بررسی وضعیت و آشکارسازی تغییرات در جنگل‌های مانگرو جزیره قشم با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای در بین سال‌های 1988 تا 2008

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جنگلداری، گروه جنگلداری، دانشکدة منابع طبیعی و علوم دریایی نور، دانشگاه تربیت مدرس نور.

2 استادیار گروه جنگلداری، دانشکدة منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری *(مسوول مکاتبات).

3 استادیار گروه جنگلداری، دانشکدة منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری.

4 مربی، موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور.

چکیده

زمینه و هدف: جنگل­های مانگرو جزیره قشم در سواحل جنوبی ایران و نزدیک به بالاترین عرض جغرافیایی پراکنش               مانگروهای جنوب شرقی آسیا قرار دارند. با توجه به اهمیت جنگل­های مانگرو ایران از جمیع جهات و معرفی آن‏ها به عنوان یکی از مهم­ترین اکوسیتم­های جهان و تخریب روز افزون این مواهب طبیعی، حفظ، احیا و توسعه جنگل­های مذبور از اهمیت بسزایی برخوردار است.
روش بررسی: در این مطالعه ابتدا سطح جنگل­های موجود در سال های 1988،  1998و 2008  در شمال غربی جزیره قشم تعیین ­شد و سپس با مقایسه داده­های ماهواره­ای در دو دوره 1998- 1988 و همچنین 2008- 1998  آشکارسازی تغییرات انجام ­شد.
یافته‏ ها و نتایج: نتایج بررسی نشان داد که طی دو دهه گذشته تغییرات چشم‏گیری در این اراضی اتفاق افتاده است.  در دوره اول، مجموع وسعت جنگل از 52/5160 هکتار در سال 1988 به 32/5308 هکتار در سال 1998 افزایش یافته و در واقع در طول 10 سال توده جنگلی با افزایش 7/147هکتار(حدود 8/2 %)، توسعه داشته است. این رشد و توسعه را می­توان رشد متوسط جنگل با نرخ سالانه 28/0 درصد معادل7/14 هکتار در سال در طول این دوره برشمرد. در دوره دوم، سطح جنگل از 32/5308 هکتار در سال 1998 به 7/5512 هکتار در سال 2008 افزایش یافته که در واقع در طول 10 سال توده جنگلی با افزایش 4/204 هکتار معادل 8/3 درصد توسعه داشته است. این توسعه را می‏توان رشد متوسط جنگل با نرخ سالانه 38/0 درصد معادل 4/20 هکتار در سال در طول دوره دوم برشمرد. در این مطالعه عامل اصلی توسعه سطح جنگل­های مانگرو تجدید حیات طبیعی و در مواردی جنگل کاری­های صورت گرفته                  در این مناطق بوده است. 

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورههجدهم، شماره یک، بهار 95

 

بررسی وضعیت و آشکارسازی تغییرات در جنگل­های مانگرو جزیره قشم

با استفاده از تصاویر ماهواره­ای در بین سال­های 1988 تا 2008

 

شهرام جعفرنیا [1]

جعفر اولادی[2]*

Oladi123@yahoo.com

سید محمد حجتی[3]

خسرو میر آخور لو[4]

تاریخ دریافت:25/2/90

تاریخ پذیرش:12/7/90

 

چکیده

زمینه و هدف: جنگل­های مانگرو جزیره قشم در سواحل جنوبی ایران و نزدیک به بالاترین عرض جغرافیایی پراکنش               مانگروهای جنوب شرقی آسیا قرار دارند. با توجه به اهمیت جنگل­های مانگرو ایران از جمیع جهات و معرفی آن‏ها به عنوان یکی از مهم­ترین اکوسیتم­های جهان و تخریب روز افزون این مواهب طبیعی، حفظ، احیا و توسعه جنگل­های مذبور از اهمیت بسزایی برخوردار است.

روش بررسی: در این مطالعه ابتدا سطح جنگل­های موجود در سال های 1988،  1998و 2008  در شمال غربی جزیره قشم تعیین ­شد و سپس با مقایسه داده­های ماهواره­ای در دو دوره 1998- 1988 و همچنین 2008- 1998  آشکارسازی تغییرات انجام ­شد.

یافته‏ها و نتایج: نتایج بررسی نشان داد که طی دو دهه گذشته تغییرات چشم‏گیری در این اراضی اتفاق افتاده است.  در دوره اول، مجموع وسعت جنگل از 52/5160 هکتار در سال 1988 به 32/5308 هکتار در سال 1998 افزایش یافته و در واقع در طول 10 سال توده جنگلی با افزایش 7/147هکتار(حدود 8/2 %)، توسعه داشته است. این رشد و توسعه را می­توان رشد متوسط جنگل با نرخ سالانه 28/0 درصد معادل7/14 هکتار در سال در طول این دوره برشمرد. در دوره دوم، سطح جنگل از 32/5308 هکتار در سال 1998 به 7/5512 هکتار در سال 2008 افزایش یافته که در واقع در طول 10 سال توده جنگلی با افزایش 4/204 هکتار معادل 8/3 درصد توسعه داشته است. این توسعه را می‏توان رشد متوسط جنگل با نرخ سالانه 38/0 درصد معادل 4/20 هکتار در سال در طول دوره دوم برشمرد. در این مطالعه عامل اصلی توسعه سطح جنگل­های مانگرو تجدید حیات طبیعی و در مواردی جنگل کاری­های صورت گرفته                  در این مناطق بوده است.

 

واژه های کلیدی: جنگل­های مانگرو، آشکار سازی تغییرات، توسعه سطح، تجدید حیات طبیعی، جزیره قشم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.1, spring 2016

 

 

 

 


Status and change detection of Mangrove forest in Qeshm Island using satellite imagery from 1988 to 2008.

 

 Shahram Jafarnia[5]

Jafar Oladi[6]

Oladi123@yahoo.com

Seyed Mohammad Hoojati[7]

Khosro Mir Akhor Loo [8]

 

Abstract

Introdoction: The Qeshm Island Mangrove forests are located at southern coast of Iran, near the highest latitude of Mangrove in Southeast of Asia. Due to the importance of all aspects of mangrove forest and to prompte it as one of the most significant world ecosystems the ever increasing destruction of thease natural resources, it is essential to preserve, restore and develop thease forest in Iran.

Material & Method: In this study, mangrove forest areas were determined for 1988, 1998 and 2008; then, the changes were detected by comparing satellite data related to two periods of 1988-1998 and 1998-2008 in the northwest of Qeshm Island.

Result & diction: The results showed that over the past two decades, significant changes have occurred in this area. In the first period, the total forest area increased from 5160.52 ha in 1988 into 5308.32 ha in 1998, i. e., the forest area had developed 181.7 ha (about 5/3%) during 10 years. In other words, the annual average growth rate of these forests was 0.35 percent, equivalent to 18.7 ha per year during that 10 year period. In the second period, the forest area of developed from 5308.32 ha in 1998 into 5512.7 ha in 2008, i. e., the forest area has been developed 204.4 ha, (3.8 %) in the second period 10 year. In other words, the annual average growth rate of the forest 0.38 percent (20.4 ha) per year during the second period. In this study,the main factor for the development of area has been causes natural regeneration and in cases of Afforestation mangrove forests in these areas.

گوش کردن

خواندن با قواعد آوایی

 

 

Key words: mangrove forest, changes detection, developed area, natural regeneration Qeshm Island.

 

 

 

مقدمه


جنگل­های مانگرو اکوسیستم­های ویژه مناطق حاره به شمار می‏روند که در حاشیه دو محیط‏زیست متفاوت دریا و خشکی رشد می­کنند و زیستگاه منحصر به فردی برای گونه­های متنوعی از جانداران مختلف بوده و به دلیل موقعیت اکوتونی که دارند از غنی­ترین اکوسیستم­های دنیا به شمار می­آیند (1).  ­­محیط‏زیست رویشی مانگرو ها بسیار پویاست و    سطح آب در این رویشگاه­ها دارای جریانات روزانه و فصلی است (2). در حالی‏که جنگل­های مانگرو در ایران با وسعت       10700 هکتار در 9 منطقه در سواحل جنوب کشور            در حد فاصل عرض­های جغرافیایی ́11 ˚25 تا 52َ˚27   گسترش یافته­اند (3). جنگل­های مانگرو ایران در سال  1972 به عنوان تنها اجتماع معرف اقلیم حیاتی پالئوتروپیک           با برخورداری از معیارهای برنامه انسان و زیست­کره یونسکو  MABبه عنوان ذخیره­گاه زیست­کره برگزیده و به شبکه -جهانی ذخیره­گا­ه­ها ثبت گردید (4). هدف اصلی از مدیریت پایدار در جنگل­های مانگرو ایجاد زمینه لازم به منظور حفاظت، بهسازی و استفاده مناسب از جنگل­های مانگرو است. با توجه به اهمیت جنگل­های مانگرو ایران از جمیع جهات و معرفی آنها    به عنوان یکی از مهم­ترین اکوسیتم­های جهان و تخریب روز- افزون این مواهب طبیعی، حفظ، احیا و توسعه جنگل­های مذبور در راس فعالیت­های سازمان­های مسئول و طرح­های تحقیقاتی قرار گرفته است. لذا توسعه­ این جنگل­ها که                      در رویشگاه­های خشک استقرار مانگروها قرارگرفته و دارای مساحت کم جنگل به صورت طبیعی می­باشد، از اهمیت بسزایی برخوردار است (5). بدیهی است که بهره­برداری بی­رویه از بخش­هایی از رویشگاه به تخریب و انهدام پوشش          خواهد انجامید. حال آنکه نواحی دور از دسترس امکان       دست نخوردگی و توسعه را خواهند داشت. لذا ضروری است روند تغییرات سطح رویشگاه در زمان­های مختلف              مورد بررسی قرار گیرد، تا با آشکار شدن نواحی که بیش‏تر       در معرض تهدید قرار دارند، روند کاهش تخریب آن­ها           در طول زمان آشکار شود و همچنین با پدیدار شدن نواحی دست نخورده و بکر امکان برآورد نرخ رشد طبیعی توده         به سادگی فراهم شود. از این رو قضاوت در مورد نرخ        رویش طبیعی و روند تخریب یا توسعه جنگل­ها مانگرو نیازمند بررسی وسعت گسترش‏گاه­ها در زمان­هایی کوتاه‏تر از        روش­های متداول دارد (6).  این کار با تعیین میزان تخریب و یا  امکان توسعه می­تواند تغییرات را در زمان­های مختلف را      نشان دهد. اما با توجه به این‏که جنگل­های مانگرو به دلیل شرایط خاص مناطق استقرار مانند خاک گل­آلود، غرقاب زیاد، زندگی در محدوده جزرومدی و مصب رودخانه­ها، پیش‏روی     به داخل آب و نفوذ خورها به محدوده جنگل­ها شرایط خاصی دارند، دست‏یابی به آن­ها بسی دشوار و در پاره­ای موارد        غیرممکن است. به همین دلیل جهت تعیین موقعیت پدیده­ها، مطالعات زمینی کافی نبوده و استفاده از اطلاعات دور­سنجی می تواند اطلاعات ضروری را در اختیار کاربران قرار دهد.      یکی از روش­های مناسب برای رسیدن به این هدف، استفاده از تصاویر ماهواره­ای در طول دوره­های مختلف و مقایسه         روند تغییرات در طول این دوره می باشد. آشکار سازی تغییرات فرایندی است که تغییرات در وضعیت پدیده های مختلف را     در زمان‏های متفاوت نشان می‏دهد (7). آشکارسازی صحیح و به هنگام تغییرات عوارض سطح زمین می‏تواند به عنوان      الگوی مناسبی برای درک بهتر روابط و برهم کنش‏های         بین انسان و پدیده‏های طبیعی باشد که مدیریت بهتر و    استفاده مناسب از منابع طبیعی را فراهم کند. سه مرحله اصلی آشکارسازی تغییرات شامل (1) پردازش اولیه تصاویر شامل تصحیح هندسی، تصحیحات رادیو متریک و اتمسفریک و تصحیحات توپوگرافیک در صورتی که منطقه مورد مطالعه      در کوهستان باشد (2) انتخاب تکنیک­های مناسب برای انجام آنالیز آشکارسازی تغییرات و (3) ارزیابی صحت نتایج می­باشد. "Populus & "Minh Thu (2007) در تحقیقی وضعیت و تغییرات جنگل­های مانگرو در ویتنام را با استفاده از RS ، GIS در بین سال های 1965، 1995و2001 بررسی کردند.   با استفاده از آنالیز GIS نشان دادند که در طی این 36 سال میانگین تخریب مانگروها در دوره 1965 تا 1995، 2/0 % بود، اما در دوره 1995 تا 2001،1/13% بوده است (8). "Ming Lee & ChungYeh" (2009) در تحقیقی کاربرد تکنیک­های مختلف سنجش از دور را در باز­بینی تغییرات پوشش گیاهی جوامع مانگرو در مصب رودخانه Danshui در تایوان بررسی کردند. نتایج نشان داد که پراکنش سطحی مانگروها درحدود 8/15تا40 هکتار در مدت 10سال افزایش پیدا کرده- است (9). در این مطالعه با استفاده از تصاویر ماهواره­ای سنجنده TMماهوارهLANDSAT  مربوط به سال 1988و 1998 میلادی و سنجنده LISSш ماهواره IRS مربوط       به سال2008 میلادی، ابتدا نقشه کاربری اراضی در این سال‏ها تهیه شد و سپس با محاسبه مساحت مانگرو­ها در هر دوره         و مقایسه این داده­ها با یکدیگر در دو دوره 1988- 1998 و 1998- 2008 تغییرات سطح مانگروها را بررسی می­کنیم.

مواد و روش ها

منطقه مورد مطالعه

جنگل­های مانگرو جزیره قشم در محدوده جغرافیایی 45َ ْ26 تا 00َ ْ27 عرض شمالی و 20َ ْ55 تا 51َ ْ55 طول شرقی            در حد فاصل دلتای رودخانه­ی مهران و گورزین در           دماغه شمالی جزیره قشم قرار گرفته است و تمامی ترعه خوران را در بر می­گیرد و در سیستم تصویر UTM در زون 40      واقع شده است(شکل1). بخش عمده جوامع جنگلی جزیره قشم در لافت و طبل گسترده­اند که به وسعت زیاد به داخل        ترعه خوران کشیده شده­اند و منطقه وسیعی را تحت پوشش دارند. بخش عمده این جنگل­ها در حاشیه خورهای اصلی و    هم سطح دریا قرار دارند. جنگل­های مانگرو جزیره قشم از گونه (Avicennia marina Forssk.) با نام حرا تشکیل گردیده که گونه منحصر به فرد منطقه مورد مطالعه است و گونه مانگرو دیگری در منطقه مورد مطالعه دیده نمی­شود.

 

 

 

 

 

 

                             


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                     


                                    


 

            الف                                                                                             ب

 

ج

شکل1- موقعیت منطقه مورد مطالعه، استان هرمزگان(الف)، جزیره قشم (ب)، جنگل های مانگرو قشم، ترکیب رنگی باندهای 2، 3 و 4 سنجنده LISS ш (ج)

Figure 1- Location of the study area, Hormozgan (a), Qeshm  (b), Mangrove forests of Qeshm, color composite of bands 2, 3 and 4 sensor LISS ш (c)

 


داده های مورد استفاده

 

در این تحقیق از داده‏های چند طیفی متعلق به 7 باند سنجنده TM ماهواره لندست مربوط به 21 می سال1988 و تصاویر     7 باند سنجندهTM  مربوط به 22 می سال 1998                به شماره گذارهای 41/160 و همچنین داده‏های باند‏های 2، 3، 4 و 5 سنجنده LISS ш  ماهواره IRS-C هندوستان مربوط به 21 ژوئن سال 2008 میلادی استفاده است.

 

 

 

روش کار

در این تحقیق، در گام نخست در منطقه           مورد مطالعه با پیمایش زمینی و ثبت چندین نقطه توسط GPS و همچنین با استفاده از نقشه­های توپوگرافی و       سایر نقشه­های موجود و با توجه به تصاویر قدیم و جدیدی    که از منطقه مورد مطالعه در اختیار بود، محدوده­ی        منطقه مورد مطالعه مشخص و مرزهای آن بسته شدند.    سپس با استفاده از نقشه­های کاربری اراضی، شکل زمین و نقشه­های توپوگرافی منطقه مورد مطالعه، اطلاعات مربوط به محدوده طرح شامل جاده­ها، آبراهه­ها، مناطق مسکونی، تأسیسات و محدوده کاربری­های اراضی به صورت رقومی    تهیه شد. با توجه به هدف مطالعه که ارزیابی تغییرات از       دو نوع تصویر ماهواره­ای متفاوت بوده، در ابتدا اقدام به اعمال تصحیحات هندسی و اتمسفری شد. به منظور بررسی     کیفیت هندسی و رادیومتری تصاویر پس از نمایش تک باندها و ترکیبات مختلف رنگی بر روی صفحه مانیتور در           محیط نرم افزار Geomatica PCI و به کمک بزرگ نمایی آنها در قسمت­های مختلف، داده‌ها به لحاظ خطاهای رادیومتری نظیر راه راه شدگی و Striping، خطاهای         زیر هم قرارگرفتن دسته­های خطوط اسکن و پیکسل­های دوبله، مورد بررسی قرار گرفتند و هیچ کدام از موارد فوق      در آن‏ها مشاهده نشد. برای تصحیح اتمسفری تصاویر از    روش چاوز (کاهش عددی پیکسل­های تیره) استفاده شد (10) و ارزش پیکسل­های تیره در تصویر کاهش داده شد تا      فرایند طبقه‏بندی از صحت بالایی برخوردار باشد.          سپس تصحیحات هندسی بر روی تصاویر سال 2008      اعمال گردید. برای انجام این کار 30 نقطه کنترل زمینی      با پراکنش مناسب از سطح منطقه بر روی لایه­های وکتوری جاده­ها و آبراهه­ها استخراج شده از نقشه توپوگرافی انتخاب و نقاط متناظر آن‏ها بر روی تصویر تعیین شد و پس از           به کارگیری روش ناپارامتری چند جمله­ای و حذف           نقاط نامناسب، تصحیح هندسی با تعداد 27 نقطه         کنترل زمینی صورت گرفت. به این ترتیب مدل ریاضی        که برای پیدا کردن ضرایب مجهول در معادله                 مورد استفاده قرار می‏گیرد، خطای کم‏تری داشت. برای تبدیل مختصات تصویر از تابع درجه اول استفاده گردید و برای نمونه‏‏گیری مجدد ارزش پیکسل‏های تصویر تصحیح نشده      از روش نزدیک‏ترین همسایه استفاده شد. سپس تصاویر سال‏های 1988 و 1998 نیز با استفاده از روش تصویر          به تصویر با تصویر سال 2008 زمین مرجع شدند. پس از اعمال تصحیحات لازم، جهت تشخیص بهتر و نمایش واضح تر تصاویر، عمل بارزسازی بر روی آن‏ها انجام گردید.                 در این بررسی از روش­های بسط تباین به روش خطی    استفاده شد. مرحله بعد برای آشکار سازی و استخراج    اطلاعات مفید از تصاویر ماهواره­ای  پردازش‏های مختلف       بر روی تصاویر انجام و تصاویر مصنوعی متعددی همچون DVI، TVI،PCA ، NDVI،  IPVIو همچنین از نسبت‏های باندی 3 به 2 و 4 به2 در کنار باند های اصلی       به منظور انتخاب بهترین ترکیب باندی مناسب برای RGB استفاده شد. برای انتخاب بهترین ترکیب باندی از        شاخص مطلوبیت استفاده شد(رابطه 1). برای محاسبه فاکتور مطلوبیت (OIF) باندی انتخاب می شود که ضریب همبستگی کم‏تر و واریانس بالاتری داشته باشد.

رابطه (1)

 

بعد از انتخاب بهترین ترکیب‏های باندی، عمل نرمال‏سازی- طیفی نیز برای یکسان کردن DN تصاویر در سال‏های مختلف استفاده شد و تصاویر برای طبقه‏بندی آماده شدند. در طبقه‏بندی نظارت شده، نمونه­های تعلیمی اساس طبقه بندی را تشکیل داده و مهم‏ترین معیار برای شناخت ترکیبات باندی مناسب نیز می­باشند (11). برای نمونه‏گیری از روش تصادفی طبقه‏بندی شده استفاده گردید. بدین‏صورت که ابتدا منطقه مورد مطالعه با روش طبقه بندی نظارت نشده و               نقشه­های کمکی به انواع کاربری­های اراضی موجود گروه­بندی شد. سپس در داخل هر گروه نمونه­های تعلیمی متعددی   گرفته‏شد. نمونه‏ها با توجه به بازدید محلی از منطقه           مورد مطالعه، تصویر رنگی مرکب به خصوص ترکیب 2،3و4 سنجنده LISSIII، به علت اختلاف بازتاب کلاسه‌ها             در این ترکیب باندی و امکان انتخاب نمونه­ها با دقت بیش‏تر و همچنین نقشه­های کاربری اراضی و شکل زمین سال 1384 اخذ شدند. کنترل­های زمینی به کمک سیستم موقعیت­یابی جغرافیایی (GPS) و شناخت کامل از منطقه انجام شد.         در مرحله بعد با استفاده از ویژگی­های که تصاویر            کلاس­های کاربری اراضی در محدوده مورد مطالعه دارد و تفکیک‏پذیری کلاس­ها از طریق شاخص Jefferies-Matusita و Transformed Divergence که              دو شاخص آماری می­باشند و همچنین از نمودار توزیع ارزش­های طیفی و ایجاد همبستگی میان باندهای مختلف          مورد بررسی قرار گرفته است. مقدار این شاخص­ها بین 0 تا 2 متغیر بوده که عدد 2 بیان‏گر تفکیک‏پذیری بالا و عدد 0      نشان دهنده تفکیک پذیری ضعیف بین نمونه­های تعلیمی می­باشد. نمونه‌های تعلیمی آ‏‏ن‏قدر جا­ به‏­جا و اصلاح شدند          تا بالاترین تفکیک­پذیری بین کلاسه‌ها در داده‌های مورد نظر حاصل شود (12). پس از مشخص شدن میزان تفکیک پذیری کلاس ها نسبت به طبقه بندی، تصویر به صورت نظارت شده و با روش‏های حداکثر شدت احتمال، حداقل فاصله از میانگین و فاصله ماهالانوبیس اقدام شد.

در نهایت طبقه بندی تصاویر ماهواره ای، در چهار کلاس تحت- عنوان کلاس کاربری اراضی جنگل، اراضی باتلاقی غیر‏جنگل، اراضی جزرو مدی و اراضی آبگیر مشخص و نمونه‏های آموزشی از سطح منطقه جمع‏آوری شد. سپس برای تعیین صحت نقشه­های حاصل از طبقه­بندی داده­های ماهواره­ای، با استفاده از روش نمونه­برداری تصادفی، با در نظر گرفتن موقعیت مکانی محل قطعات نمونه در روی زمین، نوع پوشش سطح زمین از نظر جنگل یا غیرجنگل بودن در محل قطعات نمونه با           در نظر گرفتن معیارها و تعاریف جنگل تعیین شد. در مجموع 679 نقطه از منطقه مورد مطالعه برداشت و از آن‏ها یک نقشه با ساختار رستری تهیه شد. در این مرحله تمامی نقشه­های حاصل از طبقه بندی تصاویر ماهواره­ای با نقشه واقعیت زمینی نمونه­ای مقایسه شدند و پس از تشکیل ماتریس خطا،       ارزیابی صحت نتایج طبقه­بندی براساس معیارهای صحت کلی، ضریب کاپا، صحت تولیدکننده و صحت کاربر صورت گرفت. نتایج حاصل از ارزیابی صحت مشخص می­کند که نتایج         چه ترکیب و کدام یک از انواع طبقه‏‎بندی دارای بهترین       دقت بوده و آن نقشه برای برآورد تغییرات جنگل             مورد استفاده قرار می­گیرد. پس از طبقه­بندی تصاویر و ارزیابی صحت نتایج، دقیق­ترین نقشه­های جنگل سال 2008 در منطقه مورد مطالعه انتخاب شد. نقشه مذکور با نقشه جنگل حاصل از تصاویر  1988 و 1998برای تهیه نقشه تغییرات سطح جنگل در طول 20 سال در دو دوره بین سال های 1988 تا 1998و همچنین 1998 تا 2008 در محیط نرم افزار  Arc view  تقابل داده‏شدند. جهت تهیه نقشه تغییرات جنگل و       مشخص نمودن موقعیت مکانی سطوح کاسته شده و        افزوده شده از جنگل در طی دوره­های مورد مطالعه از         عمل ماسک بر روی نقشه تغییرات استفاده شد.

 

نتایج

تصحیح هندسی تصاویر ماهواره­ای

تصاویر 2008 با خطای ریشه میانگین مربعات (RMSE)، 23/0 پیکسل، زمین مرجع شدند. سپس تصاویر سال‏های 1988 و 1998 نیز با استفاده از روش تصویر به تصویر با تصویر سال 2008 به ترتیب با خطای ریشه میانگین مربعات (RMSE)، 26/0 و 18/0 پیکسل زمین مرجع شدند. به منظور کنترل دقت هندسی تطابق تصاویر به همان شیوه که برای شناسایی خطای هندسی تشریح گردید. خطوط رقومی      مربوط به جاده­ها از نقشه­های رقومی توپوگرافی1:25000  بر- روی تصاویر تطابق یافته انداخته شد و تطبیق مسیر راه­ها       در روی تصویر با خطوط وکتوری مورد مقایسه قرار گرفت و دقت تطابق خوب ارزیابی گردید. در مرحله بعد برای انتخاب بهترین ترکیب باندی از شاخص مطلوبیت استفاده شد که نتایج آن در جدول 1 آمده است.

 

جدول 1- نتایج حاصل از شاخص OIF

Table 1-Results of OIF index

سال

بهترین ترکیب باندی

شاخص OIF

1988

Bound 2- NDVI- DVI

24/7400

1998

Bound 5- DVI- Ratio3/2

62/4587

2008

Bound 4- NDVI- DVI

7/1857

 

پس از انتخاب نمونه­های تعلیمی برای استفاده در طبقه بندی تصاویر به چهار کلاس جنگل، اراضی باتلاقی غیر جنگل، اراضی جزرو مدی و اراضی آبگیر، براساس اطلاعات آماری نمونه­های تعلیمی و با استفاده از شاخص­های تفکیک­پذیری  Jefferies-Matusit و Transformed Divergence مورد ارزیابی قرار گرفتند. در این تحقیق میزان این دو شاخص برای کلاسه جنگل با سه کلاسه دیگر بالای 90/1 می­باشد    که این امر نشان دهنده انتخاب نمونه‌های تعلیمی با دقت بالا می­باشد. پس از مشخص شدن میزان تفکیک پذیری کلاس­ها و انتخاب بهترین ترکیبات باندی نسبت به طبقه بندی،     تصویر به صورت نظارت شده و با روش­های حداکثر         شدت احتمال، حداقل فاصله از میانگین و فاصله ماهالانوبیس اقدام شد. جهت طبقه­بندی تصاویر ماهواره‏ای، کلاس­های کاربری اراضی در چهار کلاس تحت‏عنوان کلاس کاربری اراضی جنگل، اراضی باتلاقی غیر جنگل، اراضی جزر و مدی و اراضی آبگیر مشخص و نمونه­های آموزشی از سطح منطقه جمع آوری شد. مساحت کلاس­های کاربری­های مختلف اراضی در منطقه مورد مطالعه در جدول 2 آمده است. همان طور که در این جدول نشان داده شده است مساحت جنگل در سال 1988، 5153/5160 هکتار بوده است که در سال 1998 مساحت جنگل­ها در منطقه مورد مطالعه به 3207/5308 هکتار رسیده است، اما در سال 2008 مساحت جنگل­ها        به 6974/5512 افزایش پیدا کرده است (شکل2).

 

 

 

جدول2- مساحت کلاس‏های کاربری اراضی در سال های 1988، 1998 و 2008  در محدوده جنگل‏های مانگرو جزیره قشم

Table 2- Area of land use classes in 1988, 1998 and 2008 in the range of mangrove Forest Island

کلاس های کاربری اراضی

مساحت کلاس های کاربری اراضی به هکتار در سال1988

مساحت کلاس‏های کاربری اراضی به هکتار در سال1998

مساحت کلاس‏های کاربری اراضی به هکتار در سال2008

اراضی جنگلی

52/5160

32/5308

69/5512

اراضی باتلاقی غیر جنگل

34/8668

82/8341

02/7987

اراضی جزر و مدی

55/6348

13/6331

58/6326

اراضی آبگیر

76/5412

06/5609

74/5764

مساحت­کل­کاربری­ها ­به هکتار

17/25590

23/25590

03/25591

 

 

شکل 2- نمودار درصد اراضی جنگلی و غیر جنگلی در سال های 1988، 1998 و 2008

Figure 2- Diagram of forest and non-forest lands in 1988, 1998 and 2008

 

 

نقشه­های کاربری اراضی سال های 1988، 1998 و 2008        با روش حداکثر احتمال در شکل­ 3 آمده است. نقشه­های طبقه‏بندی شده با نتایج حاصل از طبقه‏بندی تصویر رنگی کاذب مقایسه و خطای تولید کننده و کاربر و خطای امیشن و کمیشن (جــدول3) و مقــدار ضریب کاپــا و صحت کلی (جــدول4) به دست‏آمد. ضریب کاپا  و صحت کلی، معیار‏هایی برای محاسبه صحت طبقه‏بندی هستند. ضریب کاپا دقت طبقه‏بندی را نسبت به یک طبقه‏بندی کاملاً تصادفی محاسبه می‏کند. به این معنی که مقدار کاپا دقت طبقه‏بندی را نسبت به حالتی که یک تصویر کاملاً بصورت تصادفی طبقه بندی شود، به دست می‏آورد. به این صورت که این ضریب یک شاخص اختلاف بین توافق واقعی داده‏های مرجع و یک طبقه‏بندی کننده خودکار و     توافق شانسی بین داده‏های مرجع و طبقه‏بندی کننده تصادفی می باشد. در واقع ضریب کاپا به شکل زیر تعریف می شود.

رابطه (2)                

هنگامی که توافق حقیقی (مشاهده شده) به یک نزدیک شود و توافق شانسی به صفر نزدیک گردد، مقدار K به یک نزدیک    می‏شود و این یک حالت  ایده­آل است در واقع ضریب کاپا معمولاً بین 0 و 1 است. مقدار صفر برای کاپا به این معنی است که طبقه­بندی بدون هیچ ضابطه­ای و کاملاً تصادفی           انجام شده است. در این حالت نتایج طبقه‏بندی توانایی تفسیر را ندارند و نبایستی تفسیر شوند. مقادیر بالای صفر تا یک سطحی از دقت را نشان می­دهند. مقادیر یک به معنی یک طبقه­بندی کاملاً صحیح بر اساس نمونه­های گرفته شده می­باشد.         نتایج نشان داد که طبقه‏بندی حداکثر شدت احتمال در سال‏های مورد بررسی بالاترین صحت کلی و ضریب کاپا را      در مقایسه با روش­های حداقل فاصله تا میانگین و            فاصله ماهلانوبیس را دارد. صحت کلی در طبقه بندی حداکثر شدت احتمال به ترتیب در سال‏های 1988، 1998 و 2008 برابر با 34/97، 77/97 و 27/97  می­باشد. همچنین ضریب کاپا در طبقه‏بندی حداکثر شدت احتمال به ترتیب در سال‏های 1988، 1998 و 2008 برابر با 96/0 می­باشد.


 

 

 

 

جدول3- خطایcommission، خطای omission، دقت تولید کننده  و دقت کاربر

Table 3- Commission errors, omission error, producer precision and user accuracy

تاریخ

طبقه بندی

کلاس

خطای commission

خطای omisssion

دقت

تولید کننده

دقت کاربر

1988

حداکثر شدت احتمال

اراضی جنگلی

0

78/0

22/99

100

اراضی باتلاقی غیر جنگل

48/4

96/4

05/95

52/95

اراضی جزر و مد

7/0

07/3

93/96

3/99

اراضی آبگیر

83/20

0

100

17/97

1998

حداکثر شدت احتمال

اراضی جنگلی

29/0

42/1

58/98

71/99

اراضی باتلاقی غیر جنگل

5/3

5/3

5/96

5/96

اراضی جزر و مد

79/1

29/2

71/97

21/98

اراضی آبگیر

91/10

0

100

09/89

2008

حداکثر شدت احتمال

اراضی جنگلی

19/4

24/5

76/94

81/95

اراضی باتلاقی غیر جنگل

0

38/18

62/81

100

اراضی جزر و مد

0

0

100

100

اراضی آبگیر

43/5

0

100

57/94

 

جدول4- درصد صحت کلی و ضریب کاپا حاصل از طبقه بندی

Table 4- percent of overall accuracy and kappa coefficient of classification

نوع طبقه بندی

تاریخ

صحت کلی بر حسب درصد

ضریب کاپا

 

حداکثر احتمال

1988

34/97

96/0

1998

77/97

96/0

2008

27/97

96/0

 

 

1998                                                                                               1988

 

                                                2008

شکل3- نقشه کاربری اراضی سال‏های 1988، 1998 و 2008 در چهار کلاسه اراضی جنگلی، اراضی باتلاقی غیر جنگل، اراضی جزرو مدی و اراضی آبگیر

Figure 3- Land use map from 1988, 1998 and 2008 in the four classes of forest, non-forest wetlands, tidal land and water catchment areas


 

تعیین میزان و موقعیت تغییرات

 

پس از انجام مراحل طبقه‏بندی و اتصال تصاویر، با استفاده از روش مقایسه پس از طبقه‏بندی (Comparison post-classification)، تصاویر حاصل از طبقه‏بندی بین سال‏های 1988، 1998 و 2008 با یکدیگر مقایسه شدند. با توجه به این که نتایج حاصل از طبقه‏بندی حداکثر احتمال دارای بیش‏ترین صحت کلی و ضریب کاپا بود، از این طبقه‏بندی برای تعیین تغییرات استفاده شد. تعیین تغییرات در دو دوره بین سال های (1988- 1998 ) و همچنین (1998- 2008 ) صورت پذیرفت (شکل4).


 

 

(1988- 1998)                                                                                   ( 1998- 2008)

شکل 4- نقشه تغییرات حاصل از روش مقایسه پس از طبقه بندی در دو دوره زمانی( 1998-1988) و (2008-1998)

Figure 4- Comparison Map of Chenge detection after classification over two time periods (1998-1988) and (2008-1998)

 


بحث و نتیجه گیری

 

   در این مطالعه وسعت جنگل­های مانگرو در حوزه قشم و در رویشگاه­های جزایر رسوبی حد واسط خورخوران و         ترعه‏خوران و سواحل شمال غربی جزیره قشم در سال‏های 1998، 1988 و 2008 میلادی به ترتیب 6/5160، 3/5308 و 7/5512 هکتار به دست آمد. لازم به ذکر است آن‏چه در بحث مساحت مورد اشاره قرار گرفت، مربوط به رویش­های خالص مانگرو می­شود و فضاهای باز بین توده­ها و آبراهه­ها را شامل نمی­شود. در واقع عدد یادشده بیش از آن‏که مساحت اکوسیستم جنگلی باشد معرف توده جنگلی است. چنانچه فضاهای بین توده ها نیز در محاسبه وارد شود، وسعت جنگل­های مانگرو در جزیره قشم بیش‏تر از محاسبات ما به دست خواهد آمد. مجموع وسعت جنگل از 6/5160 هکتار در سال 1988 به 3/5308 هکتار در سال 1998 افزایش یافته و همچنین از این مقدار به 7/5512 هکتار در سال 2008 افزایش یافته است. در واقع در طول مدت 10 سال بین سال‏های 1988 تا 1998 در دوره اول، توده جنگلی با افزایش 7/147هکتار، معادل 8/2 درصد توسعه داشته است. همچنین در دوره دوم بین سال های 1998 تا 2008 توده جنگلی با افزایش 4/204 هکتار، معادل 8/3 درصد توسعه داشته است. با توجه به این که این توسعه را می­توان رشد متوسط جنگل به ترتیب با نرخ سالانه 28/0 درصد معادل 77/14 هکتار در سال در دوره اول و 38/0 درصد معادل 44/20 هکتار در سال در طول دوره دوم برشمرد، اما بدیهی است این نرخ رشد معادل پتانسیل رشد واقعی رویشگاه نیست. تنها نتیجه روشنی که از این مقایسه حاصل می­شود آن است که در طول مدت یاد شده مجموع شرایطی که توسعه را سبب شده است بر تمام شرایطی که موجب کاهش بوده است چیرگی داشته، لذا بیلان رشد در این منطقه در طول دوره زمانی مورد بررسی مثبت بوده است. صحت کلی طبقه بندی‏هـا نشــان می‏دهــد که داده‏هـای لنـدست TM (1988 و 1998) و داده‏های LISS-ш  (2008) برای نقشه‏سازی مانگروها در این منطقه مناسب به نظر می‏رسند. همچنین صحت بالای کاربر نشان دهنده قابل تفکیک بودن اراضی جنگلی مانگرو و سایر کلاس‏های کاربری اراضی می‏باشد. نقشه تغییرات در دو دوره مورد نظر کاهش سطح و   افزایش سطح را در مناطقی به ما نشان می­دهد، به عنوان مثال در نقاطی که قبلأ جنگل موجود نبود، درختان حرا با زادآوری خود در طی مدت این دو دوره بین سال‏های 1988، 1998 و 2008 بر سطح جنگل افزوده اند که نمونه آن در منطقه خور دهشک، خور چیرو، خور هفت بون، خور موریز دراز، افزایش سطح نسبت به سال 1988 دیده می­شود. اما کاهش سطح مانگرو نیز در برخی مناطق قابل مشاهده است که نمونه بارز آن در اطراف حاشیه ساحلی بندر طبل و محدوده گورزین است، در واقع نقاطی که دسترسی به آن‏ها آسان‏تر است، تخریب جنگل­های مانگرو بیش‏تر در آن‏جا مشاهده می­شود. به طور کلی افزایش سطح بیش‏تر  در مناطق مرکزی که دور از دسترس اهالی ساحل‏نشین باشد و دستیابی به آن‏ها به آسانی امکان پذیر نباشد، اتفاق افتاده و   برعکس اطراف مناطق ساحلی بویژه حاشیه ساحلی منطقه طبل قطع سر شاخه­های حرا جهت تعلیف دام سبب کاهش سطح و تخریب اراضی جنگلی مانگرو در این منطقه شده است. 

مهدوی (1380) این افزایش سطح جنگل­های مانگرو در مطالعه­ای مشابه‏ای که در دهه 1990 در این جنگل­ها صورت گرفته است، نیز نشان داده شده است (13). Tappan"و همکاران" در سال 2004 در مطالعه‏ای به بررسی تغییرات در بین سال‏های 1984 تا 2000 در جنگل‏های مانگرو سنگال پرداختند که به طور متوسط افزایش 20% را در طی 16 سال و 25/1 % سالانه را نشان دادند  (14). Giri" و همکاران" در سال 2006 در مطالعه‏ای در بنگلادش و هند نشان داد که در بین سال‏های 1973 تا 1990   افزایش سطح جنگل‏های مانگرو را با نرخ 4/1% و بین سال‏های 1990 تا 2000 کاهش سطح جنگل‏های مانگرو را با نرخ 5/2% در جنگل‏های مانگرو وجود داشته است (15). مانگروها اکوسیستمی پیچیده­ از لحاظ اکولوژیکی هستند که  تحت تاثیر یکسری اثرات متقابل نیروهای ژئوفیزیکی همچون شرایط جزرومد، رواناب سطحی و خروج آب­های زیر زمینی، امواج آب، اجزای رسوبی و شوری آب قرار دارند که این عوامل جز عوامل تاًثیر گذار در توسعه مانگرو ها می‏باشند. اگرچه این دوره یک زمان کوتاه برای مشاهده آنالیز آماری این پدیده می‏باشد اما مطالعات صورت گرفته در این سال‏ها نشان دهنده زادآوری طبیعی بالا پوشش‏های مانگرو بوده که می‏توان افزایش جنگل‏های مانگرو در این دوره را به این موضوع نسبت داد. الگوی تغییرات در جنگل‏های مانگرو حالت قطعه قطعه شدن و پراکندگی در قسمت­های مختلفی که اراضی مانگرو وجود دارد را نشان می­دهد. همان طور که  در نقشه تغییرات ملاحظه می‏شود الگوی فضایی تغییرات مثبت و منفی در توزیع جنگل­های مانگرو در بخش­های کوچک و به صورت پراکنده­ای قابل مشاهده است که علت این امر به طور عمده مربوط به اراضی جزرومدی بین است که در حاشیه خورها و اراضی آبگیر قرار دارند. در نهایت انجام مطالعات تکمیلی بر روی این مناطق می­تواند به تشخیص دلایل افزایش و کاهش سطح در محدوده­های بررسی شده کمک نموده و در تدوین راهبرد­های مدیریت منطقه مفید واقع شود. در یک نتیجه­گیری کلی می­توان گفت با توجه به این که روند تغییرات در طی 20 سال گذشته، توسعه را  در جنگل­های مانگرو نشان داده است، باید به صورت  خیلی‏جزئی­تر به دنبال عوامل توسعه مانگروها پرداخت تا  با تحلیل چند عامله این متغیرها، حساس­ترین عوامل را پیدا کرده و در تدوین راهبردهای مدیریت کلان این مناطق مورد استفاده قرار داد. 

 

 

 


منابع


  1. Saleh, m., 2007. Assessment of mangrove vegetation on Abu Minqar Island of the red sea.  Arid Envirmental, Vol. 68, pp. 331-336.
  2. Iftekhar, m.­, Takama, t., 2008. Perceptions of biodiversity, environmental servis, and conservation of planted mangrovs: a case study on Nijhum Deip Island, Bangladesh. journal Wetlands Ecology Mangement, Vol. 16, pp. 119-137.
  3. دانه کار، ا فشین، جنگل­های مانگرو جهان، فصلنامه محیط زیست، 1374،شماره 26، صص2 - 16.
  4. صفیاری، شهلا ، "جنگل­های مانگرو، جنگل­های مانگرو  در ایران"، چاپ اول،تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور؛ 1381. جلد دوم، فصل اول.
  5. - دهقانی، مریم، "پتانسیل­یابی جنگل­های مانگرو جزیره قشم با استفاده از "GIS. پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشگاه کردستان،  1387؛ 57ص.
  6. صادقی، ایوب، "بررسی تغییرات سطح و تراکم جنگل­های مانگرو در حوزه­ دریای عمان با استفاده از عکس­های هوایی(منطقه جاسک و سیریک)". پایان­نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشگاه علوم و تحقیقات تهران، 1384؛ 87ص.
  7. Singh, A.,­ 1989. Digital Change Detection Techniques using Remotely Sensed Data. International Journal of Remote Sensing, Vol. 10, pp. 989-1003.
  8. Minh Thu, p., Populus,  j., 2007. Status and changes of mangrove forest in Mekong Delta: Case study in Tra Vine, Vietnam. Estuarine, Coastal and Shelf Science, Vol. 71, pp. 98-109.
  9. Ming Lee, t., ChungYeh, h., 2009. Applying remote sensing techniques to monitor shifting wetland vegetation: A case study of Danshui River estuary mangrove communities, Taiwan. Ecological Engineering, Vol.35, pp.487-496.
  10. Chavez, P., Kwarteng, A., 1989. Extracting spectral contrast in landsat thematic mapper image using selective principle component analysis. Photogrammetric Engineering & Remote Sensing, Vol.55, pp. 339-348.
  11. Schowengerdt, R. A., 1983. Techniques for Image Processing and Classification in Remote Sensing. New York Academic Press, 199 p.
  12. شتایی جویباری، شعبان، "تهیه نقشه جنگل به کمک تصاویر ماهواره­ای به روش رقومی". پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، 1375؛ 108ص.
  13. مهدوی، علی، "بررسی روند تغییرات کمی و کیفی جنگل­های مانگرو منطقه قشم با استفاده از عکس­های هوایی سال های 1346 و "1373. پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران ، 1380؛ 78ص.
  14. Tappan, G.G., Sall, M., Wood, E.C., Cushing, M., 2004. Ecoregions and land cover trends in Senegal. Journal of Arid Environments, Vol. 59, pp. 427-462.
  15. Giri, C., Pengra, B., Zhu, Z., Singh, A., Tieszen, L., 2007. Monitoring mangrove forest dynamics of the Sundarbans in Bangladesh and India using multi-temporal satellite data from 1973 to 2000. Estuarine, Coastal and Shelf Science, Vol.73, pp. 91-100.

 



1- دانشجوی دکتری جنگلداری، گروه جنگلداری، دانشکدة  منابع طبیعی و علوم دریایی نور، دانشگاه تربیت مدرس نور.

2- استادیار گروه جنگلداری، دانشکدة منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری *(مسوول مکاتبات).

3- استادیار گروه جنگلداری، دانشکدة منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری.

4- مربی، موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع  کشور.

1- Ph.D. student, Department of  Forestry, Faculty of Natural Resources & Marine Sciences, University of Tarbiat Modares, Nour, Iran.

2-Assistant Professor, Department of Forestry, Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran(Corresponding author).

3- Assistant Professor,  Department of Forestry, Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran.

4- Lecturer, Research Institute of Forests and Rangelands

 

  1. Saleh, m., 2007. Assessment of mangrove vegetation on Abu Minqar Island of the red sea.  Arid Envirmental, Vol. 68, pp. 331-336.
  2. Iftekhar, m.­, Takama, t., 2008. Perceptions of biodiversity, environmental servis, and conservation of planted mangrovs: a case study on Nijhum Deip Island, Bangladesh. journal Wetlands Ecology Mangement, Vol. 16, pp. 119-137.
  3. دانه کار، ا فشین، جنگل­های مانگرو جهان، فصلنامه محیط زیست، 1374،شماره 26، صص2 - 16.
  4. صفیاری، شهلا ، "جنگل­های مانگرو، جنگل­های مانگرو  در ایران"، چاپ اول،تهران: انتشارات موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور؛ 1381. جلد دوم، فصل اول.
  5. - دهقانی، مریم، "پتانسیل­یابی جنگل­های مانگرو جزیره قشم با استفاده از "GIS. پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشگاه کردستان،  1387؛ 57ص.
  6. صادقی، ایوب، "بررسی تغییرات سطح و تراکم جنگل­های مانگرو در حوزه­ دریای عمان با استفاده از عکس­های هوایی(منطقه جاسک و سیریک)". پایان­نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشگاه علوم و تحقیقات تهران، 1384؛ 87ص.
  7. Singh, A.,­ 1989. Digital Change Detection Techniques using Remotely Sensed Data. International Journal of Remote Sensing, Vol. 10, pp. 989-1003.
  8. Minh Thu, p., Populus,  j., 2007. Status and changes of mangrove forest in Mekong Delta: Case study in Tra Vine, Vietnam. Estuarine, Coastal and Shelf Science, Vol. 71, pp. 98-109.
  9. Ming Lee, t., ChungYeh, h., 2009. Applying remote sensing techniques to monitor shifting wetland vegetation: A case study of Danshui River estuary mangrove communities, Taiwan. Ecological Engineering, Vol.35, pp.487-496.
  10. Chavez, P., Kwarteng, A., 1989. Extracting spectral contrast in landsat thematic mapper image using selective principle component analysis. Photogrammetric Engineering & Remote Sensing, Vol.55, pp. 339-348.
  11. Schowengerdt, R. A., 1983. Techniques for Image Processing and Classification in Remote Sensing. New York Academic Press, 199 p.
  12. شتایی جویباری، شعبان، "تهیه نقشه جنگل به کمک تصاویر ماهواره­ای به روش رقومی". پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، 1375؛ 108ص.
  13. مهدوی، علی، "بررسی روند تغییرات کمی و کیفی جنگل­های مانگرو منطقه قشم با استفاده از عکس­های هوایی سال های 1346 و "1373. پایان نامه کارشناسی ارشد جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران ، 1380؛ 78ص.
  14. Tappan, G.G., Sall, M., Wood, E.C., Cushing, M., 2004. Ecoregions and land cover trends in Senegal. Journal of Arid Environments, Vol. 59, pp. 427-462.
  15. Giri, C., Pengra, B., Zhu, Z., Singh, A., Tieszen, L., 2007. Monitoring mangrove forest dynamics of the Sundarbans in Bangladesh and India using multi-temporal satellite data from 1973 to 2000. Estuarine, Coastal and Shelf Science, Vol.73, pp. 91-100.