انتخاب فصلی زیستگاه توسط گوسپند وحشی اصفهانی (Ovis Orientalis Isphahanica) در پارک ملی قمیشلو

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته مهندسی منابع طبیعی محیط زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران. *(مسئول مکاتبات).

2 دانشیار گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران.

3 استاد گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4 استادیار گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: گوسپند وحشی از گونه­های تهدید شده (VU)[1] نواحی کوهستانی ایران است.  اطلاعات اندکی در مورد وابستگی­های زیستگاهی این گونه به­عنوان پیش­نیازی برای برنامه­ریزیهای حفاظتی وجود دارد. در این پژوهش وابستگی­های زیستگاهی و الگوی فصلی استفاده از زیستگاه توسط گوسپند وحشی در پارک ملی قمیشلو در طول یک­ سال مورد مطالعه قرار گرفت. 
روش بررسی: تیپ­های گیاهی پارک به عنوان زیستگاههای مختلف  این گونه در نظر گرفته شد و ساختار هر یک از این زیستگاه­ها تبیین گردید. ارتباط تراکم گروه­های سرگین به­عنوان نمایه­ای از تراکم گوسپند وحشی با متغیر های زیستگاهی  نظیر درصد پوشش گونه های غالب گیاهی، درصد اشباع خاک (SP)، شوری خاک (EC) وpH  خاک در ترانسکت های دائمی بررسی شد. مدل­های خطی عام (GLMs) برای مشخص کردن وابستگی­های زیستگاهی گوسپند وحشی با توجه به تیپ­های گیاهی و متغیرهای زیستگاهی اندازه­گیری شده به­­کار گرفته شد.
یافته ها: استفاده از تیپ­­های زیستگاهی به جز در دوره خرداد – مرداد معنی دار نبود. در این دوره استفاده از تیپ گیاهی Astragalus-Scariolaبه­طور معنی­داری بیش­تر از تیپ گیاهی Artemisia بود.
نتیجه گیری: علاوه بر این، گوسپند وحشی در دوره فروردین– خرداد از مناطق با شیب بیش­تر و در دوره مهر- آذر از مناطق باEC  خاک بالاتر بطور معنی­داری بیش­­­تر استفاده کرده بود.



[1]- Vurnable

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره هجدهم، ویژه نامه شماره2، پاییز 1395

 

انتخاب فصلی زیستگاه توسط گوسپند وحشی اصفهانی

 (Ovis Orientalis Isphahanica) در پارک ملی قمیشلو

زهرا تاکی [1]*

zhr.taki@gmail.com

محمود رضا همامی [2]

محمود کرمی [3]

افشین علیزاده[4]

تاریخ دریافت:19/01/89

تاریخ پذیرش: 25/08/89

 

چکیده

زمینه و هدف: گوسپند وحشی از گونه­های تهدید شده (VU)[5] نواحی کوهستانی ایران است.  اطلاعات اندکی در مورد وابستگی­های زیستگاهی این گونه به­عنوان پیش­نیازی برای برنامه­ریزیهای حفاظتی وجود دارد. در این پژوهش وابستگی­های زیستگاهی و الگوی فصلی استفاده از زیستگاه توسط گوسپند وحشی در پارک ملی قمیشلو در طول یک­ سال مورد مطالعه قرار گرفت. 

روش بررسی: تیپ­های گیاهی پارک به عنوان زیستگاههای مختلف  این گونه در نظر گرفته شد و ساختار هر یک از این زیستگاه­ها تبیین گردید. ارتباط تراکم گروه­های سرگین به­عنوان نمایه­ای از تراکم گوسپند وحشی با متغیر های زیستگاهی  نظیر درصد پوشش گونه های غالب گیاهی، درصد اشباع خاک (SP)، شوری خاک (EC) وpH  خاک در ترانسکت های دائمی بررسی شد. مدل­های خطی عام (GLMs) برای مشخص کردن وابستگی­های زیستگاهی گوسپند وحشی با توجه به تیپ­های گیاهی و متغیرهای زیستگاهی اندازه­گیری شده به­­کار گرفته شد.

یافته ها: استفاده از تیپ­­های زیستگاهی به جز در دوره خرداد – مرداد معنی دار نبود. در این دوره استفاده از تیپ گیاهی Astragalus-Scariolaبه­طور معنی­داری بیش­تر از تیپ گیاهی Artemisia بود.

نتیجه گیری: علاوه بر این، گوسپند وحشی در دوره فروردین– خرداد از مناطق با شیب بیش­تر و در دوره مهر- آذر از مناطق باEC  خاک بالاتر بطور معنی­داری بیش­­­تر استفاده کرده بود.

واژه­های کلیدی: گوسپند وحشی،  پارک ملی قمیشلو، انتخاب زیستگاه، شمارش گروه های سرگین.

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, Special No.2, Autumn 2016

 

 

 

 

 


Seasonal Habitat Use by Isfahan Wild Sheep

(Ovis oOrientalis Isphahanica)in Ghamishlou National Park

 

 

Zahra Taki [6]*

zhr.taki@gmail.com

Mahmoud Reza Hemami[7]

Mahmoud Karami[8]

Afshin Alizadeh4

 

Abstract

Background and Objective: Wild sheep (Ovis orientalis) is a threatened (VU10) species living in mountainous areas of Iran. Very little is known about habitat associations of wild sheep as a prerequisite for conservation planning. We studied habitat associations and seasonal pattern of habitat use by wild sheep over a complete year in Ghemashlou National Park.

Methods: The existing vegetation types within the park were considered as different habitats for wild sheep and their structure were quantified. Wild sheep pellet group density as well as habitat variables including vegetation types, percentage cover of dominant bush species, and EC, SP and pH of the soil were quantified within the permanent strip transects. General Linear Models (GLMs) were used to relate habitat variables to pellet group density.

Results: Use of habitats was not significantly different in none of the studied periods except in spring. In this season, wild sheep had significantly used Astragalus-Scariola more than Artemisia vegetation type.

Conclusion: In addition, wild sheep had used areas with steeper slopes in spring and areas with higher EC in autumn.

Keywords: wild sheep, habitat use, pellet group count,Ghamishlou National Park.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                         

 

مقدمه

 

گوسپند وحشی (Ovis orientalis) در بیش­تر مناطق ایران پراکنش دارد. تنوع ژنتیک و مورفولوژیک این گونه در ایران بالا است به طوری که چند زیرگونه از این گونه در مناطق مختلف کشور زیست می­نماید.

دو زیرگونه O. o. Isphanica (قوچ و میش اصفهان) و O. o. Larstanica (قوچ ومیش لارستان) تنها در ایران دیده می شوند.

زیرگونه قوچ و میش اصفهان زیرگونه­ای است که درفهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار دارد و از طرف سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان گونه نماد استان اصفهان شناخته شده است، زیرا بیش­ترین تعداد آن از این استان گزارش شده است و بیش از 2000 راس از این زیرگونه در پارک ملی قمیشلو (منطقه مورد مطالعه) زیست   می نمایند (1).

تاکنون روش­های متعددی برای بررسی استفاده از زیستگاه حیات وحش ارایه شده است. مشاهده مستقیم گونه، استفاده از رادیوتله­متری و فرستنده های ماهواره ای،دوربین­های تله­ای و استفاده از نمایه­هایی مانند ردپا وگروه سرگین از جمله این روش­ها است. یکی از مهم­ترین ملاک­های انتخاب یک روش، هزینه­های مربوط به عملیات صحرایی آن است مخصوصاً وقتی که جمعیت­های مورد مطالعه در نواحی دورافتاده هستند (2). استفاده از مشاهده مستقیم معمولا"وقت­گیر بوده و در تمام ساعات شبانه روز و یا در تمام فصل­ها امکان پذیر نیست ویا به تجهیزات دقیق و پیشرفته نیازمنداست. مشاهداتی که فقط به زمان­های خاصی اختصاص داشته است نمی تواند منعکس کننده متوسط زمان صرف شده توسط حیوان در هر زیستگاه باشد. استفاده از رادیوتله متری به تجهیزات گران قیمت و پایش مداوم و طولانی مدت  نیاز دارد (3).

روش شمارش گروه­های سرگین این مزیت را دارد که با استفاده از آن می­توان استفاده از زیستگاه گونه مورد نظر را در طول شبانه روز مورد بررسی قرار داد (4). از جمله عیب­های روش حاضر این است که فراوانی گروه­های سرگین در یک ناحیه ممکن است با نوع فعالیت حیوان مرتبط باشد (5).

در سال­های اخیر تحقیقات چندی در مورد استفاده از زیستگاه سمداران و تعیین مطلوبیت زیستگاه این گونه­ها در ایران ­­انجام پذیرفته است. به عنوان مثال کرمانی (1379) با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی وتلفیق لایه­های مشاهدات قوچ ومیش در پارک­های ملی خجیر و سرخه حصار و پارامترهای زیستگاهی شامل پوشش گیاهی، خاک، منابع آبی، سکونتگاه­های انسانی، ارتفاع و شیب به بررسی ارتباط پراکنش گونه با عوامل یادشده پرداخت و در نهایت با وزن دهی به پارامترهای مختلف، نقشه مطلوبیت زیستگاه گونه را در سه فصل زمستان، پاییز و بهار تهیه نمود (6).

ملکی (1386) برای تعیین پارامترهای زیستگاهی گوسپند وحشی در پناهگاه حیات وحش موته از روش شمارش گروه­های سرگین و همچنین مشاهدات مستقیم گونه و تحلیل عامل آشیان بوم شناختی استفاده کرد و به این نتیجه رسید که در تابستان گوسپند وحشی ارتفاعات بالاتر و در فصل پاییز ارتفاعات پایین­تر و مناطقی که دارای شیب ملایم­تری هستند را انتخاب می کند. همچنین ارتفاع 2200 متر و شیب 30-20 درصد و مناطق پوشیده از درمنه کوهی زیستگاه مطلوب این گونه می باشد (7).

   آگاهی از وابستگی­های زیستگاهی یک گونه یکی از نیاز­های اساسی مدیریت حیات وحش است. علی­ر­غم این­که گوسپند وحشی اصفهان یک زیرگونه تهدید شده است اطلاعات اکولوژیک اندکی از آن وجود دارد تا زیربنای برنامه­های مدیریتی و حفاظتی واقع شود. این پژوهش  با هدف شناسایی وابستگی­های زیستگاهی و الگوی تغییرات فصلی استفاده از زیستگاه گوسپند وحشی در پارک ملی قمیشلو انجام گرفت.

 روش بررسی

منطقه مورد مطالعه

این مطالعه در مناطق امن پناهگاه حیات وحش قمیشلو که اکنون جزء پارک ملی قمیشلو است، انجام گرفت. پناهگاه حیات وحش قمیشلو با وسعت 113774 هکتار در شمال غرب شهر اصفهان و در حد فاصل ً 47  َ59 50 تا  ً88  َ12 51 طول شرقی و ً19 َ40 32 تا ً29  َ2 33 عرض شمالی قرار گرفته است. تاریخچه حفـاظت از ایــن منطقــه به سال 1343 بر می­گردد. میانگین بارندگی سالیانه 304  میلی متر و متوسط درجه حرارت سالانه 5/11 درجه سانتی­گراد می باشد. پوشش گیاهی این منطقه از پوشش نواحی استپی ایران یعنی جامعه Artemisia –Astragalus  پیروی می کند (8).

روش بررسی استفاده گوسپند وحشی ازتیپ­های گیاهی

با توجه به ورود دام اهلی در دوره زمانی خاصی از سال و احتمال اشتباه در تشخیص گروه سرگین دام اهلی و حیات وحش، مناطق امن پناهگاه حیات وحش قمیشلو (شامل سه منطقه امن به نام­های ذلول و لاسمیان، کهوک و کرالیاس با مساحت در مجموع 13226 هکتار در مرکز پناهگاه که ورود دام در تمام سال در آن ممنوع است ) انتخاب شد. روش شمارش گروه­های سرگین برای مقایسه تراکم گروه­های سرگین بین تیپ­های زیستگاهی مورد استفاده قرار گرفت. از آن جایی که در پناهگاه حیات وحش قمیشلو به غیر از گوسپند وحشی، آهوی ایرانی نیز از جمعیت قابل ملاحظه­ای برخوردار است و جمعیت این دوگونه تقریباً با هم برابر است، برای امکان تشخیص سرگین دو گونه از یکدیگر از یک آزمون کور استفاده شد. به این منظور تعدادی گروه سرگین ازگوسپندان وحشی در اسارت از محل نگه­داری تکثیر و پرورش این حیوان در شهرستان لنجان و سرگین آهو ازمزرعه لرد سفید در پارک ملی کلاه قاضی تهیه شد. علاوه بر این در بازدید از منطقه نیز سرگین­های تازه از محل­های حضور هر یک از گونه­ها جمع آوری و جهت تمایز و پی بردن به تفاوت­ها بررسی گردید و طی آزمون مورد شناسایی قرار گرفت. نتایج آزمون نشان داد که توانایی فرد شمارش کننده گروه­های  سرگین، درتشخیص سرگین دو گونه از یکدیگر حدود90% می باشد.

با توجه به نقشه تیپ­های گیاهی و بررسی مجدد منطقه با کار میدانی چهار تیپ گیاهی غالب در مناطق امن پناهگاه تشخیص داده شد (8):

1.Centaura- -Stipa (Cen-Sti)

2.Scariola-Stipa (Sca-Sti)

3.Artemisia (Art)

4.Astragalus-Scariola (Ast-Sca)

نمونه­گیری از هر تیپ زیستگاهی با استفاده از 2 تا 4 ترانسکت دایمی تصادفی به طول 180 متر و عرض 5/2 متر صورت گرفت. محور ترانسکت با نی­های خیزران به طول حدود 70 سانتی متر و به فاصله­های 30 متری مشخص شد و کار شمارش گروه­های سرگین در دو طرف محور ترانسکت به صورت رفت و برگشتی انجام یافت. گروه­های سرگین ابتدا در میانه فروردین ماه 87 پاک­سازی شد و پس از آن هر دو ماه یک بار در میانه ماه­های خرداد، مرداد، مهر، آذر، بهمن و فروردین 88 کار شمارش و پاک­سازی گروه­های سرگین تکرار شد.

جهت اطمینان از عدم تجزیه گروه­های سرگین در فاصله بین دو نمونه­گیری، در نیمه مرداد یک گروه سرگین تازه انتخاب و پس از قرار دادن در کنار هر ترانسکت علامت­گذاری شد و در دوره­های بعدی وضعیت تجزیه آن­ها بررسی شد که هیچ کدام از گروه­های سرگین در این دوره تجزیه نشده و تنها کمی تغییر رنگ داده بود.

از مزیت­های روش شمارش گروه سرگین امکان اندازه­گیری متغیرهای زیستگاهی نظیر نوع پوشش گیاهی به صورت هم­زمان و هم­مکان با فروانی گروه­های سرگین می باشد (4) به همین دلیل درصد پوشش هر یک از  گونه­های گیاهی در هر 30 متر با اندازه گیری قطر متوسط تاج پوشش گیاه برآورد و متوسط درصد پوشش گیاهی در هر ترانسکت مشخص شد. علاوه براین از هر ترانسکت سه نمونه خاک از عمق 30 سانتی متری خاک برداشته شد و با یکدیگر مخلوط و سپس پارامترهای شوری ( (EC، درصد اشباع(SP)  و اسیدیته ( (pH خاک در آن ها اندازه­گیری شد. این مطالعه به مدت یک سال از نیمه فروردین 87 تا نیمه فروردین 88 انجام پذیرفت.

 تجزیه و تحلیل آماری

جهت بررسی نرمال بودن توزیع داده ها ازآزمون Kolmogorov-Smirnov استفاده شد. همچنین داده­ها ازنظر یکنواختی واریانس­ها با آزمون لیون بررسی شد که نتیجه آزمون بیانگر عدم یکنواختی واریانس­ها بود. جهت رفع این مشکل و با توجه به وجود داده­های صفر در میان داده­ها از 1+10log داده­هاا استفاده شد. به دلیل این که داده­های درصد پوشش گیاهی ازتوزیع نرمال برخوردار نبود، از جذر آن­ها استفاده شد و پارامترهای خاک به دلیل برخورداری از توزیع نرمال به همان صورت اولیه در تحلیل­ها مورد استفاده قرار گرفت.

اختلاف بین تیپ­های گیاهی از نظر تراکم گروه­های سرگین با تحلیل واریانس یک­طرفه بررسی شد. برای مشخص کردن وابستگی­های زیستگاهی آهو با توجه به تیپ­های گیاهی و متغیرهای زیستگاهی اندازه گیری شده از تحلیل کوواریانس ANCOVA استفاده شد. قبل از وارد کردن متغیرهای زیستگاهی در تحلیل کواریانس عدم هبستگی شدید متغیرها با یکدیگر با استفاده از آزمون همبستگی پیرسون مورد بررسی قرار گرفت. کلیه تحلیل ها با استفاده از نرم افزارSPSS 12.0  انجام یافت.

 

 

یافته ها

در این مطالعه تراکم بالاتر گروه­های سرگین به منزله استفاده بیش­تر از زیستگاه در نظر گرفته شد. تحلیل واریانس نشان داد که تنها در دوره خرداد- مرداد اختلاف معنی­داری میان تیپ­های گیاهی  از نظر استفاده گوسپند وحشی وجود دارد (036/0 = p411 /4= 9،3F). در این دوره تیپ  Art به طور معنی­داری کمتر از تیپ Ast-Sca استفاده شده بود . ارتباط منفی معنی­دار لگاریتم گروه سرگین این دوره با جذر درصد پوشش درمنه نیز می تواند تایید کننده این مطلب باشد (009/0=P 610/0=r). نمودار1 چگونگی استفاده گوسپند وحشی از تیپ­های گیاهی  را نشان می دهد . از طرف دیگر، نتایج حاصل از تحلیل کوواریانس نیز تاثیر این دو گونه گیاهی و تیپ گیاهی را بر انتخاب زیستگاه در دو دوره دو ماهه فروردین–خرداد و مرداد- مهر تایید کرد (جدول1).

از میان سایر پارامترهای مورد استفاده در تحلیل کوواریانس شامل پارامترهای خاک و شیب،EC  خاک در دوره مهر- آذر و شیب در فروردین– خرداد نتایج معنی­داری را نشان داد، اما SP خاک در هیــچ­یک از دوره­هــا ارتباط معنی­داری را نشان نداد (جدول 1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                         

                                                     
   

a

 
 

a

 
     

a

 
 
 
   

a

 
 
   

a

 
 

 

 
 
   
     
 
   

 

 
       

 

 
 
     

a

 
 
 
     

a

 
 
 
     
   

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

a

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       
   

a

 
 

a

 
 

 

 


 

نمودار 1- میانگین ± اشتباه معیار میانگین گروه­های سرگین گوسپند وحشی  در هر تیپ گیاهی پارک ملی قمیشلو در دوره­های دوماهه . حروف انگلیسی ناهمسان بر روی بارهای نمودارها نشان دهنده وجود اختلاف معنی­دار بین آن­هاست. در دوره فروردین خرداد در تیپ گیاهی (Art) به دلیل یکسان بودن تعداد گروه­های سرگین

در همه تکرارها اشتباه معیار صفر می باشد.

Chart 1- Mean ± S.E. of wild sheep pellet-group density in each vegetation type of Ghamishlou National Park in each 2-month-period. Dissimilar letters shows significant difference. In spring (April-May) period, S.E. is zero for Artemisia vegetation type, as the number of pellet-groups were equal

in all replicates.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


نمودار2- میانگین ± اشتباه معیار میانگین تراکم گروه های سرگین انباشته شده در ترانسکت­های دائمی مستقر در تیپ­های گیاهی مختلف پارک ملی قمیشلو در طول یک سال

Fig. 3. Mean ± S.E. of wild sheep pellet-group density in Ghamishlou National park accumulated in permanent strip transects in different vegetation types over a complete year.

 

جدول 1- مدل کمینه استفاده از زیستگاه گوسپند وحشی برای هر دوره دو ماهه؛ لگاریتم تراکم گروه­های سرگین به چهار تیپ گیاهی، متغیرهای خاک و جذر متغیر­های پوشش گیاهی ارتباط داده شده است. 

Table1- Wild sheep minimum models of habitat association for each bi-monthly survey; log-transformed pellet-group density is related to four vegetation types, soil variables and square root transformed vegetation variables

 

دوره های زمانی

فروردین-خرداد

r2=755/0

خرداد-مرداد

r2=595/0

مرداد-مهر

r2=701/0

مهر-آذر

r2=640/0

F

p

F

p

F

p

F

p

مدل

08/3

1/0

41/4

04/0

35/2

16/0

48/2

13/0

تیپ گیاهی

51/5

04/0

41/4

04/0

49/3

09/0

84/3

06/0

EC

 

 

 

 

 

 

66/5

05/0

شیب

92/6

04/0

 

 

 

 

 

 

Astragalus sp.

67/8

03/0

 

 

61/9

02/0

 

 

Scariola orientalis

93/12

01/0

 

 

97/4

07/0

 

 

Acantholimon sp

 

 

 

 

21/9

02/0

 

 

Centaura sp.

 

 

 

 

 

 

49/5

05/0

 

  

 

 

 

 

بحث و نتیجه گیری

 

نتایج پایش یک­­ساله گروه­های سرگین در تیپ­­های گیاهی نشان دهنده استفاده بیش­تر از تیپ گیاهی Ast-Sca می باشد. در این تیپ گیاهی دو گونهAstragalus sp. (Ast) و Scariola orientalis (Sca) غالب هستند. استفاده بیش­تر از این تیپ گیاهی نسبت به سایر تیپ های گیاهی تنها در دوره خرداد-مرداد معنی­دار است. در این دوره از تیپ گیاهی Ast-Sca بیشتراز تیپ گیاهی Art (درمنه دشتی) استفاده شده یا به عبارتی از درمنه دشتی کم­تر استفاده شده است.گیاه درمنه دشتی گیاهی است که در اوایل تابستان به دلیل اسانس­های موجود در گیاه معمولاً مورد استفاده دام اهلی قرار نمی گیرد، اما با بارش باران­های پاییزی، شسته شدن گیاه و کاهش اسانس­ها بیشتر استفاده می شود که این مورد می­تواند در مورد گوسپند وحشی هم مصداق داشته باشد. از سوی دیگر نتایج حاصل از تحلیل کوواریانس نیز تایید کننده اختلاف استفاده از تیپ­های گیاهی در دوره­های فروردین–خرداد، خرداد-مرداد و مرداد-مهر و همبستگی مثبت جذر درصد پوشش گیاهان گون و جاز  با تراکم گروه­های سرگین در در دوره­های فروردین-خرداد و مرداد-مهر است. احتمالاً برخی از  بوته­های گیاه گون  به دلیل بزرگ بــودن می تواند محلی برای استراحت و استتار گوسپندان وحشی باشد همچنین برگ­های تازه روییـده این گیــاه در بهــار و گل­های آن در پاییز می تواند مورد استفاده حیوان قرار گیرد. در پژ‍وهشی در مورد رژیم غذایی گوسپند وحشی بیگ­هورن (canadensis Ovis) در ایالات متحده امریکا، گون به عنـوان یکی از گونه­های مهم مورد تغذیه گوسپند بیگ­هورن  در تابستان و پاییز معرفی شده است (9). کاهوی وحشی یا جاز نیز از گیاهانی است که برگ­های تازه روییده آن در بهار مورد استفاده گوسپند وحشی قرار می گیرد. این گیاه علاوه بر دوره فروردین –  خرداد در  دوره مرداد-مهر نیز بیشتر مورد استفاده قرارگرفته است. این دوره با رویش گل­های این گیاه و فصل مستی گوسپند وحشی در پناهگاه حیات وحش قمیشلو مطابقت دارد. گوسپندان وحشی در نیمه دوم تابستان بارها هنگام تغذیه از گیاه جاز دیده شدند که نتایج به دست آمده از تحلیل­ها را تأیید می کند.

همبستگی پارامتر شیب با تراکم گروه­های سرگین در دوره (فروردین-خرداد) می­تواند به دلیل انطباق این زمان با فصل بره­آوری حیوان باشد که جهت ایمنی بیش­تر مناطق با شیب بالاتر که دسترسی طعمه­خوران به آن دشوارتر است را انتخاب می نماید. لازم به ذکر است که در پناهگاه حیات­وحش قمیشلو طعمه­خوار اصلی گرگ است که معمولاً به مناطق دارای شیب زیاد وارد نمی­شود.

ارتباط میانEC خاک و تراکم گروه­های سرگین تنها در دوره مهر–آذر معنی­دار است. نتایج حاصل ازپژوهش حاضری (1386) در پناهگاه حیات وحش موته روی آهوی ایرانی نیز نشان­دهنده ارتباط  معنی­دار میانEC  خاک و تراکم گروه­های سرگین  آهوی ایرانی در این زمان از سال می­باشد (10).

همچنین با بررسی میزان استفاده از هر یک ازتیپ­های گیاهی در دوره­های زمانی دوماهه مشخص شد که استفاده از تیپ گیاهی Cen-Sti در طول دوره یک­ســـاله معنی­دار بوده و یک روند کاهشی در استفاده از این تیپ گیاهی از دوره خرداد-مرداد به بعد مشاهده می­شود. در این تیپ گیاهی، گیاه Centuarea sp. یا نوعی گل گندم گیاه خوش­خوراکی نبوده و عموماً مورد استفاده دام و حیات­وحش قرار نمی­گیرد. اما گونه دیگر یعنی Stipa barbata گیاه خوش­خوراکی بوده و مورد استفاده قرار می­گیرد.

جعفری (1354) دریافت که گیاه barbata   Stipa گیاهی است خوش­خوراک که دام در بهار و اوایل تابستان از آن تغذیه می­کند. به­طور کلی می­توان گفت این گیاه در بهار و اوایل تابستان نسبت به اواخر تابستان و اوایل پاییز بیش­تر

مورد استفاده قرار می­گیرد و به نظر می­رسد این موضوع در مورد گوسپند وحشی نیز مصدا ق داشته باشد (11).

نتایج این پژوهش بیانگر استفاده متفاوت گوسپند وحشی از تیپ­های گیاهی در پناهگاه حیات وحش قمیشلو است. به نظر می­رسد تیپ گیاهی گون-کاهوی وحشی (جاز) به ویژه در اوایل بهار و اواخر تابستان دارای اهمیت باشد. به علاوه استفاده متفاوت از برخی تیپ­های گیاهی در دوره­های زمانی مختلف نیز مسئله­ای است که می­تواند در تعیین ظرفیت برد زیستگاه گونه در فصل­های مختلف سال حایز اهمیت باشد. البته شناسایی وابستگی­های زیستگاهی این گونه مطالعات بیش­تری را در گستره پراکنش گونه می­طلبد.

تشکر و قدردانی

از آقای مهندس احمدرضا لاهیجان­زاده مدیرکل محترم، سرکار خانم مهندس مریم فرهمند سرپرست محترم معاونت محیط طبیعی و کارکنان عزیز این معاونت در اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان  و محیط­بانان سخت­کوش پارک ملی و پناهگاه حیات وحش قمیشلو به خاطر همکاری­های ارزشمندشان سپاس­گزاری می شود.

منابع

1-      اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان، گزارش مکتوب سرشماری پستانداران، زمستان 1392.

2-      Silveira L., Diniz-Filho, J., 2003. Camera trap, line transect census and track surveys: a comparative evaluation, Biological onservation, 114:351-355.

3-      Walkers, A., Perovic, P., 2008. Comparison of two methods for estimation of abun ance of mountain vizcachas (Lagidium viscacia) based on direct count. Mastozoología Neotropical, 15:135-140.

4-      Campble. d., G. M. Swanson, Sales, J., 2004.”Methological insights, compairung the precision and cost-effectivness of facal pellet group count, methods”.J.Applied Ecology (41)1185-1196.

5-      Putman,R.J.,1984.Factsfromfeces.MammalRev.14,79–97.

6-   کرمانی القریشی، زهره ، تعیین نیازهای اکولوژیکی و پراکنش قوچ ومیش در پارک­های ملی خجیر وسرخه حصار پایان نامه کارشناسی ارشد محیط زیست دانشکده منابع طبیعی نور، دانشگاه تربیت مدرس، 1380، 115 صفحه

7-   ملکی نجف آبادی، سعیده  تعیین مطلوبیت زیستگاه قوچ و میش اصفهانی (Ovis orientalis isphahanica )   در پناهگاه حیات وحش موته با استفاده از روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی، نشریه محیط زیست طبیعی، مجله منابع طبیعی ایران، پاییز 1389دوره 63، شماره 3 :290-279 

8-      مشاور پویش جامع ،1381،طرح جامع مدیریت پناهگاه حیات وحش قمیشلو،سازمان حفاظت محیط زیست

9-      Wangner. G .D & J. M. Peek 2006، Bighorn sheep diet selection and forage quality in central Idaho، department of fish  and wildlife resources ،College of Natural Resources, University of Idaho, Moscow, Idaho 83844.

10- حاضری،ف.، همامی ، م.، خواجه الدین و همکاران،  استفاده از جوامع گیاهی توسط آهوی ایرانی(Gazella subgutturosa) در پناهگاه حیات وحش موته، مجله علوم وفنون کشاورزی و منابع طبیعی، تابستان1388 شماره 48: 435 –427

11- جعفری، م.، طویلی، ع. حیدری‌شریف‌آباد، ح.،”بررسی مقاومت به خشکی در سه گونه مرتعی Stipa barbata, Agropyron cristatum, Agropyron desertorum    “مجله منابع طبیعی ایران, 1354شماره 3: 237-227.

 

 



1- دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته مهندسی منابع طبیعی محیط زیست، دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران.*(مسئول مکاتبات).

2- دانشیار گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران.

3- استاد گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4- استادیار گروه محیط زیست دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

[5]- Vurnable

1- - Graduated Master of Engineering Natural Resources - Environment, School of Environment and Energy, University of Science and Research Branch of Tehran, Iran. * ( Corresponding Author)

2- Associate Professor Department of Environment Department of Natural Resources, University of Technology, Tehran, Iran.

3- Profesor Department of Environmental Sciences of Natural Resources, Tehran University, Tehran, Iran.

5- Assistant Professor Department of Environment Department of Natural Resources, Tehran University, Tehran, Iran.

1-      اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان، گزارش مکتوب سرشماری پستانداران، زمستان 1392.

2-      Silveira L., Diniz-Filho, J., 2003. Camera trap, line transect census and track surveys: a comparative evaluation, Biological onservation, 114:351-355.

3-      Walkers, A., Perovic, P., 2008. Comparison of two methods for estimation of abun ance of mountain vizcachas (Lagidium viscacia) based on direct count. Mastozoología Neotropical, 15:135-140.

4-      Campble. d., G. M. Swanson, Sales, J., 2004.”Methological insights, compairung the precision and cost-effectivness of facal pellet group count, methods”.J.Applied Ecology (41)1185-1196.

5-      Putman,R.J.,1984.Factsfromfeces.MammalRev.14,79–97.

6-   کرمانی القریشی، زهره ، تعیین نیازهای اکولوژیکی و پراکنش قوچ ومیش در پارک­های ملی خجیر وسرخه حصار پایان نامه کارشناسی ارشد محیط زیست دانشکده منابع طبیعی نور، دانشگاه تربیت مدرس، 1380، 115 صفحه

7-   ملکی نجف آبادی، سعیده  تعیین مطلوبیت زیستگاه قوچ و میش اصفهانی (Ovis orientalis isphahanica )   در پناهگاه حیات وحش موته با استفاده از روش تحلیل عاملی آشیان بوم شناختی، نشریه محیط زیست طبیعی، مجله منابع طبیعی ایران، پاییز 1389دوره 63، شماره 3 :290-279 

8-      مشاور پویش جامع ،1381،طرح جامع مدیریت پناهگاه حیات وحش قمیشلو،سازمان حفاظت محیط زیست

9-      Wangner. G .D & J. M. Peek 2006، Bighorn sheep diet selection and forage quality in central Idaho، department of fish  and wildlife resources ،College of Natural Resources, University of Idaho, Moscow, Idaho 83844.

10- حاضری،ف.، همامی ، م.، خواجه الدین و همکاران،  استفاده از جوامع گیاهی توسط آهوی ایرانی(Gazella subgutturosa) در پناهگاه حیات وحش موته، مجله علوم وفنون کشاورزی و منابع طبیعی، تابستان1388 شماره 48: 435 –427

11- جعفری، م.، طویلی، ع. حیدری‌شریف‌آباد، ح.،”بررسی مقاومت به خشکی در سه گونه مرتعی Stipa barbata, Agropyron cristatum, Agropyron desertorum    “مجله منابع طبیعی ایران, 1354شماره 3: 237-227.