راهبردهای بهسازی محیط و منظر مناطق صنعتی بر پایه مفهوم شبکه اکولوژیک صنعتی (مطالعه موردی: شهرک صنعتی چناران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ملایر.

2 دانشجوی دکتری، دانشکده جغرافی، دانشگاه ایالتی میشیگان، آمریکا، *(مسوول مکاتبات).

3 دانشجوی دکتری، رشته برنامه ریزی شهری، دانشگاه صنعتی دورتمند، آلمان.

چکیده

زمینه و هدف: افزایش فعالیت های صنعتی درون و اطراف شهرها باعث بروز مشکلات و مسایل زیست محیطی عدیده­ای گشته و سلامت انسان را جدا به خطر انداخته است. یکی از مهم­ترین مشکلات امروزه مناطق شهری در رابطه با  نواحی صنعتی حاشیه و یا نزدیک به شهرها می­باشد که این مساله به ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی به نحو بارزی دیده می­شود، به شکلی که تا فواصل بسیار زیادی از شهرها نمی توان محیط و منظر طبیعی و کارآمدی را مشاهده نمود. مشکلاتی از قبیل انواع آلودگی­ها، تخریب مناظر، تغییر شکل ساختار سرزمین و از بین رفتن سازو کارهای طبیعی در این مناطق از مهم­ترین مشکلات می باشند.
روش بررسی: راه حل تقلیل یا حل مشکلات زیست محیطی کنونی و پیشگیری از بروز مشکلات آتی بی­تردید نیازمند تعریف سیاست­ها، راهکارها و اقدامات بسیاری است. در این میان نقش برنامه ریزی و طراحی خصوصاٌ در رابطه با محیط و منظر می­تواند بسیار حساس باشد.
یافته­ها: در این رابطه پیروی از اصول اکولوژی در رابطه با فعالیت های صنعتی منجر به تدوین مفهوم شبکه اکولوژیک صنعتی به تقلید از اکوسیستم­های طبیعی شده است. به تبعیت از این امر، ارائه راهبردهایی مفهومی از شبکه اکولوژیک صنعتی که به نحوی اکوسیستم­های صنعتی را  سازمان دهد، می­تواند تا حد زیادی در جهت رفع این مشکلات گام بردارد.
بحث و نتیجه گیری:  این پژوهش به بررسی مفاهیم اکولوژی صنعتی و اکو­پارک­های صنعتی و کاربرد این مفاهیم در بهسازی محیط و منظر ناحیه صنعتی شمال غرب مشهد و شهرک صنعتی چناران پرداخته و تلاش شده است تا این مساله به نحوی عملی در سطوح مختلف مورد بررسی قرار گرفته و در نهایت راهبردهایی برای ارتقاء محیط و منظر در هر سطح در قالب پلان­های راهبردی ارایه گردد.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست ، دورههجدهم، شماره دو، تابستان 95

 

راهبردهایبهسازی محیط و منظر مناطق صنعتی بر پایه مفهوم شبکه اکولوژیک صنعتی (مطالعه موردی: شهرک صنعتی چناران)

 

محسن گودرزی[1]

نفیسه حق طلب[2]

haghtala@msu.edu

محمدهادی مهدی نیا[3]

 

تاریخ دریافت:18/10/91

تاریخ پذیرش:3/2/92

 

چکیده

زمینه و هدف: افزایش فعالیت های صنعتی درون و اطراف شهرها باعث بروز مشکلات و مسایل زیست محیطی عدیده­ای گشته و سلامت انسان را جدا به خطر انداخته است. یکی از مهم­ترین مشکلات امروزه مناطق شهری در رابطه با  نواحی صنعتی حاشیه و یا نزدیک به شهرها می­باشد که این مساله به ویژه در شهرهای بزرگ و صنعتی به نحو بارزی دیده می­شود، به شکلی که تا فواصل بسیار زیادی از شهرها نمی توان محیط و منظر طبیعی و کارآمدی را مشاهده نمود. مشکلاتی از قبیل انواع آلودگی­ها، تخریب مناظر، تغییر شکل ساختار سرزمین و از بین رفتن سازو کارهای طبیعی در این مناطق از مهم­ترین مشکلات می باشند.

روش بررسی: راه حل تقلیل یا حل مشکلات زیست محیطی کنونی و پیشگیری از بروز مشکلات آتی بی­تردید نیازمند تعریف سیاست­ها، راهکارها و اقدامات بسیاری است. در این میان نقش برنامه ریزی و طراحی خصوصاٌ در رابطه با محیط و منظر می­تواند بسیار حساس باشد.

یافته­ها: در این رابطه پیروی از اصول اکولوژی در رابطه با فعالیت های صنعتی منجر به تدوین مفهوم شبکه اکولوژیک صنعتی به تقلید از اکوسیستم­های طبیعی شده است. به تبعیت از این امر، ارائه راهبردهایی مفهومی از شبکه اکولوژیک صنعتی که به نحوی اکوسیستم­های صنعتی را  سازمان دهد، می­تواند تا حد زیادی در جهت رفع این مشکلات گام بردارد.

بحث و نتیجه گیری:  این پژوهش به بررسی مفاهیم اکولوژی صنعتی و اکو­پارک­های صنعتی و کاربرد این مفاهیم در بهسازی محیط و منظر ناحیه صنعتی شمال غرب مشهد و شهرک صنعتی چناران پرداخته و تلاش شده است تا این مساله به نحوی عملی در سطوح مختلف مورد بررسی قرار گرفته و در نهایت راهبردهایی برای ارتقاء محیط و منظر در هر سطح در قالب پلان­های راهبردی ارایه گردد.

واژه های کلیدی: پارک صنعتی اکولوژیک، شبکه اکولوژیک صنعتی، منظر صنعتی، بهسازی محیط


 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.2, summer 2016

 

 

 


Providing Strategies for Landscape Rehabilitatin of Industrial Areas Based on Eco-Industrial Network Concept

Case Study: Chenaran Industrial State

 

Mohsen Goodarzi[4]

Nafise Haghtalab[5]

haghtala@msu.edu

Mohamad Hadi Mahdinia[6]

 

Abstract

Background and Objective: Increasing industrial activities in and around cities causes many environmental problems and threatens human health. These days, one of the main problems with cities results from urban fringe industrial activities in these areas. This issue can be seen especially in big cities, so that naturally efficient landscapes can be seen only a long distance from these cities. The main problems in such areas are pollution, landscape fragmentation, land structure deformation, and decrease in natural mechanisms.

Method: In order to come up with solutions to these problems, some strategies, policies and practices are required. In this regard, landscape planning and design can play an important role. Using the concept of ecology in industrial development has generated the concept of industrial ecosystem based on natural ecosystem patterns and processes. Following this analogy, the conceptual strategies of an eco-industrial network, which is an organized form of the industrial ecosystem, can greatly help us to overcome these problems.

Findings: This research investigates the concepts of industrial ecology and eco-industrial networks and applies those concepts to the environmental rehabilitation of an existing industrial area in northwestern industrial area of Mashhad and Chenaran Industrial state.

Results and Discussion: In this regard, we have tried to consider this concept in various scales of landscape. Finally, using conceptual plans, strategies for improving the quality of landscape and environment in this area have been provided.

 

Key words: eco-industrial parks- Eco-industrial Network- industrial landscape- environmental improvement.

 

 

 

 

 

 

مقدمه


انقلاب صنعتی در خلال قرن 18 و 19 به اعتبار ماشین­های قدرتمند و کشف چگونگی بهره­برداری از انرژی نهفته در زغال­سنگ، نفت، گاز طبیعی و استخراج کارآمدتر کانی­ها از بطن زمین شکل گرفت و شیوه تولید و توزیع را دگرگون ساخت. این تغییرات فنی و استفاده از سوخت های فسیلی، علاوه بر تغییرات اقلیمی(1و2) تغییرات اجتماعی و به دنبال آن تغییرات کالبدی مهمی در سکونت­گاه­های انسانی مخصوصا شهرها را به همراه داشت.  

در آغاز انقلاب صنعتی، مکان گزینی صنایع بر اساس عوامل طبیعی، محدودیت های حمل و نقل و ملاحظات اقتصادی انجام می شد، اما با ظهور عوارض منفی توسعه صنعتی همراه با تمرکز امکانات رفاهی و بالا بودن درآمد متوسط در شهرها حرکت یک­جانبه مردم از روستاها آغاز شد و در نتیجه جمعیت شهرها متراکم گردید. به تدریج مسایل و معضلات انسانی و محیطی گسترش یافت. توسعه بی رویه شهرهای صنعتی و وابستگی بیش از پیش بشر به تولیدات صنعتی که با تغییر کاربری زمین­های کشاورزی و جایگزین کردن روابط مکانیکی به جای روابط طبیعی همراه بود، به تدریج کیفیت مطلوب زندگی در شهر را کاهش داد و فهرست جدیدی از پدیده های زیان­بار محیطی نظیر آلودگی هوا، آب، تولید ضایعات، پسماندها و سایر آلاینده های محیطی را به وجود آورد (3) .

بدیهی است که دستیابی به راهکارهایی جهت بازگرداندن وضعیت مطلوب محیط امری ضروری می­باشد. در این رابطه ایجاد ارتباط سازگار دوباره با طبیعت  می­تواند بسیار مفید باشد (4).

روش مطلوب برای کاهش اثرات مخرب صنعت بر روی طبیعت بهره گیری از دیدگاهی است که نه در پی نفی کامل تکنولوژی است و نه به دنبال کنار گذاشتن طبیعت بلکه از یک طرف می­کوشد تا آثار سوء رشد صنعتی بر محیط زیست را کاهش داده و از طرف دیگر با استفاده از تکنولوژی و فن آوری­های نو، آلودگی­ها و تخریب های ایجاد شده توسط صنایع را از بین برده یا تعدیل سازد. براین اساس لازم است تا مفاهیم جدیدی ارایه گردد که تلفیقی از مفاهیم زیست محیطی و تکنولوژیکی باشد. به کمک این مفاهیم جدید است که می توان رابطه­ای دوسویه میان صنعت و طبیعت برقرار کرد.

سه دیدگاه عمده در مورد رابطه صنعت وتکنولوژی با طبیعت به شرح زیر وجود دارد:

1-      دیدگاه­های رمانتیک: تکنولوژی و صنعت عامل تخریب طبیعت. پس برای حفظ محیط باید مانع رشد صنعت و تکنولوژی شد.

2-      دیدگاه­های تکنوکراتیک: تکنولوژی و صنعت آثار سوء بر محیط­زیست دارند و می توان با کمک تکنولوژی این اثرات را کاهش داده و یا از بین ببرد.

3-      دیدگاه­های تکنوکراتیک رادیکال: تکنولوژی و صنعت می­توانند بشر را به جایی برسانند که بی نیاز از طبیعت باشد.

در میان سه دیدگاه فوق، دیدگاه اول و سوم طرفداران چندانی ندارند ولی دیدگاه دوم هم نزد افکار عمومی و هم متخصصان دارای طرفداران بیشتری است. دیدگاه میانی به نظر معقول­تر می رسد. امروزه بسیاری از محققان و دانشمندان دیدگاه میانی را ترجیح می دهند و بر همین اساس به بسط مفاهیم و نظریات جدیدی می­پردازند که به واسطه آن­ها می­توان به رشد مطلوب تکنولوژیکی در دو هدف مهم پیشرفت تکنولوژیکی و حفظ محیط زیست دست یافت.

ایده ایجاد پارک صنعتی اکولوژیک از دهه 1950 بر اساس طراحی دقیق محیط صنعتی توسعه یافته در تلفیق با فضای سبز در آمریکا مطرح شد. علت توسعه بسیار این پارک­ها تکمیل بزرگ­راه های بین شهری، اتوبان­های بین ایالتی و در نتیجه امکان ایجاد طیفی از صنایع سبک بین آن­ها بود که نیاز شدید به فضای سبز محصور و آرامش بخش بین خود را مطرح می­کردند(5). به­تدریج پس از جنگ جهانی دوم با توسعه ایده پارک­های صنعتی، بین سال­های 1940 تا 1959 بیش از هزار پارک صنعتی برنامه ریزی شده در حومه شهرهای بزرگ ایجاد شد. شهرصنعتی، ناحیه توسعه صنعتی و منظر صنعتی نیز از دیگر نام­های این مناطق هستند. این پارک­های صنعتی از طریق شرکت­های خصوصی تاسیس شده و بعضی از آن­ها از طریق سازمان­های غیر انتفاعی مانند اتاق­های بازرگانی و کمیته های توسعه به­وجود آمده است (6).کلیه پارک­های صنعتی ملزم به رعایت قوانین و شرایطی در نحوه استفاده از کاربری زمین و منظر­سازی می­باشند تا از تخریب و زوال محیط جلوگیری گردد و هماهنگی بین مناطق صنعتی و مسکونی به وجود آید.

 

2- مبانی نظری

2-1- اکولوژی صنعتی

اکولوژی صنعتی یکی از شاخه های جدید علم اکولوژی است که روابط میان صنایع و محیط پیرامون­شان را مورد مطالعه قرار می­دهد و همان­گونه که اکولوژی شهری تاثیر متقابل شهر و محیط پیرامونش و بستری که روی آن قرار دارد را بررسی می­کند، اکولوژی صنعتی نیز به بررسی این موارد پیرامون صنایع می­پردازد تا براساس آن شیوه­های تولید، کنترل آلودگی و بهره­برداری از منابع مشخص شود. نگرش اکولوژی صنعتی مبتنی بر یک نظریه سیستمی و جامع نگر برای مدیریت منابع است. (7) به طور کلی یک سیستم به عنوان یک کل یکپارچه به نظر می­رسد که در آن هیچ یک از اجزاء نمود مشخصی نداشته و همگی آن­ها با هم تشکیل دهنده ساختار کل سیستمی می­باشند. (8) یک سیستم مشخص دارای کارکردی منظم با سیستم­های همجوار است که این کارکرد به هدف هریک از سیستم­ها بستگی دارد. با این دیدگاه یک شهرک صنعتی یا مجموعه ای از صنایع و محیط پیرامون آن­ها به صورت یک سیستم در نظر گرفته می شود که درون آن ارتباطات متقابل بین هریک از اجزا برقرار است. در حقیقت یک سایت یا مجموعه ای از صنایع، به شکل یک لکه جدا از بستر یا محیط در نظر گرفته نمی­شود بلکه به عنوان جزیی از یک سیستم در نظر گرفته می شود که دارای ارتباطات داخلی و روابط بیرونی با سایر سیستم­های هم­جوار است (8).

 

 

نمودار1- مفهوم پایه اکولوژی صنعتی (4)

Diagram 1- Concept of Industrial Ecology

 

اکولوژی صنعتی بر تقلید از طبیعت استوار است و ظرفیت بالقوه­ای برای بهبود پایداری در فرآیند تولید صنعتی دارد.

 

2-2- پارک­های صنعتی

از نخستین نظریه پردازان در طراحی یک شهر مدرن صنعتی، تونی گارنیه فرانسوی(1869-1948) می­باشد که در سال 1917 طرح معروف شهر صنعتی را مطرح کرد.ایده او اولین نظریه مدرن و کل نگر در زمینه طراحی و مکان­یابی صنایع و خدمات شهری است که نوعی طبقه بندی صنعتی با گرایش به مفاهیم محیط زیستی را ارایه می­دهد. در این طرح، صنایع مورد دسته بندی قرار گرفته و بر اساس عملکرد آن­ها مکان­یابی شده­اند. از نظر نحوه رویکرد به مکان­یابی صنایع، طرح شهر صنعتی دارای دو نکته اساسی و تاثیرگذار بوده است. یکی اندیشه جداسازی منطقه­های عمده کارکردی شهر است که بعدها در الگوهای طرح­های جامع شهری مورد پذیرش قرار گرفت و دیگری پیشنهاد استفاده از کمربند سبز به منظور جلوگیری از تماس منطقه­های ناسازگار با یک دیگر است که جایگاه خاصی در برنامه­ریزی و ساماندهی صنایع دارد(9).

2-3- پارک های صنعتی اکولوژیک:

یک پارک صنعتی شامل گستره وسیعی از زمین است که شامل تقسیمات فرعی می­باشد و برای استفاده توسط چندین شرکت به طور هم­زمان توسعه یافته است و به وسیله نوع ساختمان­های قابل تسهیم و کارخانجات نزدیک به هم مشخص می­شود. در مفهوم پارک صنعتی آن­چه که بیشتر مدنظر قرار گرفته است استفاده مطلوب از زمین و تسهیل و تامین زیر ساخت های لازم برای صنایع است. براساس مفهوم اکولوژی صنعتی و اکوسیستم صنعتی در دهه های اخیر، مفهوم پارک صنعتی جای خود را به پارک صنعتی اکولوژیک داده است که علاوه بر دربرداشتن مفهوم پارک صنعتی، مسایل زیست محیطی و اکولوژیکی را نیز در زیرساخت مجموعه در نظر می گیرد.

تاکنون برای مفهوم پارک صنعتی اکولوژیک تعاریف مختلفی ارایه شده است که در زیر به برخی از آن­ها اشاره می شود:

ü      یک پارک صنعتی اکولوژیک مجموعه ای از صنایع تولیدی و خدمات اشتغال است که در پی بهبود محیط زیست و فعالیت های اقتصادی است. در حالی­که در مدیریت مباحث مربوط به محیط زیست و منابع شامل انرژی، آب و مواد مشارکت می کند. این مجموعه از فعالیت­ها، به وسیله کار با هم­دیگر در پی سود جمعی هستند که بیشتر از حاصل جمع سود فردی است که هر شرکت خواهد داشت؛ به شرط آن­که هر شرکتی سهم شخصی خود را به حد متعادل برساند (10) .

ü      مجموعه ای از مشاغل که با هم­دیگر و با اجتماعات محلی تشریک مساعی دارند سهم منابع را کارآمدتر می­سازند. (منابع شامل اطلاعات، مواد، آب، انرژی، زیر ساخت ها و زیستگاه­های طبیعی)، زنجیره های کیفی زیست محیطی و اقتصادی را پیش می­برند و منابع انسانی را تا حد معقول برای اشتغال و جوامع محلی تقویت کنند (11) .

ü      یک سیستم صنعتی تعادل برنامه­ریزی شده مواد و انرژی که در پی به حداقل رساندن مصرف مواد و انرژی و حداقل تولید مواد زاید و بناکردن روابط اجتماعی، اکولوژیکی و اقتصادی پایدار است (11) .

با توجه به مجموعه تعاریف ارایه شده می­توان خصوصیات  و عملکردهای موجود زیر را در پارک­های صنعتی اکولوژیک ملاحظه نمود:

  • پارک صنعتی طراحی شده همراه با شالوده زیست محیطی
  • اجتماعی از صنایع با عملکرد صنعتی،تجاری و اقتصادی
  • شبکه ای از مبادلات( تولیدی و بازیافتی)
  • مجموعه ای از فعل و انفعالات مابین محیط طبیعی و مصنوعی
  • مجموعه ای منظرساز و هماهنگ با محیط پیرامونی(12 )

 

3- معرفی منطقه مطالعاتی

جهت دستیابی به راهبردهای ایجاد و توسعه شبکه اکولوژیک صنعتی و حرکت در راستای تحقق توسعه پایدار در این مناطق، نیاز است شناخت و بررسی وضع موجود در سه سطح کلان، میانی و خرد انجام شود. در این راستا در این پژوهش سه سطح مطالعاتی عبارتست از:

سطح کلان: شمال غرب ناحیه مشهد

سطح میانی: محدوده شهر چناران و شهرک صنعتی

سطح خرد: شهرک صنعتی چناران

برای تحلیل منطقه مورد مطالعه در ابتدا اشاره ای به موقعیت استان خراسان رضوی و شهرستان چناران به عنوان بستر طرح می شود. استان خراسان رضوی در شمال شرقی ایران بین مدار جغرافیایی حداقل 33 درجه و 30 دقیقه تا حداکثر 37 درجه و 41 دقیقه عرض شمالی و حداقل 56 درجه و 19 دقیقه تا حداکثر 61 درجه و 18 دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. این استان با 32 شهرک صنعتی فعال، تحت پوشش شرکت شهرک­های صنعتی خراسان رضوی قرار داشته و تعداد 10 شهرک نیز در مرحله بررسی و امکان سنجی و تصویب طرح هستند.

شهرستان چناران در شمال غرب شهرستان مشهد در دامنه­های شمال غربی بینالود قرار دارد . این شهرستان بر سر راه ارتباطی و مهم تجاری مشهد - تهران از طریق شمال خراسان واقع است . شهرستان چناران بین 58 درجه و 39 دقیقه تا 59 درجه و 39 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 1 دقیقه تا 37 درجه و 3 دقیقه عرض شمالی گسترش یافته است. شهر چناران با ارتفاع 1176 متر از سطح دریا، به عنوان مرکز شهرستان در فاصله 57 کیلومتری مشهد واقع شده است.

 

 

شکل 1- موقعیت منطقه مطالعاتی در سطح استان و شهرستان

Figure 1 - Geographic Location of the Study Area

 

4- بررسی و تحلیل در سطح کلان

به­طور کلی در رابطه با صنایع واقع در شمال غرب ناحیه مشهد، استقرار صنایع به دلیل وجود بزرگراه آسیایی و اهمیت آن تابع فرم خطی این محور است. اما این سازماندهی خطی فاقد انسجام است. به این ترتیب که هم از نظر موقعیت، هم از لحاظ ویژگی­ها و مشخصات بصری و چه از لحاظ نوع صنایع و ارتباط بین آن ها، صنایع موجود به صورتی یکپارچه و منسجم مکانیابی و مستقر نشده­اند. بنابراین صنایع به جای آن­که در کنار هم تشکیل دهنده یک سیستم جامع باشند، هر یک به خودی خود و منفک از سایر صنایع قرار می­گیرند. البته بزرگراه مشهد قوچان به عنوان محور اصلی انتقال مواد اولیه و محصولات تولیدی تنها عامل پیوند دهنده صنایع در این منطقه است و به همین دلیل توانسته از لحاظ فضایی نیز تا حد زیادی صنایع موجود را سازماندهی کند. این بزرگراه همچنین ارتباط بین صنایع را با سیستم­های بیرونی شامل سیستم­های توزیع محصولات و سیستم­های تامین کننده مواد اولیه برقرار می­سازد. به این ترتیب جاده مشهد قوچان نقش کریدور ارتباطی را میان صنایع واقع در غرب مشهد و سیستم های هدف یا مرجع ایفا می­کند(13).

از نظر پوشش گیاهی در یک نگاه کلی می­توان مشاهده کرد که این پوشش بسیار پراکنده بوده و به عنوان یک کل به هم پیوسته نمی­توان آن را در نظر گرفت. از سوی دیگر هیچ سطح وسیعی که به طور کامل دارای پوشش گیاهی باشد در محدوده دیده نمی­شود. در مورد زمین­های کشاورزی نیز تأثیر منفی مستقیم یا غیر مستقیم صنایع کاملا قابل مشاهده است.

دلیل این امر مجاورت و در برخی موارد تداخل و در هم آمیختگی زمین­های کشاورزی و باغات با صنایع می­باشد. از سوی دیگر عدم وجود مرز مشخص یا یک منطقه حایل بین صنایع و زمین­های کشاورزی باعث شده است تا عوامل آلاینده حاصل از صنایع به طور مستقیم وارد زمین­های کشاورزی شوند. گرچه این انتقال آلاینده­ها از طریق آب و هوا امکان­پذیر است، ولی با توجه به اینکه انتقال آلودگی از طریق آب در فضاهای مجاور نقش بیشتری دارد، این نوع انتقال باعث بروز مشکلات بیشتری در منطقه می­شود. به این ترتیب صنایع موجود در منطقه از لحاظ ارتباط با سیستم­های هم­جوار به درستی عمل نمی­کنند و نمی­توان آن­ها را به­عنوان یک بخش از سیستم کلی منطقه درنظر گرفت. از سوی دیگر عناصر طبیعی موجود در منطقه نیز به دلیل گسستگی و عدم ارتباط مناسب نمی­توانند یک سیستم جامع را شکل دهند.

مسیل­ها نیز با وجود آن­که می­توانند به عنوان کریدورهای ارتباطی بین لکه­های سبز و موجود در منطقه و لکه­های سبز بالادست عمل نمایند و نیز باعث انتقال و حرکت جریان­های آب و هوا شوند، به دلیل قطع ارتباط با عناصر و لکه­های طبیعی و سبز منطقه نمی­توانند از عهده این نقش به درستی برآیند. علاوه­بر این خود مسیل­ها نیز به سبب برداشت­های بی­رویه خاک یا تخلیه نخاله­ها در معرض تهدید جدی قرار دارند.

مواردی هم­چون توپوگرافی، شکل زمین و عوامل اقلیمی منطقه به سبب طبیعت فرا منطقه­ای جز در موارد اندکی بر اثر صنایع دچار اختلال چندانی نشده­اند.

 

5- برنامه ریزی و ارایه راهبردها

5-1- مقیاس کلان

به­طور کلی، در منطقه صنعتی شمال غرب مشهد، برای هر یک از هسته­های استقرار صنایع یک منظر حفاظتی در نظر گرفته شده است (منظر حفاظتی یا همان پهنه سپر در حقیقت گونه­ای از منظر است که به­عنوان یک فضای بینابینی مانع نفوذ زایدات و سایر عوامل منفی حاصل شده در محیط صنعتی به محیط طبیعی می­شود. این فضای بینابینی به صورت یک فیلتر عمل می­کند و آلودگی­ها را به حداقل کاهش داده و می­تواند زایدات را به مواد مصرفی جدید تبدیل ­کند. از این رو این منظر میانی تحت عنوان منظر حفاظتی خوانده شده است، زیرا به نحوی شکل گرفته که بتواند نقش­های فوق را ایفا کند). دلیل استفاده از هسته­های منظر حفاظتی به جای پهنه­های منظر حفاظتی در هر هسته صنعتی این است که هر کدام از این مناظر نیازمند نوعی از توسعه هستند که وجود آن­ها به خودی خود می­تواند باعث تخریب توسعه­های آتی شود و زمینه­ای را به­وجود آورد که با گسترش صنایع و انجام ساخت و سازهای جدید اندک فواصل موجود بین هسته­های صنعتی نیز که عمدتاً به باغات و زمین­های کشاورزی اختصاص دارند به تدریج از بین بروند(13). براین اساس ایجاد منظر حفاظتی به صورت هسته­های متراکم در فواصل بین صنایع، علاوه بر داشتن مزایای این نوع منظر، اثرات منفی کمتری را به همراه داشته و به اهداف کلی پژوهش نزدیک­تر است. از سوی دیگر جهت ایجاد پهنه حفاظتی در اطراف شهرک ها و صنایع به ایجاد پهنه سبز شبه طبیعی بسنده شده است که این امر خود بسیاری از مشکلات موجود در منطقه را مرتفع می­سازد.

  هسته­های منظر حفاظتی از طریق دسترسی­های موجود یا دسترسی­های پیشنهادی به هم متصل می­شوند. البته گرچه این هسته­ها در پلان پیشنهادی به صورت لکه­های منسجم ارایه می­شوند ولی این مساله به معنی آن نیست که تمامی کاربری­های موجود در این هسته­ها در کنار هم و در یک محدوده شهری قرار می­گیرند، بلکه با توجه به قابلیت­های فضایی در هر یک از هسته­های صنعتی ، مناظر می­توانند به صورت منسجم یا غیر منسجم ایجاد شوند. نکته دیگر بستری است که این لکه­ها را در خود جای می دهد. در کل محدوده طراحی یک بستر سبز به عنوان زمینه­ای که لکه­های صنعتی، هسته­های منظر حفاظتی، کریدورهای مصنوع (دسترسی­ها) و کریدورهای طبیعی (مسیل ها) را در خود جای دهد در نظر گرفته شده است. این بستر سبز براساس قابلیت­های موجود در منطقه می­تواند شامل زمین­های کشاورزی، باغات و پوشش­های گیاهی پراکنده موجود در سایت­های صنعتی باشد با این تفاوت که بستر سبز پیشنهاد شده با اتصال تمامی لکه­های سبز موجود و ایجاد فضاهای سبز جدید در فضاهای خالی ایجاد می­شود تا حالتی شبکه­ای و پایدار را به­وجود آورد(13).

هم­چنین از طریق شبکه اکولوژیک می توان ارتباط بین صنایع با یک­دیگر و با ساختارهای طبیعی منطقه را به نحوی سازگار با اصول اکولوژی سیمای سرزمین برقرار نمود به نحوی­که باعث حفظ حیات مناطق صنعتی و احیاء مناطق طبیعی و شبه طبیعی ­شود. ایجاد شبکه اکولوژیک در منطقه می­تواند به وسیله ارتباط لکه­های سبز پراکنده با لکه­های صنعتی احاطه شده با کمربند فضای سبز، به صورت بازسازی کریدورهای طبیعی رودخانه­ها و یا ایجاد کریدورهای مصنوع با استفاده از راه­ها و دسترسی­ها صورت ­گیرد که در این راستا بزرگراه مشهد قوچان به­عنوان کریدور اصلی و عمده نقش ساماندهی و ایجاد ارتباط را بین لکه­ها ایفا می­نماید.

شبکه سبز پیشنهادی از طریق مسیل­های موجود در محدوده به عنوان کریدورهای طبیعی، به لکه های سبز واقع در مناطق سبز طبیعی نظیر شاندیز و سایر مسیل­های موازی در دره­های ارتفاعات غربی منطقه متصل می­شود تا ساختار پیوسته­ای را در کل منطقه تشکیل دهد. بستر سبز پیشنهادی گرچه در کل به عنوان یک ساختار ارگانیک عمل می­کند که توسط پوشش گیاهی ایجاد می­شود، ولی در درون خود دارای حالت­های متنوعی می­باشد. بخش عمده این بستر سبز را زمین­های کشاورزی تشکیل می­دهند و بخش­هایی نیز به باغات اختصاص یافته­اند و سایر بخش­ها را نیز پوشش گیاهی غیر مثمر دست کاشت که عمدتاً شامل درختان و درختچه­ها می­باشند پوشش می­دهند. در مجاورت هسته­های حفاظتی می­توان فضاهای تفرجی در درون بستر سبز پیشنهادی درنظر گرفت تا فضای تفرجی لازم را برای کارگران شاغل در صنایع که در اماکن مسکونی واقع در این هسته­ها اسکان یافته­اند فراهم آورد. در مورد اماکن مسکونی این نکته لازم به ذکر است که این فضاها باید تنها برای کارگرانی که غالب اوقات شبانه روز را در محیط کار سپری می­کنند در نظر گرفته ­شود تا از لحاظ حجم فضای مورد نیاز از یک حد مشخص و قابل دستیابی تجاوز نکند(13). بدیهی است در صورتی­که اسکان دایم تمامی کارگران مد نظر باشد احداث واحدهای مسکونی خود توسعه گسترده جدیدی را به همراه خواهد داشت که اهداف پژوهش را زیر سوال می برد.


 

 

شکل 2- پلان راهبردی در مقیاس کلان

Figure 2 - Strategic Plan (Large Scale)

 

 

5-2- مقیاس میانی

 

از آن­جایی­که شهرک صنعتی چناران تا شهر چناران 5 کیلومتر فاصله دارد و در بالادست منطقه است و هم­چنین مراکز جمعیتی در پایین دست دشت استقرار دارند، این امر می‌تواند مشکلات ناشی از آلودگی شهرک صنعتی را بر اراضی هم­جوار تا حدود زیادی رفع نماید.

برای رفع آلودگی‌ها و جلوگیری از مشکلات ناشی از آن و از سوی دیگر در راستای تحقق اهداف  طرح  و ایجاد یک سیستم اکولوژیک میان صنایع در ارتباط با بستر، می‌توان اطراف شهرک صنعتی را به­وسیله یک ناحیه انتقالی سبز که در ارتباط با شبکه سبز داخلی شهرک از یک سو و از سوی دیگر در ارتباط با شبکه اکولوژیک منطقه ای می باشد، به صورت کمربند فضای سبز به عنوان منظر حفاظتی به­کار گرفت. از سوی دیگر با ایجاد کمربند سبز و اتصال شهر چناران به شبکه اکولوژیک پیشنهادی و تقویت آن در جهتی که منتهی به شهرک صنعتی می شود به صورت افزایش پهنای کمربند می توان به پیوستگی شبکه اکولوژیک کمک نموده و از ایجاد ارتباط نامناسب بین این دو جلوگیری نمود. از سوی دیگر می­توان با ایجاد ارتباط میان فضای سبز انتقالی و کریدورهای طبیعی و مصنوع اطراف شهرک از قبیل رود دره شرقی شهرک و جاده چناران به شهرک صنعتی و نیز ایجاد حریم سبز از طریق لکه­های اکولوژیک باروستای خرم آباد به افزایش کیفیت و کارایی شبکه اکولوژیک و در نتیجه پایداری شهرک صنعتی دست یافت.


 

شکل 3- پلان راهبردی در مقیاس میانی

Figure 3 - Strategic Plan (Middle Scale)

 

5-3- مقیاس خرد

 

در جهت دستیابی به راهبردهای ایجاد و توسعه اکوپارک صنعتی چناران با تاکید بر پایداری، هدف نهایی پیوند اکوسیستم صنعتی موجود با اکوسیستم­های طبیعی پیرامون در جهت تأمین رفاه انسان و اکوسیستم­ها از طریق طراحی پایدار محیطی با رویکرد سیستمی به منظور دستیابی به سه هدف کلان «بهره­وری زیست محیطی»، «بهره­وری اجتماعی» و «بهره­وری اقتصادی» می­باشد. استراتژی­های نوین برنامه ریزی و طراحی با رویکرد کل­نگر در اکوسیستم­های صنعتی، راهبردهای کلان «ارتقاء جریان ماده و انرژی»، «ارتقاء جریان اطلاعات» و «ارتقاء محیط زندگی» را برای رسیدن به این هدف لازم می داند.

6- برنامه ریزی اهداف عملیاتی

اهداف عملیاتی، راهکارهای اجرای پیشنهادهای طرح در جهت پیاده سازی اهداف برگرفته از راهبردهای کلان و زمینه ساز برنامه ریزی فیزیکی طرح و ارایه برنامه راهبردی می­باشند . این اهداف در زیر شرح داده شده اند:

-         برنامه ریزی و طراحی ساختارها و زیر ساخت ها با درنظر داشتن ویژگی­های اقلیمی و آب و هوای منطقه، منابع آبی موجود، شرایط خاک، پوشش گیاهی بومی و سایر عوامل محیطی.

-         توجه به اصول اکولوژی سیمای سرزمین در طراحی شبکه­ها همراه با درنظر داشتن فون و فلور طبیعی منطقه، گسترش لکه­ها و کریدورهای سبز و پیوند آن­ها با سیستم طبیعی به­صورت شبکه اکولوژیک.

-         برنامه ریزی و طراحی سازگار با طبیعت، پیاده کردن سیستم چرخه­ای در تبادلات انرژی به تقلید از طبیعت.

-         استفاده از تکنولوژی­های سازگار با محیط زیست و ایجاد واحدهای زیست­محیطی، استفاده از تجهیزات و امکانات نظارتی و کنترل کننده، ایجاد کوران­های طبیعی هوا و با استفاده از جریان­های بادی منطقه به وسیله کریدورهای سبز و تقلیل آلودگی­ها، ایجاد شبکه­های کارا و به هم پیوسته فضای سبز در جهت کاهش آلودگی­های داخلی و جلوگیری از انتقال آلودگی­های پیرامونی به داخل.

-         ایجاد امکانات فرهنگی، اجتماعی و تفریحی درون مجموعه در حد امکان جهت ایجاد محیطی آرام درون محیط خشن صنعتی و ایجاد سرزندگی و ارتقای کیفیت اجتماعی منطقه صنعتی.

-         پیاده­سازی اصول اکولوژی سیمای سرزمین در احیاء لکه­ها و کریدورها، استفاده از گونه­های بومی در فضای سبز جهت افزایش کارآیی و دوام آن و ایجاد پیوستگی بین فضاهای سبز پراکنده به­وسیله کاشت گیاهان و توسعه فضای سبز در فضاهای خالی.

-         تبدیل سیستم خطی ماده و انرژی در منطقه صنعتی به سیستم چرخه­ای و خود کنترلی به تقلید از طبیعت.

-         استفاده از تجهیزات و امکانات مربوط به بازیافت، استفاده از پساب­های بازیافتی، شناخت و بازیافت پسماندها تا حد ممکن، طراحی محیط آموزشی مربوط به بازیافت، طراحی تجهیزات ثانویه در محل­های تولید پسماند ماده و انرژی و تغذیه تجهیزات جهت ارتقای سطح فرهنگی شهروندان و کارکنان.

-         استفاده از فضاهای باز و زمین های بایر درون هسته­های مختلف صنایع در راستای ایجاد ساختارهای جدید سازگار با محیط زیست.

-         ایجاد پیوستگی بین هسته­های مختلف صنایع به صورت شبکه­ اکولوژیک، جلوگیری از بادهای نامطلوب و انتقال گرد و غبار و کنترل آلودگی­های صوتی ناشی از صنایع و دسترسی­ها با استفاده از منظر حفاظتی و کاشت مناسب گونه های گیاهی، حفاظت آب و خاک و جلوگیری از جریان­های سیلابی با کاشت پوشش گیاهی در بالادست و همچنین در درون منطقه صنعتی.

-         تبدیل زمین­های بایر قطعات صنعتی ساخته نشده درون مجموعه به لکه­های سبز و پیوند آن­ها به کریدورهای سبز معابر در صورت امکان.

-         ایجاد یک پهنه سبز حفاظتی در اطراف شهرک و اتصال اکوسیستم­های صنعتی به طبیعت، یکپارچه­سازی لکه­ها و کریدورها و اتصال به شبکه سبز طبیعی، جلوگیری از وارد آمدن اختلال در ساختار طبیعی.

-         پیوند شبکه­های سبز با ساختار طبیعی پوشش گیاهی، طرح کاشت مناسب و استفاده از گونه­های سازگار با شرایط محیط در کنار گونه های بومی و افزایش مساحت لکه های سبز.

-         طراحی لکه ها و کریدورهای سبز متصل به ساختار طبیعی و ارتقای انسجام ساختار و عملکرد و الگوبرداری از مکانیسم های طبیعی در طراحی.

-         جلوگیری از گسستگی ساختارهای طبیعی، ایجاد کریدورها و گذرگاه هایی برای عبور حیات وحش، ایجاد شرایط مناسب نگهداری ساختار و کیفیت فضای سبز، پیوند اکوسیستم مصنوع به اکوسیستم طبیعی از طریق راهکارهای اکولوژیکی، احیاء فون و فلور طبیعی منطقه.

 

7- بحث و نتیجه گیری کلی

7-1- ملاحظات برنامه ریزی

با بررسی موارد ارایه شده در بخش اهداف عملیاتی و با جمع­بندی راهکارهای پیشنهادی در خصوص برنامه­ریزی سایت و بر مبنای مطالب ارایه شده در بخش مبانی نظری می­توان نتیجه گرفت که این ارتباطات در دو دسته کلی قابلیت اجرا و کنترل دارند که با عنوان کلی زیر قابل بررسی می­باشند:

  • اجرای اصول اکولوژی سیمای سرزمین در راستای برقراری ارتباط صنعت با طبیعت

v      اصلاح لکه ها و ساختارهای طبیعی اختلال یافته و پیشگیری از وارد آمدن اختلال در ساختارهای طبیعی

v      ایجاد شبکه اکولوژیک از طریق اتصال لکه­ها و کریدورهای مجموعه و پیوند اکولوژیکی آنها با ساختار طبیعی پیرامون

v      ایجاد شبکه های کارا و پیوسته فضای سبز در جهت جلوگیری از انتشار آلودگی­ در درون هسته­ها و پیش­گیری از انتقال آلودگی­های پیرامونی به داخل و برعکس

v      توجه به فون و فلور بومی منطقه در برنامه­ریزی به جهت حفظ تعاملات اکولوژیک

v      ایجاد پیوستگی بین هسته­های مختلف صنایع به صورت شبکه های سبز

v      حفاظت خاک منطقه صنعتی و بالادست و جلوگیری از جریان­های سیلابی با استفاده از کاشت مناسب پوشش گیاهی بویژه در نواحی دارای خاک سست.

v      تبدیل زمین های بایر به لکه ها و کریدورهای سبز و ایجاد کوران های طبیعی هوا

v      افزایش مساحت فضاهای سبز و بزرگتر کردن لکه­های سبز موجود

  • طراحی ساختارها و زیرساخت­های سازگار با محیط زیست

v      طراحی سیستم­های چرخه­ای در تبادلات انرژی با الگوبرداری از چرخه­های موجود در طبیعت

v      استقرار سیستم همزیستی و کاهش هزینه های ماده و انرژی

v      استفاده از منابع بازیافتی مانند آب بازیافتی، مواد، پسماندها و انرژی های مازاد

v      به­کارگیری مصالح تجدید پذیر و همساز با طبیعت

v      ایجاد شبکه منابع و اطلاعات در درون هسته ها و بسط این ارتباط به بیرون جهت ایجاد شبکه میان هسته­ها

v      استفاده از انرژی­های پاک و سازگار با محیط زیست مانند انرژی خورشیدی

 

7-2- طرح راهبردی برای مقیاس خرد

کلیه مواردی که در بالا اشاره شد گرچه نقش عمده و بسیار مهمی را در ایجاد یک پارک صنعتی اکولوژیک پایدار ایفا می­کنند، اما بسیاری از آنان تنها در صورتی قابل اجرا می­باشند که برای یک شهرک صنعتی که قرار است ایجاد شود به کار روند. البته بسیاری از موارد ارایه شده نیز در وضعیت فعلی شهرک صنعتی چناران در فاز یک و طرح پیشنهادی فاز دو قابل اجرا می­باشند که می­توان از آن­ها استفاده کرد. اما به طور کلی به نظر می­رسد در رابطه با وضعیت فعلی و یا پیشنهاد شده و تصویب شده این شهرک موارد زیر می­توانند به بهترین نحو در راستای اهداف پژوهش حاضر گام بردارند.

بر اساس طرح پیشنهاد شده برای شهرک صنعتی و پیرامون آن تا مرز محدوده مقیاس خرد، فضای خالی برای ارایه کاربری جدید و یا ایجاد فضاهای پیشنهادی در هر دو فاز شهرک صنعتی بسیار محدود بوده و در درون شهرک تنها فضاهای باز، لکه­های سبز موجود و مسیرها هستند. بر این اساس، برای ارایه راهبردهای اجرایی در مقیاس خرد باید حداکثر استفاده از فضای موجود به عمل آید. بنابر­این در پلان ارایه شده، فضای پیرامونی سایت به عنوان یک فضای سبز حایل بین شهرک صنعتی به عنوان سیستم صنعتی و زمین­های کشاورزی و مراتع به­عنوان محیط طبیعی در نظر گرفته می­شود. در درون این محدوده باید طراحی به صورتی انجام شود که آن را به عنوان یک منظر حفاظتی مطرح سازد. براین مبنا، در طرحی که برای این منظور ارایه می­شود باید کاربری­هایی شامل نهالستان، تأسیسات، تصفیه بیولوژیکی و تصفیه فاضلاب، تأسیسات آبیاری، ساختمان­های مسکونی کارگران ، پارکینگ و زمین­های ورزشی گنجانده شده در درون پوشش گیاهی با اشکوب­های متفاوت در نظر گرفته شود. عمده فضای طراحی باید برای استفاده به صورت پیاده منظور شده و دسترسی­ها عمدتاً با عرض کم و با فرم طبیعی شکل گیرند تا حداکثر رابطه با سیستم طبیعی پیرامون فراهم آید. در طراحی ساختمان­ها نیز باید سعی شود تا ارتباط شکلی مناسبی با فرم­های طبیعی برقرار شود.

از سوی دیگر می­توان با استفاده از فضاهای خطی موجود در شهرک صنعتی که شامل دسترسی­ها و مسیرها می باشند کریدورهای سبزی در درون ساختار شهرک ایجاد نمود که لکه­های سبز پیرامونی را به هم متصل ساخته و پیوستگی شبکه اکولوژیک منطقه­ای را با درون شهرک حفظ نماید و از سوی دیگر میان لکه­هایی که در درون خود شهرک به­عنوان فضای سبز در نظر گرفته شده اند نیز این شبکه را گسترش داد.

در این طرح، گیاه به سبب ویژگی پالایندگی و افزایش کیفیت محیطی بیشترین سطح را به خود اختصاص می­دهد. طراحی کاشت گونه های گیاهی بایستی به گونه ای انجام ­گیرد که بیشترین تشابه را از نظر ساختاری با پوشش گیاهی طبیعی داشته باشد. از این رو گیاهان عمدتاً با الگوبرداری از پراکنش گونه­های طبیعی در مناطق پردرخت منطقه و در اشکوب های مختلف چیده می­شوند. گونه های گیاهی مورد استفاده نیز می توانند شامل گونه های گیاهی بومی یا کاملاً سازگار باشند. گونه­­هایی مانند زبان گنجشک، گز، بادام کوهی، توت، ارغوان، داغداغان، شیر­خشت، عشقه، زالزالک، کاج سیاه و سرو نقره ای می­توانند گونه های مناسبی برای کاشت در محدوده های مورد نظر باشند.

 

 

شکل 4- پلان راهبردی در مقیاس خرد

Figure 4 - Strategic Plan (Small Scale)

 

منابع

 

  1. Habibi Nokhandan, M., Haghtalab, N., Malboosi, S., Abasi, F., Goodarzi, M., (2011). Quantitative Assessment of Climate Change by Weather Generation Models and Downscaling GCM Data in Tehran, Iran. Global Food Insecurity: Rethinking Agricultural and Rural Development Paradigm and Policy, DOI 10.1007/978-94-007-0890-7_16, Springer Science+Business Media B.V. 2011. 233-244.
  2. حق­طلب، نفیسه؛ گودرزی، محسن؛ حبیبی نوخندان، مجید؛ یاوری، احمدرضا و جعفری، حمید، 1392، مدل­سازی اقلیم استان­های تهران و مازندران با استفاده از مدل اقلیمی LARS-WG و مقایسه تغییرات آن در جبهه­های شمالی و جنوبی البرز مرکزی. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره پانزدهم، شماره یک، 37-49.
  3. شکویی. حسین، 1373، دیدگاه­های نو در جغرافیای شهری، جلد اول، انتشارات سمت.   
  4. Roberts, Brain.H, 2004; The application of industrial ecology principle and Planning guidelinesfor development of eco-industrial parks; an Australian case study ; Journal of Cleaner production. Vol.7
  5. فرشاد. مهدی، 1362، نظریه سیستمی، انتشارات امیرکبیر، تهران.
  6. مهندسان مشاور فرنهاد، 1381، معیارها و ضوابط ساماندهی صنایع و خدمات شهری، جلد اول، انتشارات سازمان شهرداری­های کشور.
  7. Lowe, E. A. (2001). Eco-Industrial Park Handbook for Asian Developing Countries: A report to Asian Developing Bank, Environment Development, RPP International, Emeryville, CA (http://www.indigodev.com/Handbook.html) (Accessed October 18, 2002).
  8. President Sustainable Development Committee. 1996, Report of industrial park studt, President Sustainable Development Committee, newyork. 
  9. Cote, Raymond. P; Cohen-Rosental, E; 1998, Designing eco-industrial Parks: A synthesis of some experiences; Journal of Cleaner production. Vol.6.
  1. میلر. جورج تایلر، 1380، زیستن در محیط زیست. ترجمه مجید مخدوم، انتشارات دانشگاه تهران.
  2. مثنوی، محمدرضا؛ گودرزی، محسن؛ فریادی، شهرزاد و حق طلب، نفیسه، 1391، تدوین راهبردهای طراحی محیطی نواحی تلفیقی شهر با طبیعت با استفاده از الگوهای فرکتالی و هندسه طبیعت، مطالعه موردی: کوهپایه­های شمال تهران در منطقه یک، فصلنامه  علوم محیطی، سال دهم، شماره دوم، 91-106.
  3. شهیدی و همکاران، 1381، فضای سبز صنعتی، مهندسین مشاور ره شهر.
  1. مطلبی. محمد، 1384، طراحی و بهسازی شهرک­های صنعتی بر اساس ایده پارک­های صنعتی اکولوژیک، مطالعه موردی: شهرک صنعتی توس، پایان نامه کارشناسی ارشد طراحی محیط، دانشگاه تهران.

 

 

 

 

 


 

 



1- عضو هیات علمی گروه مهندسی فضای سبز، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ملایر.

2- دانشجوی دکتری، دانشکده جغرافی، دانشگاه ایالتی میشیگان، آمریکا، *(مسوول مکاتبات).

3- دانشجوی دکتری، رشته برنامه ریزی شهری، دانشگاه صنعتی دورتمند، آلمان.

1- Faculty Member, Department of Landscape Design, Faculty of Agriculture, Malayer University, Iran.

2- PhD Candidate, Department of Geography, Michgan State University, USA.(Corresponding Author)

3- PhD Candidate, Faculty of Spatial Planning, Dortmund University of Technology (TU Dortmund), Germany.

  1. Habibi Nokhandan, M., Haghtalab, N., Malboosi, S., Abasi, F., Goodarzi, M., (2011). Quantitative Assessment of Climate Change by Weather Generation Models and Downscaling GCM Data in Tehran, Iran. Global Food Insecurity: Rethinking Agricultural and Rural Development Paradigm and Policy, DOI 10.1007/978-94-007-0890-7_16, Springer Science+Business Media B.V. 2011. 233-244.
  2. حق­طلب، نفیسه؛ گودرزی، محسن؛ حبیبی نوخندان، مجید؛ یاوری، احمدرضا و جعفری، حمید، 1392، مدل­سازی اقلیم استان­های تهران و مازندران با استفاده از مدل اقلیمی LARS-WG و مقایسه تغییرات آن در جبهه­های شمالی و جنوبی البرز مرکزی. فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره پانزدهم، شماره یک، 37-49.
  3. شکویی. حسین، 1373، دیدگاه­های نو در جغرافیای شهری، جلد اول، انتشارات سمت.   
  4. Roberts, Brain.H, 2004; The application of industrial ecology principle and Planning guidelinesfor development of eco-industrial parks; an Australian case study ; Journal of Cleaner production. Vol.7
  5. فرشاد. مهدی، 1362، نظریه سیستمی، انتشارات امیرکبیر، تهران.
  6. مهندسان مشاور فرنهاد، 1381، معیارها و ضوابط ساماندهی صنایع و خدمات شهری، جلد اول، انتشارات سازمان شهرداری­های کشور.
  7. Lowe, E. A. (2001). Eco-Industrial Park Handbook for Asian Developing Countries: A report to Asian Developing Bank, Environment Development, RPP International, Emeryville, CA (http://www.indigodev.com/Handbook.html) (Accessed October 18, 2002).
  8. President Sustainable Development Committee. 1996, Report of industrial park studt, President Sustainable Development Committee, newyork. 
  9. Cote, Raymond. P; Cohen-Rosental, E; 1998, Designing eco-industrial Parks: A synthesis of some experiences; Journal of Cleaner production. Vol.6.
  1. میلر. جورج تایلر، 1380، زیستن در محیط زیست. ترجمه مجید مخدوم، انتشارات دانشگاه تهران.
  2. مثنوی، محمدرضا؛ گودرزی، محسن؛ فریادی، شهرزاد و حق طلب، نفیسه، 1391، تدوین راهبردهای طراحی محیطی نواحی تلفیقی شهر با طبیعت با استفاده از الگوهای فرکتالی و هندسه طبیعت، مطالعه موردی: کوهپایه­های شمال تهران در منطقه یک، فصلنامه  علوم محیطی، سال دهم، شماره دوم، 91-106.
  3. شهیدی و همکاران، 1381، فضای سبز صنعتی، مهندسین مشاور ره شهر.
  1. مطلبی. محمد، 1384، طراحی و بهسازی شهرک­های صنعتی بر اساس ایده پارک­های صنعتی اکولوژیک، مطالعه موردی: شهرک صنعتی توس، پایان نامه کارشناسی ارشد طراحی محیط، دانشگاه تهران.