برآورد هزینه های زیست محیطی سدهای برقابی (مطالعه موردی سد برقابی سیاه بیشه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد مهندسی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران

2 دکترای مهندسی محیط زیست،عضو هیات علمی دانشگاه تهران

3 دکترای مهندسی شیمی، عضو هیات علمی پژوهشگاه صنعت نفت

چکیده

زمینه و هدف
احداث یک سد، تا چه حد موجب تخریب محیط زیست می­شود و چگونه می توان هزینه های زیست محیطی سدهای برقابی را محاسبه نمود؟ هدف این تحقیق شناخت محدوده تحت تاثیر در بالادست و شناخت روش های درونی نمودن هزینه های زیست محیطی تولید برق در صورتحساب مشترکین می باشد. در این روش میزان برق تولیدی در طول عمر سد تقسیم بر میزان تخریب منابع می شود تا هزینه های زیست محیطی هرMW برق بدست آید.
روش تحقیق
در این تحقیق اثرات زیست محیطی سدهای برقابی به تفکیک تاثیرات بر زمین منطقه، جابه­جایی و اسکان مجدد جمعیت موجود در منطقه، خسارات جانی احتمالی ناشی از بروز حوادث ناگوار و میزان انتشار گازهای گل­خانه­ای در جو توسط مخازن سد، از طریق روابط ریاضیموجود در نرم افزار کد نویسی شده سیمپک پیش بینی شده است. تاکید بر بررسی و برآورد میزان انتشار گازهای گل­خانه­ای می باشد. پس از به­دست آوردن مقادیر فیزیکی اثرات زیست محیطی ناشی از احداث سد، میزان خسارات اقتصادی وارده بر هر بخش بر حسب دلار برآورد گردید.
بحث و نتیجه گیری
سد تلمبه ای ذخیره ای سیاه بیشه در شمال کشور ایران و در حدود 10 کیلومتری تونل کندوان به عنوان یک مورد مطالعاتی انتخاب شد. در سد سیاه بیشه برای تولید هرMW برق، میزان 9/57 دلار به محیط زیست خسارت وارد می شود و بیشترین سهم هزینه های زیست محیطی را خسارت به اراضی(4/53 دلار)، به­خصوص اراضی جنگلی و کمترین هزینه ها را خسارات جانی تشکیل می­دهد.

کلیدواژه‌ها


برآورد هزینه های زیست محیطی سدهای برقابی

(مطالعه موردی سد برقابی سیاه بیشه)

 

زینب شمس هگانی[1]*

  zgshams@gmail.com

  عبدالرضا کرباسی2

سعید سلطانعلی3

 

چکیده

زمینه و هدف

احداث یک سد، تا چه حد موجب تخریب محیط زیست می­شود و چگونه می توان هزینه های زیست محیطی سدهای برقابی را محاسبه نمود؟ هدف این تحقیق شناخت محدوده تحت تاثیر در بالادست و شناخت روش های درونی نمودن هزینه های زیست محیطی تولید برق در صورتحساب مشترکین می باشد. در این روش میزان برق تولیدی در طول عمر سد تقسیم بر میزان تخریب منابع می شود تا هزینه های زیست محیطی هرMW برق بدست آید.

روش تحقیق

در این تحقیق اثرات زیست محیطی سدهای برقابی به تفکیک تاثیرات بر زمین منطقه، جابه­جایی و اسکان مجدد جمعیت موجود در منطقه، خسارات جانی احتمالی ناشی از بروز حوادث ناگوار و میزان انتشار گازهای گل­خانه­ای در جو توسط مخازن سد، از طریق روابط ریاضیموجود در نرم افزار کد نویسی شده سیمپک پیش بینی شده است. تاکید بر بررسی و برآورد میزان انتشار گازهای گل­خانه­ای می باشد. پس از به­دست آوردن مقادیر فیزیکی اثرات زیست محیطی ناشی از احداث سد، میزان خسارات اقتصادی وارده بر هر بخش بر حسب دلار برآورد گردید.

بحث و نتیجه گیری

سد تلمبه ای ذخیره ای سیاه بیشه در شمال کشور ایران و در حدود 10 کیلومتری تونل کندوان به عنوان یک مورد مطالعاتی انتخاب شد. در سد سیاه بیشه برای تولید هرMW برق، میزان 9/57 دلار به محیط زیست خسارت وارد می شود و بیشترین سهم هزینه های زیست محیطی را خسارت به اراضی(4/53 دلار)، به­خصوص اراضی جنگلی و کمترین هزینه ها را خسارات جانی تشکیل می­دهد.

 

واژهای کلیدی: سدهای برقابی، تحلیل هزینه- منفعت، هزینه های زیست محیطی، جابه­جایی

 

1- مقدمه

طرفداران انرژی برقابی به مزایای قابل توجه پروژه های برقابی، از قبیل انرژی پاک و تجدید شدنی، کنترل سیلاب، افزایش محصولات کشاورزی به کمک آبیاری و تامین آب برای مصارف خانگی، اشاره می کنند. مخالفان، مزایا را با اثرات گوناگون و ناسازگار اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی مقایسه می­نمایند. WCD به­وسیله جمع آوری اطلاعات، بررسی، بازدید و تجدیدنظر در مورد 125 سد بزرگ موجود، دریافت که سد­های بزرگ اثرات منفی گسترده­ای بر رودخانه­ها، آبخیزها و اکوسیستم ها دارند. هم­چنین تغییرپذیری قابل توجهی در رسیدن به مزایای وعده داده شده وجود دارد. علاوه بر آن، محاسبه هزینه های اجتماعی و محیط زیستی بسیار ضعیف انجام می­شود ]1[. بحث انگیزترین اثر، که بیشترین صداهای مخالفت در مورد آن شنیده می­شود، جابه­جایی اجباری مردم برای ساختن مخزن سد است. بیش از 400000 کیلومتر مربع زمین، در سراسر جهان (تقریبا معادل مساحت کالیفرنیا)،  به­وسیله مخازن آب انسان ساز به زیر آب رفته است. اگرچه این عدد کسر کوچکی از مساحت تمام خشکی های دنیا را نشان می دهد، با این حال خسارات قابل توجه و مهمی به حوزه آبگیر رودخانه ها نظیر حاصل­خیزترین زمین های کشاورزی و متنوع ترین جنگل ها و تالاب ها و اکوسیستم ها وارد می شود. گذشته از این، برخی افراد محلی که تابعیت کشور یا مدارک شناسایی قانونی ندارند، در بیشتر اوقات بعنوان افراد تحت تأثیر پروژه محسوب نمی شوند و در آمار و ارقام منتشر شده از حضور آنها چشم پوشی می شود.  به­علاوه، اکثر اوقات آمار رسمی با آمار انجمن های غیر­دولتی (NGOs) اختلاف دارند. این انجمن ها  ادعا می­کنند اثرات جابه­جایی به­طور قابل ملاحظه ای بیشتر است.WCD برآورد کرده است که در تمام دنیا، 80 – 40 میلیون نفر جابه­جا می شوند. بعضی از NGO ها تعداد افرادی را که به طور جاری در هر سال جابجا می شوند، 2 میلیون نفر برآورد کرده اند ]2[. در جابه­جایی فیزیکی افراد، باید این موضوع مورد مطالعه قرار گیرد که آیا در این تغییر مکان وسیله معاش افراد مهیاست یا افراد دچار محرومیت و حرمان خواهند شد. خیلی اوقات به­علت بی کفایتی و ضعیف بودن برنامه هایی که در نظر گرفته شده، مردمی که برای اسکان مجدد و یا جبران خسارت تعیین شده اند، قبل از دسترسی به امکانات وعده داده شده، از دنیا می روند. گاهی هم افراد بعد از اسکان مجدد به سرنوشتی وخیم تر از قبل دچار می­شوند ]3[. سایر اثرات زیست محیطی شامل خسارات وارده به تنوع زیستی، خسارت به ماهیگیری، تغییر منابع آب، صدمه به منابع فرهنگی، تاریخی و معدنی، زیان های وارده به مکان های باستانی ، خسارت به زیبایی منظر و مکان های توریستی و غیره می­باشد ]8-4[. بعضی از مطالعات، اثرات را به دو بخش مربوط به فاز ساختمانی و فاز آب­گیری تقسیم می کند. در این تقسیم بندی اثراتی هم­چون تاثیرات ناشی از تغییر کیفیت ، سرعت و حرکت جریان آب، تاثیرات بر فرآورده های آبی و اثر بر چشم انداز مانند تاثیر بر میزان گردش­گری مد نظر است.]11-9[.  سایر تحلیل­گران بین اثرات مستقیم و غیر مستقیم تفاوت قایل می شوند. اثرات غیر مستقیم اساسا اثرات منفی مشاهده شده یا مورد انتظار سد ها می باشد ]13و12[.

هم­چنین، اثرات را می­توان براساس اثر بر محیط فیزیکی و شیمیایی، پوشش گیاهی و حیات جانوری و محیط اقتصادی اجتماعی (مانند اثرات تجمعی)، گروه­بندی کرد ]15و14[. سایر نویسندگان ترجیح می­دهند که اثرات را به­صورت اثر بر بالادست رودخانه و اثر بر پایین دست رودخانه طبقه­بندی نمایند و تفاوتی بین اثرات اولیه و اثرات ثانویه قایل شوند ]17و16[. در تحقیق حاضر، سد برقابی سیاه بیشه به کمک نرم افزار سیمپک که در محیط اکسل کد نویسی شده است، مورد مطالعه قرار گرفته است. مقادیر عددی و ورودی این نرم افزار جهت ارزیابی­ها، اطلاعات وزرات نیرو در سال 1382می باشد ]18[. برق حاصل از سد تلمبه ای ذخیره ای سیاه بیشه با ظرفیت 1000 مگاوات، در زمان های اوج مصرف برق  به­کارگرفته می شود ]19[. به­طور کلی در ایران سدهای برقابی نقش مهمی در تولید برق ایفا نمی­نمایند]21و20[.

2- روش تحقیق

در تحقیق حاضر، مشخصات سد برقابی سیاه بیشه (مثل ارتفاع سد، عوارض و شکل زمین، تراکم جمعیت و پوشش زمین) مورد توجه قرار گرفته است. سپس از روابط زیر جهت به­دست آوردن مساحت نهایی مناطقی که توسط مخزن سد زیر آب می­روند، به کیلومتر مربع (IARS) استفاده شد:

 

    (1)           

        (2)                        

 

    (3)                    

 

با دانستن مساحت منطقه ای که در اثر آب­گیری مخزن سد زیر آب می­رود، می توانیم جمعیتی را که به­طور فیزیکی جابه­جا خواهند شد (POPDIS) تخمین بزنیم. علاوه بر این­که جابه­جایی فیزیکی افراد، وابسته به اندازه مخزن سد (IARS) است، می­توان آن را تابعی از تراکم جمعیت بر حسب تعداد افراد بر کیلومتر مربع (POPDensity) در منطقه تحت تأثیر دانست. ارتفاع سد 104 متر و کل مساحت مناطق زیر آب در سد سیاه بیشه 113کیلومتر مربع محاسبه شد. تراکم جمعیت در منطقه 7 نفر، تعداد افراد جابه­جا شده 792 نفر و هزینه­های این جابه­جایی 48/6 دلار به ازای هر مگاوات برق تولیدی می باشد.

 

  (4)  

رابطه (5) انرژی جنبشی آب را به انرژی الکتریسیته تبدیل می کند و آن را به صورت تابعی از ظرفیت برنامه ریزی شده تاسیسات برای تولید برق بر حسب مگاوات برق (P) بیان می­کند، آب در توربین­های مرکب بر­حسب متر مکعب بر ثانیه جریان می یابد (Qw). کل تغییرات راندمان تولید، به صورت مخرج کسر در رابطه نشان داده شده است. برای سادگی کار فرض می­کنیم که انرژی هدر رفته در سراسر سیستم (شامل تمام خسارات مربوط به آب) مساوی %10 است.

 

   (5)            

 

در طراحی و مکان یابی بعضی نیروگاه ها برای افزایش میزان برق تولیدی، محل نیروگاه را در پایین دست سد در نظر می گیرند. در این وضعیت، باید رابطه (5) را با در نظر گرفتن اضافات تاج بر حسب متر (HΔ) تنظیم نماییم. رابطه ای که برای تنظیم نمودن میزان واقعی تاج به­کار می­رود، بدین صورت است. در سد مورد نظر، نیروگاه و ژنراتور در 15 متری پایه سد قرار گرفته­اند.

 

   (6)                    

 

HΔ فاصله عمودی بین پایه سد و محل قرارگیری نیروگاه یا ژنراتور است. در بعضی موارد HΔ می­تواند چندین برابر HD باشد. از این­رو، در برآورد ارتفاع سد با استفاده از الگوریتم بالا، در نظر گرفتن HΔ بسیار مهم است. در غیر این صورت، ممکن است کاربر ارتفاع سد را بیش از ارتفاع واقعی آن برآورد نماید. در سد ما، تاج غیرواقعی 330 متر محاسبه شده است.

جدول (1)- انتشارات هنگام ساخت سد جدید

Table 1 - Emissions when building new dams

میزان انتشار

CO2 (g/kWh)

                              سدهای خاکی         سدهای بتونی

SO2 (g/kwh)

 

NOx (g/kwh)

کم

10/0

00/1

008/0

003/0

زیاد

00/1

90/5

100/0

013/0

متوسط

55/0

733/2

035/0

006/0

 

عوامل انتشار که در جدول (1) آمده بر پایه چرخه حیات انتشارات در طول عمر 100 سال درنظر گرفته شده است. برای محاسبه انتشارات سالیانه بر حسب تن در سال، لازم است که ما میانگین تولید نیروی الکتریسیته را برای هر واحد یا دستگاه بدانیم. طبق رابطه (7) ، مدل از مقادیر عوامل انتشار بر حسب گرم بر کیلووات ساعت (EFconstr) (که در جدول بالا آمده)، ظرفیت نیروگاه معادل مگاوات برق (P) و میانگین ظرفیت فاکتورها برحسب درصد (CF) برای محاسبات خود استفاده می­کند. در سد سیاه بیشه، P برابر 1000 مگاوات و CF 25 درصد می­باشد.

 

  (7)         

 

پر کردن مخزن آب و غرقاب کردن زمین به مدت طولانی در بسیاری از موارد منجر به غوطه ور شدن میزان قابل توجهی از توده زیستی می­گردد. این موضوع مخصوصا در مناطق استوایی و گرمسیری ثابت شده است. در یک حالت غرقابی، توده زیستی (پوشش گیاهی و خاک) و کربن وارد شده از مناطق حوزه آب­خیز، به­وسیله میکروب های هوازی و بی هوازی در یک فرآیند زیستی تجزیه می­شوند. در بهره برداری از یک سد سه مرحله مهم وجود دارد: 1) فاز اول که 3-1 سال بعد از آب­گیری طول می­کشد. 2) فاز فرسایش که بیش از 10-7 سال طول می کشد و 3) فاز متعادل که 30-10 سال است ]22[. به­علاوه، شواهد محکمی مبنی بر تفاوت فصلی و سالیانه میزان انتشارات وجود دارد ]23[.

جدول(2)- انتشار گازهای گل­خانه­ای در طول بهره برداری از مخازن آب موجود

Table 2 - Greenhouse gas emissions during the operation of existing water reservoirs

انتشار

مناطق استوایی

CH4             CO2

مناطق شمالی

CH4                  CO2

کم

150

5/1

183

8/1

زیاد

4000

40

1350

5/13

متوسط

1798

18

693

9/6

تمام ارزش ها بر حسب ton/km2/year می باشد. فرض بر اینست که %1 انتشارات به فرم متان است.

 

برای برآورد انتشارات کلی سالیانه هر دو گاز گل­خانه­ای بر­حسب تن در سال، مدل طبق رابطه زیر از مناطق پوشیده شده از آب بر حسب کیلومتر مربع (IARS) و عوامل انتشار در طول بهره­برداری بر­حسب تن بر­کیلومتر مربع در سال (EFoperat) استفاده می­کند. در سد سیاه بیشه IARSبرابر با 10/113 محاسبه شده است.

 (8)                                    

 

علاوه بر این، مدل کل انتشارات گازهای گل­خانه­ای، کربن را که به صورت بالقوه در گرمایش جهانی در ترکیبات متان (GWPCH4) و کربن مولکولی و دی اکسید کربن به­کار می روند، تعیین می­کند. ما در محاسبات خود GWPCH4را 21 و قیمت کربن را 12 دلار برای هر تن در نظر گرفتیم.

(9)

 

 

رابطه نهایی برای خسارت جانبی هر حادثه (LIVESLost,Acc) ، تابعی از جمعیت در معرض خطر (POPRisk)، زمان اعلام خطر (TIMEWarn)­ و عوارض زمین (TER) به­صورت زیر می­باشد:

 

(10)

 

 

 

 

از آن­جا که هیچ کس در حوزه دریاچه سد زندگی نمی­کند، پس­جمعیت در معرض خطر­و­خسارات جانبی حادثه به صفر­می­رسد.

خسارات جانی هر­سد­در­سال (ExpLives Lost,Year)، به­صورت ترکیبی از میانگین میزان شکست سدها (FRD) و ارزش قراردادی 4-E1، به کمک رابطه زیر پیش بینی می­شود:

(11)

 

برای سادگی­کار، ما باید محاسبات هزینه جابه­جایی­جمعیت را بر مبنای دلار امریکا (Cost DIS) که از­الگوریتم مارکاندیا1­به­دست آمده، انجام دهیم. در اصل ما فرض را بر این گذاشته ایم که هزینه اسکان مجدد هر شخص، تابعی است از درآمد سرانه ملی (GDP) که به­صورت زیر بیان می­شود .ما در اینجا  GDP ایران را در سال 2007، 12300 در نظر گرفتیم.

(12)

 

 

به علت این­که بیشتر اوقات هزینه اسکان مجدد، داخلی است، ما مؤلفه های بیرونی هزینه های جابه­جایی را بر حسب دلار امریکا

 (Cost DIS,EXT) و مبتنی بر بخشی از مردم که مجبور به جابه­جایی شده­اند ولی توسط مسوولین پروژه مجددا اسکان نیافته­اند یا خساراتشان جبران نشده است (Fraction DIS,NOTRES) ، محاسبه می کنیم.

(13)

 

 

چون این پرداخت فقط یک­بار انجام می شود، لازم است که هزینه ها در طول عمر اقتصادی پروژه  (ELife) بر پایه دو عامل میزان سود تعیین شده برای مصرف­کننده[2] (IR) و هزینه های بیرونی به ازاء هر مگا وات ساعت برق تولید شده توسط نیروگاه برقابی، هم تراز شوند. پس رابطه زیر را جهت محاسبه نسبت هم ترازی هزینه های بیرونی جابه­جایی بر حسب دلار امریکا به مگاوات ساعت (Cost DIS, MWh, EXT) به کار می­بریم.

 

(14)

 

پر کردن مخزن سد منجر به خسارات اقتصادی زمین می­گردد.­ برای سادگی کار، به سه نوع از کاربری اراضی برای زمین­های زیر آب رفته، بسنده می­کنیم که عبارتند از جنگل، زمین کشاورزی و سایر موارد (IARS,i) . اگر زمین ملک خصوصی افراد باشد و سند قانونی داشته باشد، احتمالا مسوولین پروژه، خسارات آن­ها را جبران می­کنند. با این حال، بعضی مردم برای زمین شان سند قانونی ندارند یا ممکن است یک زمین بزرگ عمومی باشد (و سند مشاع داشته باشد). برای این­که محاسبه هزینه کاربری اراضی (Cost LandUse, i) حقیقی بوده و وجهه قانونی داشته باشد، می­توان به کمک رابطه (15) هزینه های بیرونی را بر حسب دلار امریکا (CostLandLoss,EXT) و با در نظر گرفتن کسری از هزینه ها که قبلا درونی شده اند (FIC) درونی کرد. رابطه (16) هزینه­های بیرونی را هم تراز نموده و بر حسب دلار برای هر مگاوات ساعت بیان می­کند. در مورد میزان سود صفر، معادله به­صورت رابطه (17) تنظیم می­شود ]24[.

 

(15)

 

 

 

(16)

 

 

 

 

(17)

 

 

 

در این بخش می­خواهیم خسارات جانی سالیانه ناشی از شکست سدهای آبی را به هزینه های بیرونی تبدیل کنیم. برای این منظور، ما به مقادیر آماری نفوس نیاز داریم. برای سازگار بودن این مدل با سایر مدل­های دیگر، از ارزش1/3 میلیون ECU 95، که اتحادیه اروپا در پروژه ExternE به کار برده، استفاده می­کنیم­. این ارزش را می توان معادل 3627 میلیون یورو یا 3264300 دلار امریکا در سال 2000 دانست. می­توان به کمک نسبت GDP به برابری قدرت خرید، یا همان درآمد سرانه ملی (GDPppp)، این ارزش را به واحد پول سایر کشورها تبدیل نمود. ما باید درآمد سرانه ملی کشور مورد نظر (GDPppp,countryX) را پیدا کنیم و با در نظر گرفتن درآمد سرانه ملی اروپا که 20269 دلار می باشد، ارزش آماری نفوس را در کشور مورد مطالعه محاسبه نماییم. به کمک رابطه (18) و با استفاده از قیمت های تنظیم شده، می توان برای آمار نفوس کشور مورد نظر (VSL Country X)، هزینه خسارات جانی ناشی از سوانح مربوط به سد را، برحسب دلار امریکا به ازاء هر مگاوات ساعت برق تولید شده (Cost LossLife,MWh,EXT) به­دست آورد ]15[.

 

(18)

 

 

 

رابطه (19) ارزش اقتصادی خسارات وارده بر محصولات کشاورزی و دامپروری را تخمین می­زند. برای تعیین هزینه هر واحد از محصولات خسارت دیده کشاورزی (AGMV) و دامپروری (LSMV) از قیمت های بازار استفاده می­شود. به کمک رابطه (19) خسارات اقتصادی، به صورت دلار به ازاء هر مگاوات ساعت برق تولیدی (CostLoss Agliv , MWh , EXT) برآورد می­شود. هزینه خسارات وارده به محصولات کشاورزی و دامپروری 94/3 دلار برای هر مگاوات ساعت برق تولیدی می­باشد. هزینه­های بیرونی خسارات وارده بر محیط به­صورت سالیانه به 62/8 دلار می­رسد.

(19)

 

 

 

هزینه اقتصادی افزایش بیماری­ها، بر­حسب دلار به ازاء هر مگاوات ساعت برق تولیدی (Cost DISInc,MWh,EXT) توسط رابطه (20) محاسبه می­گردد. در اطراف سد مورد نظر، افزایش بیماری ها در اثر سد مشاهده نشده است، پس خسارات این بخش صفر است.

(20)

 

 

برای هزینه هر واحد کربن (CARVal) ، می­توان قیمت کربن در تسهیلات مالی محیط زیست جهانی[3] یا سرمایه اولیه کربن در بانک جهانی را در نظر گرفت. ارزش هر تن کربن در حدود 35-12 دلار می­باشد. به کمک رابطه (21) هزینه های اقتصادی انتشار گازها بر حسب دلار، به ازاء هر مگاوات ساعت برق تولیدی(CostEmis,MWh,EXT) محاسبه می­گردد.

(21)

 

3- نتایج و بحث

پر­کردن مخزن آب و غرقاب کردن زمین به مدت طولانی در بسیاری از موارد منجر به غوطه ور شدن میزان قابل توجهی از توده­زیستی می­گردد. این موضوع مخصوصا در مناطق استوایی و گرمسیری ثابت شده است. در یک حالت غرقابی، توده زیستی (پوشش گیاهی و خاک) و کربن وارد شده از مناطق حوزه آب­خیز، به­وسیله میکروب­های هوازی و بی هوازی در یک فرآیند زیستی تجزیه می­شوند. محصول این تجزیه، دی اکسید­کربن (CO2) و متان (CH4) و در اندازه کمتر اکسید نیتروژن (N2O) می باشد. یکی از بزرگترین پتانسیل­های خطر برای سلامت عمومی مربوط به شکسته شدن تصادفی سد می­باشد. پیامد شکسته شدن سد می­تواند فاجعه بار باشد. این اتفاق به خسارات جانی و مالی عمده ای منجر می­گردد. می­توانیم شکسته شدن سدها را با توجه به دلایل اولیه طبقه بندی نماییم: 1) شکسته شدن استاتیک، ­به­دلیل عیب و نقص ساختاری و ساختمانی خود سد به­وجود می­آید. 2)شکسته شدن زلزله ای، به­علت فعال شدن زمین لرزه رخ می­دهد. 3) شکسته شدن هیدرولوژیکی، ممکن است نتیجه یورش و طغیان آب یا اثر هم­زمان زمین لغزه و غالب شدن نیروی طغیان آب باشد. در واقع شانس شکسته شدن سد در ابتدای کار، یعنی زمانی که شروع به پر کردن ظرفیت مخزن می کنند، بیشتر از همیشه است. پیامدهای این خسارت به­صورت تلفات جانی یا خسارات مالی ممکن است فاجعه بار باشد. کاملا بدیهی است که میزان خسارت، با توجه به شرایط محلی، متفاوت است. به­طور کلی ما قصد کمی سازی اثرات فیزیکی خسارات وارده به محصولات کشاورزی ودامپروری را نداریم. در عوض، خسارات واقعی به محصولات کشاورزی و دامپروری (AGLoss, LSLoss) و هزینه­های مربوطه، توسط کاربر وارد روابط می­شود. برای تعیین هزینه هر واحد از محصولات خسارت دیده کشاورزی (AGMV) و دامپروری (LSMV) از قیمت های بازار استفاده می­گردد.

 

4- نتیجه گیری

در سد سیاه بیشه برای تولید هرMW برق، میزان 9/57 دلار معادل 1737000 ریال به محیط زیست خسارت وارد می شود و بیشترین سهم هزینه های زیست محیطی را خسارت به اراضی(4/53 دلار)، به­خصوص اراضی جنگلی و کمترین هزینه ها را خسارات جانی (0/00) تشکیل می­دهد. کل هزینه های واقعی­ تولید هرMW برق در ایران 23/72 دلار معادل 2167000 ریال است، در حالی­که تنها به 5/1­ این قیمت یعنی 3/14 دلار یا 430000 ریال به مصرف کننده فروخته می­شود.در صورتی­که میانگین هزینه­های زیست محیطی تولید هر مگاوات برق در سدهای برقابی کشور به­دست آید، می­توان به کمک روش­های مدیریتی این هزینه ها را در صورت­حساب مشترکین لحاظ نموده و بدین صورت هزینه­های بیرونی تولید برق را درونی کرد. حتی اگر فعلا افزایش قیمت برق و لحاظ کردن هزینه­های زیست محیطی در صورت­حساب مشترکین امکان نداشته باشد و یا مستلزم مطالعات بیشتری باشد، حداقل می­توان از نتایج تحقیقات در مورد چند سد بررسی شده از جمله سیاه بیشه، به­عنوان شاخص تاثیرگذاری در تصمیم­گیری­های کلان مدیریتی استفاده کرد. بدین ترتیب، ما ارزش های محیط زیستی هر منطقه را به قیمت تبدیل می­کنیم تا قضاوت در مورد سود ده بودن یا نبودن یک پروژه به راحتی امکان پذیر باشد. روشی را که در این مقاله معرفی شده است، می­توان به­عنوان مقدمه­ای بر ارزیابی اثرات زیست محیطی سدهای برقابی کشور به­کار برد تا تاثیر احداث سد بر محیط اقتصادی اجتماعی منطقه هر چه بهتر نمایان و در نهایت برای احداث و یا عدم احداث یک سد برقابی درست تر تصمیم گیری گردد.

 

فهرست منابع

1. Gagnon, L., Klimpt, J. E. and Seelos, K., Comparing Recommendations from the World Commission on Dams and the IEA Initiative on Hydropower. Energy Policy, 30, 1299-1304, 2002.

2. Jackson, S. and Sleigh, A., Resettlement for China’s Three Gorges Dam: Socio-Economic Impact and Institutional Tensions. Communist and Post-Communist Studies, 33, 223-241, 2000.

3. Lerer, L. B. and Scudder, T., Health Impacts of Large Dams. Environ. Impact Assess Rev., 19, 113-123, 1999.

[4. Toro, S. M., Post-Construction Effects of the Cameroonian Lagdo Dam on the River Benue. Water and Environment Journal, 11 (2), 109 – 113, 2007.

5. Kummu, M. and Varis, O., Sediment-Related Impacts Due to Upstream Reservoir Trapping, the Lower Mekong River. Geomorphology, 85, 275–293, 2007.

6. de Souza, A. C. C. (2007) Assessment and Statistics of Brazilian Hydroelectric Power Plants: Dam Areas Versus Installed and Firm Power. Renewable and Susta