بررسی اثرات زیست محیطی سد استقلال میناب درفازبهره برداری با تلفیق روش های ICOLD و Modified

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 *- (مسوول مکاتبات): عضو هیئت علمی گروه محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست ، دانشگاه آزاداسلامی واحد بندرعباس، بندرعباس، ایران.

3 کارشناس GIS شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان، بندرعباس، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: سد استقلال میناب باحجم مخزن اولیه 350 میلیون مترمکعب و حجم مفید 270 میلیون مترمکعب ازنوع سدهای بتنی وزنی پایدار بوده و در4 کیلومتری شرق شهرستان میناب درطول جغرافیایی 57 درجه و 4 دقیقه و عرض جغرافیایی 27 درجه و 9 دقیقه برروی رودخانه میناب احداث شده است . این سد باهدف تأمین آب آشامیدنی شهرستان بندرعباس ، تأمین آب برای 14670 هکتاراراضی پایین دست درشهرستان میناب ، صنعت  ، کنترل سیلاب و تغذیه مصنوعی درسال 1362 به بهره برداری رسید.
 روش بررسی: این مطالعه با هدف تجزیه و تحلیل اثرات زیست محیطی ناشی ازبهره برداری سد استقلال به انجام رسیده است. پس ازجمع آوری اطلاعات پایه ، بازدید زمینی ازمحدوده مورد نظر و دریاچه سد فهرستی از منابع زیست محیطی تحت تأثیر تهیه گردید و پس از آن محدوده مطالعاتی در قالب محیط های بلافصل ، تحت اثر مستقیم و غیرمستقیم تعیین شد . سپس نقشه های مورد نیاز اعم از موقعیت حوضه ، ایستگاه ها ، پوشش گیاهی و ... درمحیط GIS تهیه شد. کارنمونه برداری از آب در دو فصل گرم و خشک، گرم و مرطوب انجام و تجزیه و تحلیل نمونه های آب انجام شد. به منظور پیش بینی اثرات سد ازروش اختصاصی ارزیابی سدها موسوم به روش ICOLD [1] استفاده شد . پس ازآنکه کلیه اثرات تعیین شد ازآنجایی که روش ICOLD یک روش کیفی است برای نمره دهی و تفسیر اثرات از روش تغییر یافته و یا تقلیدی از آن به نام Modified استفاده گردید.
نتیجه گیری: نتایج این مطالعه نشان می دهد که سد استقلال میناب برروی محیط بیولوژیکی و محیط اقتصادی اجتماعی اثری مثبت داشته و نمرات (5/207 +) و (25/329 +) رابه خود اختصاص داده است و تنها برمحیط فیزیکی شیمیایی اثرمنفی معادل با (242 - ) داشته است ولی درمجموع وجود سداستقلال میناب وبهره برداری ازآن بانمره (75/294 +) تأثیر مثبتی برمنطقه داشته است .درپایان راهبردها و راهکارهای مدیریتی جهت تقلیل آثار منفی ناشی از بهره برداری سد نظیر :کاهش رسوب ورودی به دریاچه از طریق ایجاد سدهایی در بالا دست سد استقلال، ترویج روش بیولوژیکی درمبارزه با آفات زراعی به جای سموم پیشنهاد شده است که مدیریت صحیح زیست محیطی حوضه آبخیز میناب منوط به اجرای دقیق وکامل این راهکارهای پیشنهادی می باشد.



[1]- International  Committee  of  Large  Dams                                                                                              

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره هجدهم، ویژه نامه شماره2، پاییز 1395

 

بررسی اثرات زیست محیطی سد استقلال میناب درفازبهره برداری

با تلفیق روش های ICOLD و Modified

 

سید علی جوزی [1]*

sajozi@yahoo.com

لیلا حسینی [2]

علی دهقانی[3]

تاریخ دریافت: 11/02/89

تاریخ پذیرش:18/03/90

 

چکیده

زمینه و هدف: سد استقلال میناب باحجم مخزن اولیه 350 میلیون مترمکعب و حجم مفید 270 میلیون مترمکعب ازنوع سدهای بتنی وزنی پایدار بوده و در4 کیلومتری شرق شهرستان میناب درطول جغرافیایی 57 درجه و 4 دقیقه و عرض جغرافیایی 27 درجه و 9 دقیقه برروی رودخانه میناب احداث شده است . این سد باهدف تأمین آب آشامیدنی شهرستان بندرعباس ، تأمین آب برای 14670 هکتاراراضی پایین دست درشهرستان میناب ، صنعت  ، کنترل سیلاب و تغذیه مصنوعی درسال 1362 به بهره برداری رسید.

 روش بررسی: این مطالعه با هدف تجزیه و تحلیل اثرات زیست محیطی ناشی ازبهره برداری سد استقلال به انجام رسیده است. پس ازجمع آوری اطلاعات پایه ، بازدید زمینی ازمحدوده مورد نظر و دریاچه سد فهرستی از منابع زیست محیطی تحت تأثیر تهیه گردید و پس از آن محدوده مطالعاتی در قالب محیط های بلافصل ، تحت اثر مستقیم و غیرمستقیم تعیین شد . سپس نقشه های مورد نیاز اعم از موقعیت حوضه ، ایستگاه ها ، پوشش گیاهی و ... درمحیط GIS تهیه شد. کارنمونه برداری از آب در دو فصل گرم و خشک، گرم و مرطوب انجام و تجزیه و تحلیل نمونه های آب انجام شد. به منظور پیش بینی اثرات سد ازروش اختصاصی ارزیابی سدها موسوم به روش ICOLD [4] استفاده شد . پس ازآنکه کلیه اثرات تعیین شد ازآنجایی که روش ICOLD یک روش کیفی است برای نمره دهی و تفسیر اثرات از روش تغییر یافته و یا تقلیدی از آن به نام Modified استفاده گردید.

نتیجه گیری: نتایج این مطالعه نشان می دهد که سد استقلال میناب برروی محیط بیولوژیکی و محیط اقتصادی اجتماعی اثری مثبت داشته و نمرات (5/207 +) و (25/329 +) رابه خود اختصاص داده است و تنها برمحیط فیزیکی شیمیایی اثرمنفی معادل با (242 - ) داشته است ولی درمجموع وجود سداستقلال میناب وبهره برداری ازآن بانمره (75/294 +) تأثیر مثبتی برمنطقه داشته است .درپایان راهبردها و راهکارهای مدیریتی جهت تقلیل آثار منفی ناشی از بهره برداری سد نظیر :کاهش رسوب ورودی به دریاچه از طریق ایجاد سدهایی در بالا دست سد استقلال، ترویج روش بیولوژیکی درمبارزه با آفات زراعی به جای سموم پیشنهاد شده است که مدیریت صحیح زیست محیطی حوضه آبخیز میناب منوط به اجرای دقیق وکامل این راهکارهای پیشنهادی می باشد.

واژه­های کلیدی: ارزیابی محیط زیست، پیش بینی اثرات زیست محیطی، روش ICOLD، مرحله بهره برداری، سداستقلال.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.2, Autumn 2016

 

 

 

 

 


Study of Environmental Impact of Minab Esteghlal Dam in Operation Phase Using a Combination of Modified and ICOLD Methods

 

Seyed Ali Jozi [5]*

sajozi@yahoo.com

Leila Hosseini [6]

Ali Dehghani [7]

 

Abstract

Background and Objective: Minab Esteghlal dam, with a capacity of 350 million m2 and an efficient capacity of 270 million m2, is a stable-weight-concrete dam which is constructed on Minab river at the distance of 4 km from the east of Minab township with a geographic longitude of 57° and 4′ and a geographic latitude of 27° and 9′. This dam was established in 1993 to supply the drinking water for Bandar Abbas and to provide water for 14670 hectares of downstram lands in Minab and for industry, flood control and artificial nutrition purposes.

Method: This study is carried out to analyze the environmental impacts caused by operation of the dam. After collecting the basic data and field survey of the site and the dam reservoir, a list of environmental resources being affected was prepared. The study area was also determined in the from of individual environment under the direct and indirect impacts. Then, the required maps for the site, stations, ground cover, etc, were provided in the GIS environment. Water sampling was accomplished in warm and dry and warm and humid seasons, and water samples were carefully examined. In order to predict the dam impacts, a special method of assessment called ICOLD was conducted. After determining all the impacts, since this method is a qualitative method, a modified method was used to mark and interprete the impacts.

Results: The results of this study showed that Esteghlal dam had a positive impact on biologic and socio-economic environments and had the scores of +207.5 and +329.25, and had a negative impact of -242 on physico–chemical environment. At the end, some recommendations to eliminate the negative impacts caused by operation of the dam, including decrease of deposit input to the river via constructing som dams at the upperhills before Esteghlal dam, and propagation of biological methods instead of applying fertilizer to defeat the agricultural pests were suggested. The proper environmental management of Minab watershed is bound to careful implementation of these suggestions.

Keywords: Assessment of Environment, Predicting the Environmental Impacts, ICOLD Method, Operation Phase, Minab Esteghlal Dam.

 

مقدمه


شاید به جرأت بتوان اذعان نمود که درقرن بیست و یکم ، مهمترین نگرانی مردم ساکن کره زمین مسئله آب می باشد که ازنقطه نظر کمی وکیفی نیاز بشر راتأمین نمی سازد . درواقع باافزایش روزافزون جمعیت ، مشکل تأمین آب برای رفع احتیاجات بشر جهت تولید غذا ، کالاهای صنعتی و شرب به صورت یک مانع و محدودیت مهم درامر توسعه و پیشرفت نواحی مختلف و جوامع ساکن درآن محسوب می گردد . رسیدن به این اهداف مستلزم برنامه ریزی وهزینه های سرمایه گذاری کلان جهت مهار رودخانه ها وایجاد سدهای بزرگ وکوچک ، بندها وسدهای انحرافی وتنظیمی است . ایجاد این سدها وتشکیل دریاچه ها ومخازن ومنابع بزرگ ذخیره آب که درمسیر رودخانه ها اتفاق می افتد حادثه بزرگی است که خود باعث تغییرات شگرفی درمحیط اطراف خود خواهد شد( 1 ).

ارزیابی محیط زیست بهترین ابزار جهت حصول به اهداف راهبردی توسعه پایدار به شمار می رود .این مطالعات به دلیل تسریع دربرنامه ریزی ، موجب حفاظت هرچه بهتر منابع شده ، حدالامکان ازبروز اثرات جبران ناپذیر برمحیط زیست ومنابع طبیعی جلوگیری می نمایند (2 ).

 بررسی سوابق اجرای پروژه های سدسازی نشان می دهد که بسیاری ازآنها بدون توجه به ملاحظات زیست محیطی طراحی ومورد بهره برداری قرارگرفته اند ازاینرو مسبب بروز آلودگی های مختلف وتخریب بخشهای عمده ای ازمنابع طبیعی گردیده اند . مقالات متعددی درخصوص ارزیابی اثرات زیست محیطی سدها ارائه شده است که دراین پژوهش نمونه هایی  از این مقالات به شرح ذیل به عنوان مروری برادبیات تحقیق آورده شده است.

 مقاله ای باعنوان پایش و ارزیابی اثرات زیست محیطی درمنطقه دریاچه بایکال که دراین تحقیق فعالیت های اقتصادی درحوضه آبخیز بایکال یک پتانسیل تهدید برای محیط زیست منطقه به شمار می رود و نشان داده شده است که سد Irkutsk  برروی رودخانه Angara تأثیرات مهمی برروی تغییرات آب وهوا ومحیط زیست جهانی و همچنین آلودگی محیط زیست دارد(3) .  مقاله ای باعنوان " سد Sardar  Saroval و اثرات آن برروی سلامت عمومی " توسط Bavisikar ,Singh  انجام شده است . دراین تحقیق اثرات سد برروی سلامت عمومی بررسی شده است و نشان می دهد درکشورهای کمتر توسعه یافته و یادرحال توسعه رشد پروژه های بزرگ که به صنعت و اقتصاد وابسته هستند پیامدهایی را به طور مستقیم و غیرمستقیم برروی جوامع محلی داشته است(4). درمطالعه ای  اثرات سدهای تنظیمی برروی پوشش گیاهی درحریم رودخانه درمنطقه مدیترانه ارزیابی شده است و معیارهایی برای ارزیابی اثرات مستقیم سدهای تنظیمی برروی پوشش گیاهی توضیح داده شده است(5) .

 همچنین ارزیابی اثرات زیست محیطی سد مخزنی شهید رجایی (سلیمان تنگه ) ساری وتأسیسات وابسته توسط قدرت اله ایاز وهمکارانش بااستفاده ازماتریس ایکولد انجام شده است بررسی جداول دراین تحقیق نشان می دهد که جمع کل نمرات دردوفاز ساختمانی وبهره برداری برای گزینه اجرای پروژه 65/142 + می باشد( 6 ).

 درارزیابی اثرات زیست محیطی سد زاینده رود اثر ریزفعالیتهای پروژه سد زاینده رود به صورت جداگانه برروی پارامترهای زیست محیطی ارزیابی شده است وپس ازتعیین اثر کل ریز فعا لیت ها ی پروژه مشخص شد که سد زاینده رود برزمین ، آب ، زیستگاههای گیاهی و جانوری منطقه اثرمنفی داشته ولی بر آب وهوا ، او ضاع اجتماعی – اقتصادی ، بهداشت و زیبایی منطقه اثرمثبت دارد  (7) . و درارزیابی زیست محیطی سد مخزنی شهید مدنی و شبکه آبیاری وزهکشی مربوطه بااستفاده ازروش ماتریس تلفیقی LEOPOLD و  ICOLD ، هدف ازانجام این تحقیق ، شناسایی و بررسی ابعاد اثرات زیست محیطی پروژه یاد شده درمحیطهای فیزیکی ، بیولوژیکی ، اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی و پیشنهاد روش هایی به منظور کاهش، پایش و کنترل اثرات سوء بااستفاده ازترکیب دو روش ICOLD و LEOPOLD می باشد . درپایان مشخص شده است که باتوجه به ارزیابی های به عمل آمده گزینه اجرای پروژه با اعمال ملاحظات زیست محیطی برگزینه عدم اجرا برتری دارد و عمده اثرات مثبت در محیط اقتصادی – اجتماعی

 

و بیش­ترین اثرات منفی درمحیط فیزیکی و درفاز ساختمانی است (8 ).

 حوزه آبریز سد استقلال میناب با مساحتی معادل 1051900هکتار از بزرگترین و  مهمترین حوضه های آبریز سواحل دریای عمان و خلیج فارس در استان هرمزگان است ، حدود 60 درصد از وسعت آن دراستان کرمان و 40 درصد دراستان هرمزگان قرار دارد و مهمترین سد موجود دراین حوزه بنام سد استقلال میناب درسال 1353 عملیات ساختمانی آن شروع و درسال 1362 به بهره برداری رسید( 9). ارتفاع سد از کف 5/52 متر و سطح دریاچه آن 2100 هکتار می باشد. این سد به منظور تامین آب آشامیدنی شهرستان بندرعباس و تأمین آب مورد نیاز حدود 14670 هکتار ازاراضی زراعی پایین دست سد ، صنعت ، کنترل سیلاب و تغذیه مصنوعی طراحی گردیده است (10). در این مطالعه، بررسی اثرات ناشی از بهره برداری سد استقلال میناب واقع دراستان هرمزگان بااستفاده از تلفیق دوروش ICOLD و Modified به انجام رسید. شکل 1 موقعیت مکانی حوزه رانشان می دهد.


 

 

شکل1 موقعیت حوضه آبخیز سداستقلال میناب

Figure 1-Location of Minab Esteghlal dam watershed

 


بررسی محیط زیست محدوده مورد مطالعه

دراینجا به اجمال وضعیت محیط زیست منطقه مورد مطالعه مشتمل برمحیطهای فیزیکوشیمیایی ، بیولوژیکی ، اقتصادی ، اجتماعی وفرهنگی ارائه می شود :

 

محیط فیزیکو شیمیایی

- فاکتورهای آب وهوایی واقلیم

 جهت تجزیه و تحلیل و محاسبه پارامترهای آب وهوایی ودرنهایت شناسایی خصوصیات منطقه از18 ایستگاه

 

بارانسنجی طی سالهای 79-1378 الی 83- 1382 درقالب سه زیرحوزه جغین ، رودان ومیناب و 4 ایستگاه هواشناسی برنطین، فاریاب ، گلاشکرد ودهکهان بهره گیری شد . اقلیم منطقه درطبقه بندی آمبرژه گرم شدید است .حداکثر بارندگی سالیانه درمنطقه درحوزه رودان با15/177 میلیمتر وحداقل برابربا 25/56 میلیمتر ، حداکثر درجه حرارت درحوزه میناب با52/35 درجه سانتیگراد  وحداقل 25/18 درجه سانتیگراد است( 9).

- هیدرولوژی

الف ) آب های سطحی

 حوزه آبریز میناب به سه بخش شمالی ،مرکزی وجنوبی تقسیم می شود .بخش شمالی حوزه شامل رودخانه های سیخوران وزهمکان ، بخش مرکزی شامل هفت رودخانه شارب ،شور ،شورانی ،شیرین ،دژ، منوجان وزیارتعلی ، بخش جنوبی شامل رودخانه های میناب ،جغین ،بادکش ،کلوپ ورودان می باشد( 9) . رودخانه های بخش میانی وشرق وغرب بامتوسط TDS ،1143 میلی گرم درلیتر – متوسط EC ، 1426 میکروموس برسانتیمتر بیشترین مقدار و رودخانه های بخش شمالی با متوسط TDS، 929 میلی گرم درلیتر – متوسط EC ، 1287 میکروموس برسانتیمتر کمترین مقدار را به خود اختصاص داده­اند . رودخانه های بخش میانی وشرق وغرب حوزه بامتوسط سختی 246میلی گرم درلیتر و رودخانه های بخش جنوب وجنوب غربی وشرقی با متوسط سختی 227 میلی گرم درلیتر بیشترین وکمترین میزان سختی رادارامی باشند . بیشترین مقدار SAR ، بامتوسط 50/9 میلی اکی والان  درلیتر مربوط به رودخانه های واقع دربخش میانی و کمترین آن بامتوسط SAR ، 63/7 میلی اکی والانت درلیتر مربوط به رودخانه های بخش جنوب وجنوب غربی وشرقی می باشد.

ب) آب های زیرزمینی

 دشت های واقع دراین محدوده شامل : فاریاب –گلاشکرد ، مسافرآباد-کردی شیرازی ، نودژ، رودان ، منوجان ، ده کهان ، جغین توکهور ومیناب می باشد که مجموعاً سطحی درحدود 4380 کیلومتر مربع دارند . دشت های بالادست این حوزه به صورت دشت های کوچک تپه ماهوری می باشد درحالیکه دشت های ناحیه میانی وسیع تر وباشیب کمتر وبلاخره دشت های ناحیه منتهی الیه بدون شیب وبسیارمسطح می باشد( 11). اکثر دشت های این محدوده برای کاربری کشاورزی مورد استفاده قرارمی گیرند.

 - زمین شناسی

حوزه آبریز رودخانه میناب ازدیدگاه زمین شناسی بین زونهای زمین شناسی زاگرس ، مکران و سنندج – سیرجان قرار گرفته و محدوده آن به وسیله گسل های مهم و شناخته شده ای کنترل می شوند . گسل های موجود درمحدوده عبارتند از گسل های میناب و زندان در باختر و مرز حوزه بازاگرس ، سیستم گسلی جیرفت و سبزواران درخاور و مرز حوزه بامکران و دربخش شمالی حوزه یک سیستم گسلی دیده می شود که باروند شمال خاوری – جنوب باختری بین گسل سبزواران و گسل زندان و درارتباط بااین دوگسل قرار گرفته است ( 11).

- خاکشناسی 

حدود 60درصد از محدوده مورد مطالعه راکوه ها و تپه ها تشکیل می دهند که اصولاً یافاقد خاک بوده و یادارای خاک های بسیار کم عمق به مساحت ناچیز می باشند . از 40درصد بقیه حدود 5 درصد یعنی خاک هایی که درمحدوده های فلات ها ، واریزه ها و آبرفت های بادبزنی شکل ، اراضی مخلوط و متفرقه قراردارند اکثراً بامحدودیت سنگریزه و قلوه سنگ در طبقات سطحی و زیری و سبکی بافت خاک مواجه هستند ( 11).

محیط بیولوژیکی

الف ) پوشش گیاهی منطقه

 بخش شمالی حوزه  دارای آب وهوای استپی گرم بوده تا جایی که پوشش گیاهی مخصوص مناطق استپی یعنی Artemisian ظاهرمی شود . بعلاوه در قسمت های مرتفع شمالی برخلاف قسمت جنوبی گونه های جنگلی و مرتعیsp. Astragalus و sp.   Juniprus و    Olea europea مشاهده می گردد. بخش جنوبی حوزه دارای آب وهوای بلوچی بوده و هر چه بطرف جنوب حوزه نزدیکتر شویم گیاهان از رطوبت بیشتری بهره مند شده و به گیاهان سواحل عمانی   Acacia sp. شباهت بیشتری دارند (آب ورزان ، 1372) . بیشتر گیاهان موجود درمنطقه مرتعی ودارای ارزش دارویی می باشند که به چند نمونه ها ازآنها اشاره می گردد : خارشتر ایرانی (Alhagi Persarum)، کور (Caparis.Spinosa)، شیشم (Dalbergia  Sisco)، پرخ (Euphorbia- Larica (13  )و (12). درشکل 2پراکنش پوشش گیاهی درمحدوده مورد مطالعه ارائه شده است .

 

 

 

شکل 2- پوشش گیاهی حوضه آبخیز سداستقلال میناب

Figure 2-Vegetation of Minab Esteghlal dam watershed

 


ب) حیات وحش منطقه

 حوزه آبریز سداستقلال میناب  ازتنوع زیستی بی نظیر و غنی برخوردار می باشد . گونه های حمایت شده ای مانند  خرس سیاه آسیایی (Ursus thibetanus)، پلنگ ایرانی (Panthra pardus saxicolor)، قوچ (Ovis orientalis)، هوبره (Chlamydotis undulate)، شاهین (Falco peregrinus)، لاک پشت مهمیزدار (Testudo graeca) دراین منطقه دیده شده اند (14 ).

ج) مناطق ویژه زیستی

پناهگاه حیات وحش دریاچه سد میناب و کوه زندان و همچنین  پناهگاه حیات وحش نورگان ازمناطقی هستند که اداره کل محیط زیست استان هرمزگان آنها رابه دلایل خاص جغرافیایی و تنوع گونه های جانوری وگیاهی به  عنوان مناطق ویژه زیستی پیشنهاد داده است.

محیط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی

ازنظر تقسیمات کشوری محدوده حوزه آبریز سد استقلال میناب  دراستانهای کرمان و هرمزگان قرار دارد ، میزان جمعیت در شهرستانهای جیرفت ، بافت ، عنبرآباد ، منوجان ، قلعه گنج  و کهنوج به ترتیب 1641 ، 15086 ، 1313 ، 7252 ، 2834 و 5234 نفر و در شهرستانهای میناب ، رودان  و حاجی آباد به ترتیب 90258 ، 67350 و 1938 نفر می باشد( 15 و16 ) .  درمحدوده مطالعاتی مورد نظر آثار تاریخی مربوط به سده هاو دوره های مختلفی وجود دارد که دلالت برقدمت منطقه دارد .تعداد این آثار 130 مورد می باشد

 

که 97 اثر درشهرستان میناب و 33اثر درمحدوده شهرستان رودان واقع گردیده اند (  17 ،18 و19).

روش بررسی

دراین تحقیق باهدف بررسی اثرات زیست محیطی ناشی از بهره برداری سد استقلال میناب گامهای ذیل به ترتیب به انجام رسید :

-         جمع آوری اطلاعات پایه وتخصصی

-         بررسی مطالعات انجام پذیرفته درارتباط با ارزیابی اثرات زیست محیطی سدها

-         تعیین عمق ومحدوده مطالعات

-         شناسایی وتعیین ویژگیهای زیست محیطی سدمورد مطالعه درقالب محیط های

  •  فیزیکو شیمیایی
  • بیولوژیکی
  • اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی

-         شناسایی پیامدهای ناشی از احداث سدمورد مطالعه برمحیط انسانی

-         شناسایی پیامدهای ناشی از احداث سد مورد مطالعه برمحیط طبیعی

-         ارائه پیشنهادات وراهکارهای تقلیل اثرات سوء

همانطور که اشاره گردید دراین مطالعه جهت بررسی اثرات زیست محیطی ناشی از سد استقلال میناب از دو روش ICOLD و Modified  استفاده شد . بدین منظور نخست وضعیت موجود محیط زیست منطقه بررسی گردید . جمع آوری اطلاعات لازم ازطریق مطالعات کتابخانه ای وعملیات میدانی شامل بازدید از سد استقلال وحوضه آبخیز صورت گرفت. جهت تجزیه و تحلیل و محاسبه پارامترهای آب و هوایی و در نهایت شناسایی خصوصیات منطقه از 18 ایستگاه بارانسنجی درقالب سه زیرحوزه جغین ، رودان و میناب و 4 ایستگاه هواشناسی برنطین ، فاریاب ، گلاشکرد ودهکهان بهره گیری شد . لازم به ذکراست که انتخاب ایستگاهها براساس واقع شدن در حوزه و یا نزدیکترین ایستگاه به محدوده مورد نظر و داشتن آمارطولانی آنها بوده است . درادامه نقشه های مورد نیاز نظیر موقعیت ایستگاهها ، محدوده های مطالعاتی درحوضه آبخیز، پوشش گیاهی ، پراکنش آبادی ها و... درمحیط GIS تهیه گردید. سپس برای بررسی کیفیت آب و میزان آلودگی آن  نمونه برداری ازدریاچه سد دردو نقطه ورودی به سد وورودی به تصفیه خانه در قالب پارامترهای فیزیکو شیمیایی وبیولوژیکی درمرداد ماه وآذرماه 1388 بااستفاده ازروشهای موجود دراستاندارد متد و استاندارد تحقیقات صنعتی ایران آزمایشات انجام ونتایج مورد بررسی وتجزیه وتحلیل قرارگرفت . برای انجام نمونه برداری جهت آزمایش میکروبی ازشیشه های درب پیچ دار تمیز که قبلاً آن راخوب شسته و استریل شده بود استفاده گردید .حجم شیشه ها جهت این آزمایش حدود 250 میلی متر کفایت می کند ودرهنگام نمونه برداری دقت کافی بعمل آمد تانمونه های آزمایشی نمونه واقعی آب درکل باشد ودرضمن آلوده نگردد . ازآنجایی که آزمایش میکروبی آب باید هرچه زودتر انجام پذیرد پس ازانجام نمونه برداری نمونه ها به آزمایشگاه تصفیه خانه میناب که یکی ازآزمایشگاه های معتمد دراستان می باشد منتقل شد و آزمایش باروش کشت 9 لوله ای دردومرحله تست احتمالی(Persumptive test) و تست تأییدی (Confirmed test) انجام شد. برای نمونه برداری جهت آزمایش سایر پارامترهای فیزیکو شیمیایی ازآنجایی که نمونه برداری ازمخزن سد انجام می گرفت باید نمونه برداربفاصله مناسب ازکناره یادیواره نقطه ای که جهت نمونه برداری انتخاب شده بود قرارمی گرفت تاهنگام نمونه برداری سبب بهم خوردن آب نشود وحجم این نمونه ها نباید کمتر از یک لیتر باشد .پس ازنمونه برداری بطری رادرکاغذ پارشمن پیچیده ودرصندوقی که جهت انتقال نمونه ها پیش بینی شده ودرجه حرارت نمونه راکمی پائین تر ازدرجه حرارت آن درمحل نمونه گیری حفظ می کرد قرارداده و به آزمایشگاه انتقال داده شد تاآزمایشات مربوطه انجام گیرد. برخی ازدستگاههایی که جهت انجام آزمایش استفاده گردید عبارتند از دستگاه BOD ترک HACH  برای سنجش BOD ، COD با استفاده ازدستگاه اسپکتروفتومتر DR5000 و راکتورDRB200 و سنجش  DO ، EC و TDS با HQ40D ( HACH) و سپس از نتایج دومحل اندازه گیری شده میانگین گیری بعمل آمد.

به منظور پیش بینی اثرات زیست محیطی  سد درمرحله بهره برداری ازروش ICOLD استفاده شد .برای تکمیل ماتریس اثرات زیست محیطی سد ، گامهای زیر برداشته شد :

گام اول: باتوجه به فهرست A ، کلیه فعالیت های اساسی که درطرح سد دخالت داشتند تعیین شدند .

گام دوم : ازفهرست E ، کلیه عوامل زیست محیطی طرح مورد نظر انتخاب شدند .

گام سوم : محدوده هایی که تحت تأثیر سد قرار می گیرند علامتگذاری شد.

گام چهارم : هرتأثیری بایک علامت ارزیابی گردید که این علائم، مفاهیم نسبی اهمیت و یا درجه قاطعیت ، دوره زمانی و اثرات تأخیری را نشان می دهند .

پس از آنکه کلیه اثرات تعیین شد برای نمره دهی و تفسیر اثرات از روش Modified استفاده گردید. روش نمره دهی به شرح ذیل می باشد :

- نوع اثر ، بصورت مثبت یامنفی تعیین می شود  که بصورت (+) یا (-) نمایش داده می شود.

- خصوصیات اثر، اثرات ممکن است کوتاه مدت یا درازمدت باشند . در مورد احداث و بهره برداری از یک پروژه بزرگ توسعه معمولاً اثرات مختص به فاز ساختمانی به عنوان کوتاه مدت و اثرات مختص به فاز بهره برداری یا دوره پس از بهره برداری به عنوان دراز مدت محسوب می گردد . اثرات ممکن است زودگذر یا دیرپا ، قابل جبران یا غیرقابل جبران باشند . درمواردی اثرات بحرانی تلقی می گردند.

- شدت و اهمیت اثرات ، بصورت درجات بالا به پایین و یاقوی به ضعیف 3 و 2و 1 نشان داده می شوند، که به ترتیب اثر شدید ، اثر متوسط و اثر ضعیف را مشخص می دارند. درصورتی که اثربسیار شدید باشد، نمره 4و جهت اثر بحرانی نمره 5 منظور می­گردد .

- پس از تعیین نوع اثر و شدت و اهمیت آن، خصوصیات اثرات باعلامت های اختصاری و ضریب تأثیر آنها درارزیابی اثرات به قرار زیرتعیین می شوند:

I: کوتاه مدت – اثرفوری 1

L: درازمدت – اثرمزمن5/1

T: زودگذر یاموقتی7/0

P: دیرپا یادائمی 5/1

S: اثر حتمی الوقوع0/1

M: اثرمحتمل 5/0

C: بحرانی 0/2

پس از  نمره دهی عوامل تحت تأثیر ،  درمرحله بعد کلیه اثرات مشابه بایکدیگر جمع می شوند و سپس خلاصه نتایج ماتریس درجدول جداگانه ای همانند جدول 1 آورده می شود .  در این جدول علامتهای اختصاری هراثر باتوجه به دستورالعمل بالا آورده شده است . ضریب تأثیر هراثر و شدت آنها نیز درجدول موجود می باشد . دراین جدول تعداد  اثرات مثبت ومنفی به صورت جداگانه آورده می شود . پس از ضرب خصوصیات اثر درشدت و اهمیت ، عدد حاصله بعنوان اثر نهایی فعالیت های طرح برروی مؤلفه مورد نظر (فیزیکی و ...) بصورت منفی و مثبت آورده می شود . حاصل جمع نتیجه عملیات مزبوردرهرمرحله آثار طرح برروی مؤلفه های زیست محیطی درآن مرحله تلقی می گردد . درجدول 2 نتیجه نهایی اثرات ارائه شده است.

یافته ها

تعیین محدوده تحت بررسی

 به منظورپیش بینی اثرات محتمل ناشی از بهره برداری سداستقلال برمحدوده مورد مطالعه ، محیط زیست محدوده تحت تأثیر درقالب محیط های بلافصل ، تحت تأثیر مستقیم و غیرمستقیم تعیین گردید.

الف ) منطقه بلافصل : شامل دو قسمت بالادست (محل سد مخزنی و محدوده دریاچه سد) و پایین دست (محل شبکه آبیاری و زهکشی) است .

ب) منطقه تحت تأثیر مستقیم : این منطقه در دو شهرستان میناب ورودان واقع شده است.

ج) منطقه تحت تأثیر غیرمستقیم: شامل حوضه آبخیز میناب که کل شهرستان های میناب ورودان و بخش هایی از شهرستان حاجی آباد دراستان هرمزگان و بخش هایی از شهرستان های بافت ، جیرفت، کهنوج، عنبرآباد، منوجان و قلعه گنج دراستان کرمان را دربرمی گیرد.

پیش بینی و ارزیابی اثرات زیست محیطی

- پیش بینی اثرات برمحیط فیزیکو شیمیایی

فرسایش : سد استقلال درمحلی واقع است که ارتفاعات ازجنس مارن آهکی سست باشیب های تقریباً عمودی مشاهده می شود. برخورد امواج سبب فرسایش و ریزش این مناطق می گردد . بنابراین وجود مخزن سد تاثیرمنفی برفرسایش دارد به همین علت نمره منفی درازمدت دائمی محتمل  (-3LPM) برای این عامل درنظرگرفته شده است.

رسوب گذاری درمخزن : براساس محاسبات اولیه طراحان سد ، مقدار رسوب مخزن درحدود 2میلیون مترمکعب درسال درنظرگرفته شده و براین اساس حجم مرده سد درحدود 90-80 میلیون مترمکعب درطول عمر سد محاسبه گردیده است . میزان رسوب ته نشین شده درمخزن طی اندازه گیری هایی که درسال های 64 ، 77 و 84 صورت گرفته به 3/86 میلیون مترمکعب می رسد . بنابراین نمره منفی دراز مدت دائمی حتمی (-3LPS) برای آن  درنظر گرفته شده است.

پایداری شیب : ساختگاه سد استقلال درمحلی است که درجناح چپ و راست آن، ارتفاعاتی ازجنس مارن آهکی سست با شیب های تقریباً عمودی مشاهده می گردد. برخورد امواج و فرسایش در پایه های این ارتفاعات درسطح تراز مخزن موجب گردیده که بتدریج این ارتفاعات ریزش نموده و وارد مخزن سد شوند . ثبت امواج بلنددردریاچه سد ، درهنگامی که هیچگونه سیلابی وارد نشده و باد نیز ثبت نگردیده نشان می دهد که این فرایند ادامه دارد. درسال 1374، درجناح راست سد که بدلیل شیب های ملایم انتظار لغزش ازآن نمی رفت ، توده ای ازسنگ و خاک به داخل دریاچه سقوط نموده است. در حال حاضر امکان تثبیت شیب های تند و عمودی وجودندارد، زیرا تخریب این سازندها و بهسازی شیب ها خود منجر به پرشدن سد می گردد لذا  نمره منفی درازمدت دائمی محتمل (-2LPM)  برای آن درنظرگرفته شده است.

سیل: بدلایل خاص جغرافیایی دراین منطقه تغییرات حجم آورد سالیانه درطی سال های مختلف بسیار شدید است. ازجمله درسال های ترو مرطوب خطر سیلاب و درطی سال های خشک خطر کم آبی و خشکسالی وجود دارد. آمار آورد سالیانه درمحل سد درطی سالهای 88-1354 نشان می دهد که حداقل آورد سالیانه درحدود65/4 و حداکثر آن 72/1618 میلیون متر مکعب می باشد که به ترتیب درسال های 1387و 1355 اتفاق افتاده است. بعبارت دیگر درطی سال های مرطوب به طور متوسط درهرسال 240 میلیون متر مکعب سرریز شده است که اگر دوره های خشک و تر راباهم درنظر بگیریم ، بطور متوسط درهرسال حدود 110 میلیون متر مکعب ازسیلاب ها ازسرریز ها عبور نموده و به دریا ریخته است . پس از احداث سد میناب اگرچه خطرات سیل به صفر نرسید اما خسارات آن بسیارکاهش یافته است بنابراین به  این عامل نمره مثبت درازمدت دائمی حتمی (+3LPS) داده شده است.

اثربرروی بیولوژی آب : سد استقلال یکی ازاولین سدهای کشور است که درمنطقه ای گرم ودرارتفاع کم ازسطح دریا ساخته شده است .براساس خصوصیات محیط ، ازجمله ورود سیلاب ها ازمناطق روستایی و کشاورزی حاوی مواد آلی ، فاضلاب ها ، پس مانده گیاهان بومی و زراعی ، کود و سم بادمای بالای محل ، عمق زیاد دریاچه ، تبخیر قابل توجه ازمخزن و طولانی بودن زمان ماند آب دردریاچه بدلیل تنظیم چند ساله (Carry  Over) ، می توان انتظار داشت که کیفیت آب حداقل ازنظر آشامیدن و مصارف شهری مناسب نباشد و این امر بخصوص درپی چند سال خشکی تشدید می گردد. درمطالعاتی که به منظور بودارشدن آب مخزن به کارفرمایی شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان و توسط دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران صورت گرفته است ، علت اصلی بودارشدن آب رشد و تکثیر جلبک های آناسیس تیس ، پاندورینا ،دینوبریون ، تابلاریا، اسیس تیس و میکرو سیس تیس می باشد. باتوجه به موارد ذکرشده نمره منفی درازمدت دائمی حتمی  (-2LPS) برای آن درنظرگرفته شده است.

pH: درنواحی نزدیک به استوا مانند منطقه میناب ، به دلیل درجه حرارت زیاد آب و مقدار انرژی ورودی زیاد خورشیدی ، حتی اگر بارمواد غذایی ورودی کم باشد، پدیده مغذی شدن آب مخزن درمدت کوتاهی اتفاق می افتد . درسد میناب این پدیده همراه باتجزیه مواد آلی تشکیلات مخزن و عدم پاکسازی مخزن ازگیاهان و خاشاک ، ازدلائل تسریع پدیده اوتریفیکاسیون می باشد . همچنین آبیاری زمین های کشاورزی در بالادست حوضه سبب شستشوی کودها ، سموم و ... شده و درنتیجه این مواد به درون مخزن سد وارد شده و سبب افت کیفیت و افزایش مواد مغذی آب دریاچه می گردد بنابراین به این عامل نمره منفی درازمدت دائمی حتمی (-2LPS) داده شده است.

تبخیر : میزان تبخیر ازسطح دریاچه سد بدلیل گرمای شدید وخشکی نسبی منطقه زیاد بوده که مقادیر متوسط ، حداکثر و حداقل آن درطی سال های 88- 1380 به شرح زیرمی باشد:

متوسط : 11/12379564    حداکثر: 21925000        حداقل: 8765000

درنتیجه آن نمک محلول دراین حجم آب به آب دریاچه سد اضافه می گردد و کیفیت آب جریان های سیلابی درمخزن تنزل می نماید. بنابراین وجود سد و مخزن آن سبب افزایش تبخیر درمنطقه می گردد پس نمره  (-2LPM)به آن اختصاص داده شده است.

سطح آب زیرزمینی: احداث سد میناب اثرات مهمی بروضعیت آب های زیرزمینی هم دربالادست و هم درپایین دست داشته است. در بالادست ، احداث سد باعث تغذیه دشت های کریان و راونگ (سالهای 74-69 ) گردیده است. همچنین احداث سد استقلال درپایین دست موجب شده که سطح آب زیرزمینی دراراضی معروف به چلوگاومیشی پایین بیاید که درنتیجه اراضی نیمه باتلاقی آن به نخلستان تبدیل گردیده است. این تأثیر درناحیه دوربهمنی باعث خشک شدن نخلستان ها و تبدیل آن به اراضی خشک بادرختان جنگلی (کهور ، کرت ) شده است . بطورکلی باتوجه به بررسی ها و اندازه گیری های به عمل آمده می توان نتیجه گیری نمود که احداث سد میناب سبب پایین آمدن  سطح آب زیرزمینی دردشت میناب طی سال های 88- 1365 شده است.

- پیش بینی اثرات برمحیط بیولوژیکی 

جنگل : درمنطقه مورد نظر جنگل مشتمل بر جنگل های نیمه تراکم ارس – زیتون – بنه و کسور می باشد . جنگل های ارس وزیتون درقسمت های شمال غربی حوزه و درارتفاعات بالاتر از 2300 متر از سطح دریا قرارگرفته که به سمت شمال شرقی ازتراکم آنها کاسته می شود. درختان بنه و کهور برروی ارتفاعات شمالی و شمال غربی و همچنین درقسمت های مرکزی بطرف ارتفاعات و نیز در ارتفاعات شرقی و جنوب شرقی تا ارتفاع حدود 800 مترکهور و بالاتر تا2300 متر گونه بنه پراکنده می باشد. وجود سد به علت تغییر اندک درآب وهوای منطقه سبب حفظ این گونه ها می گردد بنابراین به این عامل  نمره مثبت درازمدت دائمی محتمل (+1LPM) داده شده است.

اراضی رهاشده وآیش :براثر احداث سد خیلی اززمین های رها شده تبدیل به زمین های کشاورزی شده و دراثروجود آب خیلی ازآنها پوشیده ازگیاهان علفی شده اند، خیلی ازاراضی برای راه سازی بکاررفته اند بنابراین نمره (+1LPM) برای آن  درنظر گرفته شده است.

رشد گیاهان علفی :باتوجه به تفاوت شرایط اقلیمی و آب وهوایی از قسمت شمال باجنوب حوزه ، گونه های گیاهی متنوعی در این منطقه وجود دارد. مهمترین گونه های نباتات بومی که در منطقه وجود دارد عبارتند از: گون ، خارشتر،  جارو ، درمنه ، کنگروحشی ، پیچک وحشی، اسپند خارزرد ، مرغ، بومادران ،یولاف وحشی ، شیرین بیان ، تلخ بیان ، اشنان، سالسولا، پنیرک ، هفت بند و گیاهان خانواده گرامینه که وجود سد استقلال و تأمین آب سبب بهبود شرایط زندگی  برای گیاهان شده است.  به این اثر نمره  مثبت درازمدت دائمی محتمل (+1LPM) داده شده است .

اراضی مزروعی : سطح زیرکشت محصولات زراعی ، باغی و گلخانه ای درسال 75-1374 ، 8364 هکتاربوده است  حال آنکه درسال 87- 1386 سطح زیرکشت  به 41442 هکتاررسیده است  (آمار سازمان جهاد کشاورزی استان هرمزگان) . بنابراین وجود سد، وجود کانال های آبیاری  و تأمین آب کشاورزی اثر مثبت درازمدت دائمی حتمی (+3LPS) برروی منطقه دارد.

اثربر جامعه نباتی آبی: درسد میناب به علت پدیده لایه بندی حرارتی قوی به لحاظ گرمای بالای منطقه درمخزن یک حالت ماندابی ایجاد می شود این پدیده محیط مساعدی جهت رشد و تکثیر سریع و زیاد انواع جلبک ها و پلانکتون های گیاهی و جانوری هوازی و بی هوازی ایجاد می نماید. بررسی های انجام شده توسط وزارت بهداشت و درمان نشان می دهد که رشد و تکثیر جلبک های آناسیس تیس پاندورنیا ، ااسیس تیس و میکرو سیس تیس دردریاچه سد میناب بسیار زیاد است.  دراندازه گیری های به عمل آمده در دوفصل تابستان و پائیز میزان BOD ( 24 و 12( و COD (19 و 24) میلی گرم برلیتر بوده است که می تواند خود دلیلی بررشد این میکروارگانیسم ها باشد. بنابراین نمره (+1LPM) برای آن درنظرگرفته شد.

پستانداران : وجود دریاچه آب شیرین سد میناب زیستگاه مناسبی رابرای حیات جانوری نظیر  گونه های حمایت شده جبیر ، کل ، قوچ ، گونه درمعرض انقراض خرس سیاه و جانورانی مثل شغال ، تشی ، گراز و ... فراهم نموده است بنابراین به این عامل نمره مثبت درازمدت دائمی محتمل (+2LPM) داده شد.

پرندگان : دریاچه سد به عنوان بزرگترین محیط آبی درمیان اراضی خشکی و ارتفاعات باعث ایجاد محیطی کاملاً متفاوت بامناطق پیرامونی شده است و پرندگان با ارزش مهاجر مانند فلامینگو و پرندگان درمعرض خطر انقراض نظیر پلیکان پاخاکستری و پرندگان آبزی و کنار آبزی مثل کفچه نوک ، تنجه و انواع اردک ها و ...  اهمیت منطقه رادوچندان نموده است . بنابراین وجود سد نمره (+2LPM) را به خود اختصاص داده است .

خزندگان و دوزیستان : ازخزندگان موجود درمنطقه می توان به انواع مارها نظیر جعفری ، افعی ، انواع مارمولکها و گونه حمایت شده لاک پشت مهمیز دار رانام برد و ازدوزیستان منطقه میتوان به قورباغه و وزغ اشاره کرد . بنابراین به عامل وجود سد نمره (+3LPM) داده شده است.

جامعه حیوانی آبی : به دلایلی  که درخصوص جامعه نباتی توضیح داده شد وجود سد و فعالیت های مربوط به آن اثر مثبتی برجامعه حیوانی آبی  گذاشته است،  بنابراین نمره (+1LPM) برای آن درنظرگرفته شده است.

-  اثرات اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی

مسائل صنعتی ، تجاری بدلیل ساخت سد :براساس جمع بندی اطلاعات مربوط به بخش صنعت، تعداد کل واحدهای صنعتی موجود درحوزه بالغ بر 20 واحد بوده که 409 نفر کارکن درآنها اشتغال به کاردارند. این صنایع  شامل صنایع غذایی ، آشامیدنی ها و دخانیات می شود و درشهرهای رودان ومیناب مستقرهستند.  بنابراین وجود سد و سازه های زیربنایی تاثیر مثبت درازمدت دائمی حتمی (+2LPS) دارد.

اشتغال و درآمد درسطح محلی : درطول مدت بهره برداری ازسد حدود 90 نفر مشغول به کارهستند. همچنین بر اثرتوسعه صنایع درمنطقه ، 409 نفر دراین بخش کارمی کنند. درکنار این موضوع راندمان آبیاری در دوران بهره برداری افزایش یافته است و به دلیل افزایش محصولات زراعی، اشتغال و درآمدزایی نیز بیشتر خواهد گردید همچنین براساس آمار نامه جهاد کشاورزی استان هرمزگان تعداد کل بهره بردار زراعی ، باغی و دامی درسال 87- 1386 ، 19200 نفر می باشد. پس وجود سد تأثیر مثبت برمنطقه داشته است لذا نمره (+3LPS) برای آن درنظر گرفته شده است.

کشاورزی و دامپروری:  براساس آمارنامه سازمان جهاد کشاورزی سطح زیرکشت محصولات زراعی، باغی و گلخانه ای درسال 87- 1386 ،  41442 هکتار ومیزان تولید به 600816 تن رسیده است حال آنکه درسال 75- 1374 ، سطح زیرکشت 8364 هکتار و میزان تولید 131182 تن بوده است . درسال 87- 1386 حدود 323805 راس دام سبک و 45022 دام سنگین دردهستان های شهرستان میناب وجود داشته است و تولید گوشت قرمز دراین سال به حدود 2052 تن وتولید شیر به 15628 تن رسیده است. بنابراین نقش سد رامی توان مثبت درنظر گرفت و نمره مثبت درازمدت دائمی حتمی (+3LPS) به آن داد .

بالابینی ارزش زمین درنتیجه ساخت سد : بهره برداری ازسد موجب شده است اراضی زراعی با آبیاری صحیح دارای محصولات زراعی بیشتری شده و زمین های اطراف آن از ارزش بیشتری برخوردارگردند. علاوه براین، قیمت و ارزش خدمات مختلف نیز با بهره برداری ازسد درمنطقه افزایش یافته است. علت این امر نیز افزایش تقاضا برای این گونه خدمات درمنطقه بوده است . به همین علت برای وجود مخزن سد ، کانال های آبیاری و زهکشی  نمره (+2LPM) داده شده است.

عرضه وتأمین آب : باتوجه به احداث سد میزان تأمین آب برای فعالیت های مختلف افزایش یافته است. درنتیجه میزان آب برای آبیاری ، شرب مردم ، فعالیت های صنعتی افزایش یافته است بنابراین به این عامل  نمره مثبت ، درازمدت دائمی محتمل (+2LPM) داده شده است.

کاهش یا افزایش جمعیت روستایی : درگذشته بدلیل عدم تأمین آب ،  منطقه مورد نظر ازرونق اقتصادی و اجتماعی خوبی برخوردار نبود و پاره ای ازمردم بدلیل نداشتن شغل ودرآمد کافی به کشورهای حاشیه جنوبی خلیج همیشه فارس مهاجرت نموده و باکسب کار، درآمدی برای خرج خانواده خود فراهم می آوردند . عدم اجرای طرح های توسعه منابع آب رودخانه میناب باعث گردیده بود که مقدار تولید درواحد سطح بسیارکم و اندک باشد . سد و شبکه میناب باهدف تأمین آبشرب بندرعباس به میزان 30 میلیون متر مکعب و آب آبیاری به میزان 210 میلیون متر مکعب برای اراضی دشت میناب احداث گردیده است و  به نظر می رسد تأمین آب مورد نیاز برای آبیاری ومصارف صنعتی سبب افزایش درآمد مردم منطقه گردیده است و همچنین ورود صنایع به منطقه سبب جذب نیرو درمنطقه گردیده است علاوه برآن برای بهره برداری ازسد حدود 90نفر نیروی انسانی متخصص و نیروی کارماهر و غیر ماهر نیازاست. بنابراین نمره مثبت درازمدت دائمی محتمل (+2LPM) به آن داده شده است.

حفاظت درمقابل بلاهای طبیعی : پس از احداث سد میناب اگرچه خطرات سیل به صفر نرسید اما خسارات آن بسیارکاهش یافته است بنابراین به عامل وجود سد مخزن ، مخزن سد استقلال نمره مثبت درازمدت دائمی محتمل (+2LPM) داده شده است.

درجدول شماره 1  خلاصه نتایج ارزیابی اثرات زیست محیطی سد استقلال میناب درفازبهره برداری باروش Modified آورده شده است .همان گونه که درجدول مشاهده می شود اثرات سد استقلال درفازبهره برداری درسه محیط بررسی شده است . بیشتراثرات به دلیل واقع بودن طرح درفاز بهره برداری درازمدت دائمی حتمی(LPS)  و یامحتمل (LPM) هستندکه به تفکیک درمحیط های مختلف بررسی می گردد.

اثرات طرح برمحیط فیزیکوشیمیایی

دراین محیط 16 اثرمثبت و 24 اثرمنفی دیده شده است که از بین آنها یک اثر باشدت ضعیف، 15 اثرباشدت متوسط و24 اثر باشدت شدید وجوددارد . این اثرات درازمدت دائمی حتمی می باشند . و از اثرات درازمدت دائمی محتمل این طرح 48 اثرمثبت و 158 اثرمنفی هستند که از بین آنها 147اثرباشدت ضعیف، 57 اثر با شدت متوسط و 2 اثر با شدت شدید وجوددارد. درمجموع دراین محیط 64 اثرمثبت و 182 اثرمنفی پیش بینی شده است .

اثرات طرح برمحیط بیولوژیکی

دراین محیط 5 اثرمثبت درازمدت دائمی حتمی با شدت شدید و اثرات درازمدت دائمی محتمل شامل : 131 اثرمثبت باشدت ضعیف، 15اثرمثبت با شدت متوسط، 4اثرمثبت با شدت شدید و 30اثرمنفی باشدت ضعیف ، 2اثرمنفی باشدت متوسط می باشد. درمجموع برای این محیط 155 اثرمثبت و 32 اثرمنفی پیش بینی شده است.

 

 

اثرات طرح برمحیط اجتماعی ، اقتصادی وفرهنگی

برای این محیط 146 اثرمثبت و 10اثرمنفی پیش بینی شده است . که 9 اثر مثبت درازمدت دائمی حتمی باشدت متوسط و 15اثر باشدت شدید می باشد. ازاثرات درازمدت دائمی محتمل 82 اثر مثبت باشدت ضعیف و 8 اثرمنفی باشدت ضعیف می باشد. 40اثرمثبت باشدت متوسط و 2 اثرمنفی باشدت متوسط دراین محیط درنظرگرفته شده است .

ارائه برنامه مدیریت زیست محیطی درمنطقه

عملاً حذف کامل اثرات منفی یک پروژه امکان پذیر نیست. اما غالباً می توان ازشدت و دامنه آنها تاحد بسیارزیادی کاست.

- مدیریت سیلاب

انجام یک سری عملیات غیرساختمانی جهت کاهش خسارات ناشی از سیل ضروری می باشد. به منظور مقابله باسیل درمحدوده طرح ، لازم است محدوده اراضی مجاور رودخانه میناب که درمعرض خطر سیل قراردارند ، برای سیلاب ها بادوره برگشت مختلف و مناسب مشخص گردد تا براساس آن کاربری اراضی مناسب تعیین گردد. مناطق خطرساز تعیین گشته و حق بیمه برای آنها مشخص شود ، باتعیین بسترو حریم برای رودخانه ازتصرف آن توسط مردم جلوگیری شود . ازطریق نصب سیستم های هشدار دهنده سیل برروی رودخانه میناب می توان درصورت وقوع سیل ، هشدارهای لازم به ستاد حوادث غیرمترقبه شهرستان میناب ، استان هرمزگان ، رادیو و تلویزیون محلی فرستاده می شود . درهنگام بهره برداری، بامانور دریچه ها به تحلیه سد اقدام گردد تا پس از رسیدن سیلاب حجم خالی سد به تسکین سیل کمک کند و از تخلیه تحتانی برای کاهش ذخیره مخزن دراین مواقع استفاده شود. استفاده از حجم اضافی برای کنترل سیلاب خطر تخریب سد را کاهش می دهد. همچنین جلوگیری ازتخریب پوشش گیاهی حوزه و فرسایش خاک آن برسیلاب منطقه مؤثر خواهد بود. ازجمله اقدامات اصلاحی دیگر، حفاظت خاک با استفاده ازسازه های مکانیکی ازجمله احداث سدهای خشکه چین با استفاده ازسنگ های موجود درمنطقه می باشد.

- مدیریت آلودگی های فاضلاب کشاورزی و خانگی

باتوجه به وجود فعالیت های کشاورزی و مناطق مسکونی دربالادست سد و ورود فاضلاب به رودخانه این عوامل برکیفیت آب مؤثر می باشند و ازآن جا که تأمین آب شرب از اهداف این طرح است، کیفیت آب خروجی از سد دارای اهمیت می باشد. به منظور مدیریت و کنترل آلودگی ناشی از فاضلاب خانگی اقداماتی ازجمله : جمع آوری فاضلاب خانگی و کود آن بااستفاده از روش های جدید ، حداکثر استفاده محلی ازفاضلاب ازطریق بیوگاز و استفاده ازچاه جذبی و یاتانک سپتیک ، تصفیه فاضلاب بالادست ، دفع بهداشتی زباله و بازیافت وکنترل توسعه روستایی درجهت خطر آلودگی رودخانه می بایست صورت پذیرد .

به منظور کنترل آلودگی های کشاورزی : کنترل میزان کود و سموم مصرفی، جلوگیری ازتوسعه کشاورزی متمرکز و باتراکم زیاد انجام گیرد ة کشت محصولاتی که نیاز به کود یاسم کمتری دارند ترویج گردد و ازطریق پرداخت یارانه به کشاورزان به منظور جبران کمبود تولیدات و جلوگیری از مصرف سموم اقدام گردد و ازطریق انجام این اقدامات گامی  درزمینه حفظ کیفیت آب برداشته خواهد شد .

پایش زیست محیطی

هدف از پایش زیست محیطی ، مقایسه اثرات پیش بینی شده وواقعی است . به عبارت دیگر هدف از ارائه این برنامه سنجش اثرات  پیش بینی شده طرح درمرحله بهره برداری است .

- برنامه پایش منابع آب

الف – برنامه پایش کیفیت آب درمخزن سد

این برنامه شامل اندازه گیری شاخص های کیفی آب مخزن درهرسه ماه یک باراست .

براین اساس اندازه گیری پارامترهای DO  ، BOD ، COD ، pH ، نیتریت ، نیترات ، فسفر ، تعداد کل کلی فرم ها و کلی فرم های مدفوعی درهرفصل یک بار دراعماق مختلف آب پیشنهاد می شود . ماه های ذکر شده بهتر است ماه میانی درفصل ( اردیبهشت ، مرداد ، آبان و بهمن ) درنظر گرفته شوند . درصورت بالاتر بودن میزان این پارامترها درمخزن ازحدود مجاز ، اثرات ثانویه آن رویش گیاهان آبزی ، جلبک و گرفتگی دریچه ها و تشدید آلودگی دراثر تجزیه آن ها مورد انتظار خواهد بود و استفاده از روش های کنترلی برای کاهش اثرات ذکر شده لازم خواهد بود ، این فعالیت ها عبارتند از: هوادهی مصنوعی آب ضمن حرکت درسطح حوزه و پیش ازرسیدن به مخزن، این اقدام با استفاده ازگابیون هایی دربستر رودخانه جهت تعدیل شیب، ایجاد برکه هایی درپشت آن ها جهت تجزیه قسمتی ازمواد زائد و هواگیری آب ضمن سقوط رودخانه ازفراز آن ها پیش ازرسیدن به سازه بعدی مسیر خواهد بود . احداث این سازه ها در طول بستر رودخانه علاوه بر تحقق هدف ذکر شده ، نقش بسیارمهمی درتعدیل فرسایش ایفا خواهدکرد.

ب – برنامه پایش رودخانه دربالادست :

پایش کیفی :

یکی از موارد اجرای این برنامه این است که وضعیت آلودگی مخزن سد درحد مشکل سازبوده ونیاز به یافتن منابع آلاینده و کنترل آن ها وجود داشته باشد . دراین صورت پارامترهای کیفی آب قبل از ورود به رودخانه به مخزن سد و درسرشاخه ها و مقا طع مختلف اندازه گیری شود . تابه این ترتیب منبع یا منابع آلودگی مورد شناسایی قرارگیرد. توصیه می شود پارامترهای مورد اندازه گیری درورودی دریاچه همان پارامترهای ذکر شده درپایش کیفیت آب مخزن سد درنظر گرفته شود . اجرای این بخش از برنامه پایش هرسه ماه یک بار توصیه می شود . منابع آلاینده موجود درحوزه آبریز سد مخزنی استقلال فاضلاب خانگی وکشاورزی می باشند . طبق جدول استانداردها و مقایسه آلاینده ها بااستاندارد اگر میزان آلاینده ها بیش از حد مجاز باشد مشخص شده و راه حل های کنترلی بیان شده درزمینه کنترل فاضلاب باید به کار گرفته شود . همچنین سنجش میزان فرسایش خاک درزیرحوزه های شاخه های رودخانه درهرفصل یکبار پیشنهاد می شود و درصورت مشاهده ، اقدامات کنترل فرسایش به  ویژه استفاده ازسازه های مکانیکی حفاظت خاک ضروری خواهد بود .

 

 

پایش کمی

اجرای این برنامه درهر ماه یک بار مورد پیشنهاد است . این برنامه شامل اندازه گیری آبی ماهانه سرشاخه های تشکیل دهنده رودخانه میناب درحوزه آبریز سد است .درصورت وجود اختلاف قابل ملاحظه بین حداقل و حداکثر میزان آبدهی ماهانه درطول سال اقدامات کنترل فرسایش و آبخیزداری لازم خواهد بود .

آموزش

آموزش زیست محیطی به عنوان یکی ازمهم ترین فعالیت ها برای پایدار سازی توسعه و تقویت مشارکت مردمی به شمار می رود .

- دفع بهداشتی زباله و عدم تخلیه آن به مخزن سد ، رودخانه ،  آبراهه های فرعی و کانال ها و...

- رعایت اعتدال درمصرف کودهای شیمیایی و آفت کشها درکشاورزی.

- رعایت اصول صحیح درآبیاری دراراضی کشاورزی و جلوگیری ازایجاد فرسایش و آبشستگی .

-    دفع بهداشتی فاضلاب انباشت موادآلی درمحل های مناسب .

-    عدم تخریب پوشش گیاهی طبیعی منطقه.

-    آشنایی باخطرات مخزن سد و عدم ورود به آن برای شنا و تفریحاتی ازاین دست.

 ارتباط با ارگان های محلی و مردم بومی

به طور خلاصه به صورت موارد زیراست :

-    آموزش به مردم بومی ازطریق ارتباط با مجریان محیط زیست به واسطه شوراهای اسلامی روستایی

-    آموزش مستقیم به مردم بانمایش فیلم ، گفتگو و مصاحبه

-    استفاده ازدانش آموزان درطرح فعالیت های آبخیزداری

-    نصب پوستر و نگارش جملات مربوط با آموزش درمعابر

-    آموزش مسایل مختلف محیط زیست باهمکاری اداره کل جهاد کشاورزی ، بهداشت و محیط زیست.

 بحث ونتیجه گیری

بررسی نتایج نهایی نشان می دهد که جمع کل نمرات درفازبهره برداری ازسد 75/294+ است . بدین ترتیب می توان نتیجه گیری نمود که نقش سداستقلال درمهار وتأمین آب تنظیم شده جهت کشاورزی دشت میناب ، کاهش سیل ، حفظ وگسترش فضای سبز دشت میناب ، توسعه منطقه ای وتولید ملی بسیارتعیین کننده بوده است .ازطرفی دیگر احداث سداستقلال وشبکه میناب سبب تغییرات عمده ای درمنطقه گردیده است که ازآن جمله می توان اثرات سد برحذف ویاتسکین سیلاب های متوسط و کوچک وتأثیر منفی آن براکوسیستم وآبزیان پائین دست ،تغییرات کیفی آب دراثر پدیده لایه بندی آب درمخزن و تأثیر آبیاری برسطح آب زیرزمینی اشاره نمود . بررسی تفکیکی جداول نشان که نمره نهایی محیط فیزیکو شیمیایی 242 – بوده که 64 اثرآن مثبت و 182 اثرمنفی بوده است . نمره نهایی محیط بیولوژیکی 5/207 + می باشد که شامل 155 اثرمثبت و 32 اثرمنفی است . محیط اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی دارای 146اثرمثبت و 10 اثرمنفی است و نمره نهایی آن 25/329 + می باشد.

ازمجموع این مباحث می توان نتیجه گیری نمود که بهره برداری ازسد دارای بیشترین اثرات سوء برمحیط فیزیکو شیمیایی است . لذا باید درتدوین روش های تقلیل اثرات سوء این محیط  بیشتر مد نظر قرارگیرد.

تشکر و قدردانی

این تحقیق باحمایت مالی شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان  و همکاری دانشگاه هرمزگان صورت گرفته است .باتشکر از جناب آقای مهندس معزی نیا مدیرعامل  و عضو هیئت مدیره شرکت آب منطقه ای و جناب آقای دکتر نوحه گر ریاست دانشگاه هرمزگان. همچنین جای دارد از  جناب آقای مهندس مؤیدی معاون حفاظت وبهره برداری شرکت آب منطقه ای به خاطر راهنمائی ها و همکاری های صمیمانه و همه جانبه شان که  موجبات ارتقای این پژوهش رافراهم نمودند سپاسگزاری نمائیم.


 


جدول 1- نتایج نهایی ارزیابی اثرات زیست محیطی سداستقلال میناب درفازبهره برداری

Table1- The final results of environmental impacts evaluation of Minab Esteghlal dam in operation phase

گزینه ها

محیط فیزیکی شیمیایی

محیط بیولوژیکی

محیط اقتصادی -اجتماعی

نتیجه نهایی

جمع اثرات

242-

5/207+

25/329+

75/294+

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


جدول  2- خلاصه نتایج ماتریس ارزیابی اثرات زیست محیطی سد استقلال میناب درفاز بهره برداری با روش Modified

Table2- The summary environmental impact results of Minab Esteghlal dam in operation phase by modified method

 

 

 

علامتهای اختصاری

اثرات طرح برمحیط فیزیکی شیمیایی

اثرات طرح

 برمحیط بیولوژیکی

اثرات طرح برمحیط اجتماعی ،

اقتصادی و فرهنگی

 

ضریب تأثیر

شدت اثر

مثبت

منفی

حاصل

مثبت

منفی

حاصل

مثبت

منفی

حاصل

 

مثبت

منفی

مثبت

منفی

مثبت

منفی

 

ITS

7/0

1

 

 

0

0

 

 

0

0

 

 

0

0

 

2

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

ITM

35/0

1

 

 

0

0

 

 

0

0

 

 

0

0

 

2

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

LPS

25/2

1

1

 

5/85

25/146

 

 

75/33

0

 

 

75/141

0

 

2

8

7

 

 

9

 

 

2

7

17

5

 

15

 

 

IPS

5/1

1

 

 

0

0

 

 

0

0

 

 

0

0

 

2

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

LPM

25/1

1

36

111

25/76

5/257

131

30

25/216

5/42

82

8

5/202

15

 

2

11

46

15

2

40

2

 

2

1

1

4

 

 

 

 

IPM

75/0

1

 

 

0

0

 

 

0

0

 

 

0

0

 

2

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

LTS

05/1

1

 

 

0

0

 

 

0

0

 

 

0

0

 

2

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

LTM

525/0

1

 

 

0

0

 

 

0

0

 

 

0

0

 

2

 

 

 

 

 

 

 

2

 

 

 

 

 

 

 

جمع

64

182

75/161

75/403

155

32

250

5/42

146

10

25/344

15

 
 


 

 

منابع

 

1-      نجمایی م.1376. سد ومحیط زیست .انتشارات وزارت نیرو کمیته ملی سدهای بزرگ ایران. 

2-      جی بارو،ک .ترجمه : مهرداد اندرودی .1380 . اصول وروش های مدیریت زیست محیطی. نشرکنگره .

3-      Yu.A.Anokhin, Yu.A.Izrael.2000. Monitoring and assessment of the environment in the Lake Baikal region .Aquatic Ecosystem Health and Management.Pages199-201.

4-      Amita Baviskar, Arun Kumar Singh. 1994. Malignant growth: The Sardar Sarovar dam and its impact on puplic health .Environmental Impact Assessment Review .Pages349-358.

5-      G.Bombino, V.Tamburino, S.M.Zimbone.2006.Assessment of the effects of chek-dams on riparian vegetation in the Mediterranean environment. Pages134-144.

6-   ایاز ق، وطن دوست ص و بابازاده م . 1386 . ارزیابی آثار زیست محیطی سد مخزنی شهید رجایی (سلیمان تنگه ) ساری و تأسیسات وابسته .اولین کارگاه تخصصی سدومحیط زیست .

7-      بینا ، بیژن ; مهدی اسدی و علی قیصری . 1381 . ارزیابی اثرات زیست محیطی سد زاینده رود . همایش بین المللی انسان و آب رامسر .

8-   اشرف زاده ، محمد رضا ; علی سمیعی و مهدی میر باقری . 1386 . ارزیابی زیست محیطی سد مخزنی شهید مدنی و شبکه آبیاری و زهکشی مربوطه بااستفاده ازروش ماتریس آیکولد و لئوپولد . دومین کنفرانس ملی تجربه های ساخت شبکه های آبیاری و زهکشی .

9-      نهال طهماسبی م . 1386. بررسی علل آلودگی منابع آب سطحی درحوزه آبریز سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .

10-  مهندسین مشاور آب ورزان .1372.  طرح توسعه منابع آب و آبخیزداری حوزه سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .جلدچهارم.

11-  مهندسین مشاور آب ورزان .1372.  طرح توسعه منابع آب و آبخیزداری حوزه سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .جلدپنجم.

12-  مهندسین مشاور آب ورزان .1372.  طرح توسعه منابع آب و آبخیزداری حوزه سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .جلدهشتم.

13-  سلطانی پور م .1380. گیاهان داروئی استان هرمزگان . نشریه تحقیقات گیاهان دارویی ومعطر ایران .جلدهشتم .

14-  محیط زیست استان هرمزگان. 1387.گزارش منتشر نشده.

15-  سالنامه آماری استان کرمان . 1386 . معاونت برنامه ریزی استانداری کرمان . دفترآمار و اطلاعات .

16-  سالنامه آماری استان هرمزگان  . 1386 . معاونت برنامه ریزی استانداری هرمزگان  . دفترآمار و اطلاعات .

17-  عقیلی ش،  سرلک س و نوروزی ع  . 1385. گزارش اولین فصل بررسی های باستان شناسی دشت میناب . اداره کل میراث فرهنگی استان هرمزگان.

18-  عقیلی ش،  سرلک س و نوروزی ع  . 1385. گزارش دومین فصل بررسی های باستان شناسی دشت میناب . اداره کل میراث فرهنگی استان هرمزگان.

19-  عقیلی ش،  سرلک س و نوروزی ع  . 1385. گزارش نخستین  فصل بررسی های باستان شناسی دشت رودان . اداره کل میراث فرهنگی استان هرمزگان.

 

 



1*- (مسوول مکاتبات):  عضو هیئت علمی گروه  محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، تهران، ایران.

2- دانش آموخته کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست ، دانشگاه آزاداسلامی واحد بندرعباس، بندرعباس، ایران.

[3]- کارشناس GIS شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان، بندرعباس، ایران.

[4]- International  Committee  of  Large  Dams                                                                                             

1- Department of Natural Resources Engineering, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Tehran, Iran.

* ( Corresponding Author)

2- M.A. of Environmental Management, Bandar Abbas Islamic Azad University, Bandarabas, Iran.

3- Hormozgan Water Authority Compay, Bandarabas, Iran.

1-      نجمایی م.1376. سد ومحیط زیست .انتشارات وزارت نیرو کمیته ملی سدهای بزرگ ایران. 

2-      جی بارو،ک .ترجمه : مهرداد اندرودی .1380 . اصول وروش های مدیریت زیست محیطی. نشرکنگره .

3-      Yu.A.Anokhin, Yu.A.Izrael.2000. Monitoring and assessment of the environment in the Lake Baikal region .Aquatic Ecosystem Health and Management.Pages199-201.

4-      Amita Baviskar, Arun Kumar Singh. 1994. Malignant growth: The Sardar Sarovar dam and its impact on puplic health .Environmental Impact Assessment Review .Pages349-358.

5-      G.Bombino, V.Tamburino, S.M.Zimbone.2006.Assessment of the effects of chek-dams on riparian vegetation in the Mediterranean environment. Pages134-144.

6-   ایاز ق، وطن دوست ص و بابازاده م . 1386 . ارزیابی آثار زیست محیطی سد مخزنی شهید رجایی (سلیمان تنگه ) ساری و تأسیسات وابسته .اولین کارگاه تخصصی سدومحیط زیست .

7-      بینا ، بیژن ; مهدی اسدی و علی قیصری . 1381 . ارزیابی اثرات زیست محیطی سد زاینده رود . همایش بین المللی انسان و آب رامسر .

8-   اشرف زاده ، محمد رضا ; علی سمیعی و مهدی میر باقری . 1386 . ارزیابی زیست محیطی سد مخزنی شهید مدنی و شبکه آبیاری و زهکشی مربوطه بااستفاده ازروش ماتریس آیکولد و لئوپولد . دومین کنفرانس ملی تجربه های ساخت شبکه های آبیاری و زهکشی .

9-      نهال طهماسبی م . 1386. بررسی علل آلودگی منابع آب سطحی درحوزه آبریز سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .

10-  مهندسین مشاور آب ورزان .1372.  طرح توسعه منابع آب و آبخیزداری حوزه سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .جلدچهارم.

11-  مهندسین مشاور آب ورزان .1372.  طرح توسعه منابع آب و آبخیزداری حوزه سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .جلدپنجم.

12-  مهندسین مشاور آب ورزان .1372.  طرح توسعه منابع آب و آبخیزداری حوزه سداستقلال میناب . شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان .جلدهشتم.

13-  سلطانی پور م .1380. گیاهان داروئی استان هرمزگان . نشریه تحقیقات گیاهان دارویی ومعطر ایران .جلدهشتم .

14-  محیط زیست استان هرمزگان. 1387.گزارش منتشر نشده.

15-  سالنامه آماری استان کرمان . 1386 . معاونت برنامه ریزی استانداری کرمان . دفترآمار و اطلاعات .

16-  سالنامه آماری استان هرمزگان  . 1386 . معاونت برنامه ریزی استانداری هرمزگان  . دفترآمار و اطلاعات .

17-  عقیلی ش،  سرلک س و نوروزی ع  . 1385. گزارش اولین فصل بررسی های باستان شناسی دشت میناب . اداره کل میراث فرهنگی استان هرمزگان.

18-  عقیلی ش،  سرلک س و نوروزی ع  . 1385. گزارش دومین فصل بررسی های باستان شناسی دشت میناب . اداره کل میراث فرهنگی استان هرمزگان.

19-  عقیلی ش،  سرلک س و نوروزی ع  . 1385. گزارش نخستین  فصل بررسی های باستان شناسی دشت رودان . اداره کل میراث فرهنگی استان هرمزگان.