
    2. Swift S.A. and A.S. Bower.2003. Formation and circulation of dense water in the Persian Gulf, J. Geophys. Res., 108(C1), doi:10.1029/2002JC001360
    3. Bower A.S., H.D. Hunt and J.F. Price.2000. Character and dynamics of the Red Sea and Persian Gulf outflows, J. Geophys. Res., 105(C3), 6387-6414.
    4. Chao, S. Y., T.W. Kao, and K. R. Al-Hajri .1992. A numerical investigation of circulation in the Persian Gulf, J. Geophys. Res., 97(C7), 11,219–11,236.
    5. Matsuyama M., T. Senjyu, T. Ishimaru, Y. Kitade,Y. Koike, A. Kitazawa, T. Miyazaki and H. Hamada.1994. Density front in the Strait of Hormuz, J. Tokyo Univ. Fischeries, 81, 85-92.
    6. Matsuyama M., Y. Kitade, T. Senjyu, Y. Koike and T. Ishimaru.1998. Vertical structure of a current and density front in the Strait of Hormuz, in it Offshore Environment of the ROPME Sea Area after the war-related oil spill, edited by A. Otsuki, M.Y. Abdulraheem and R.M. Reynolds, Terra Sci. Publ. Co., Tokyo, 23-34.
    7. Privett .D.W.1959. Monthly charts of evaporation from the North Indian Ocean, including the Red Sea and the Persian Gulf, Q. J. R. Meteorol. Soc. 85, 424-428.
    8. Meshal A.M. and H.M. Hassan.1986. Evaporation from the coastal waters of the central part of the Gulf, Arab J. Sci. Res., 4, 649-655.
    9. Ahmad F. and S.A.R. Sultan.1990. Annual mean surface heat fluxes in the Persian Gulf and the net heat transport through the Strait of Hormuz”, Atmosphere-Ocean, 29, 54-61.
    10. Lardner. R. W, A. H. Al- Rabeh, N. Gunay, M. Hossain, R. M. Reynolds and W. J. Lehr. 1993. Computation of the Residual Flow in the ROPME Sea Area using the Mt-Mitchell data and the KFUPM/RI hydrogradynamical modeas, Final report of the Mt-Mitchell  cruise the ROPME Sea Area, pp.116-150