تأثیر تغییرکاربری اراضی مرتعی به دیم زار از دیدگاه تنوع گونه ای گیاهی (مطالعه موردی: اراضی مرتعی شهرستان دهگلان، کردستان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 (مسوول مکاتبات): کارشناس ارشد علوم محیط زیست، زیستگاه‌ها و تنوع زیستی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

2 دانشیار پژوهشی بخش تحقیقات گیاه شناسی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشو، تهران، ایران.

3 استادیار دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

4 استاد دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

5 مربی پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، کردستان، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: : تبدیل مراتع طبیعی به دیم زار، یکی از عوامل مهم تخریب مراتع در ایران است. این تخریب و تغییرکاربری می تواند اجزاء مختلف اکوسیستم های مرتعی را تحت تأثیر قرار دهد. هدف از انجام این تحقیق، بررسی دگرگونی های پوشش گیاهی در چارچوب تنوع گونه ای در سال های بعد از تخریب بوده است.
روش بررسی: به این منظور مراتع طبیعی (منطقه کلید) و اراضی تبدیل شده به دیم زار (منطقه بحرانی) مجاور آن در منطقه دهگلان کردستان برای انجام نمونه برداری با استفاده از طرح تصادفی- سیستماتیک انتخاب گردید. تعداد 3 ترانسکت هر کدام به طول 100 متر و به فاصله 50 متر از یک دیگر در طول شیب در هر یک از دو عرصه مذکور استقرار یافت. در طول هر ترانسکت تعداد 5 کوادرات هر کدام به مساحت 1 متر مربع بر طبق روش سطح حداقل مستقرگردید. فهرست گونه ها به همراه فراوانی نسبی هر گونه در داخل کوادرات ها ثبت شد. یکنواختی گونه ای بر اساس چهارشاخص سیمپسون، کامارگو، اسمیت - ویلسون و اصلاح شده نی، غنای گونه ای بر طبق دو شاخص جک نایف و جزء نادر، و تنوع گونه ای به وسیله چهار شاخص شانن- واینر، بریلویین، مکینتاش و سیمپسون مورد تحلیل قرار گرفته و با یک دیگر مقایسه شدند.
یافته ها: تعداد 26 گونه گیاهی در مراتع طبیعی و 18 گونه در اراضی تبدیل شده به دیم زار جمع آوری گردید. نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد که در اراضی تبدیل شده به دیم زار غنا و تنوع گونه ای گیاهان تنزل رتبه و یکنواختی گونه ای افزایش رتبه داشته است، ولی آزمون آماریT-Test  معنی دار بودن تفاوت عددی در دو عرصه را نشان نداد.
بحث و نتیجه گیری: به طور کلی می توان نتیجه گرفت تبدیل مراتع به دیم زار باعث کاهش تنوع گونه ای شده است و معنی دار نبودن آن از نظر آماری به دلایل متعدد بوده است.

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره هجدهم، ویژه نامه شماره2، پاییز 1395

 

تأثیر تغییرکاربری اراضی مرتعی به دیم زار از دیدگاه تنوع گونه ای گیاهی

(مطالعه موردی: اراضی مرتعی شهرستان دهگلان، کردستان)

 

حمید رحمانی[1]*

hamid11152@yahoo.com

یونس عصری [2]

مهدی رمضانی[3]

نعمت الله خراسانی[4]

  حسین معروفی[5]

تاریخ دریافت:14/10/93

تاریخ پذیرش:23/04/94

 

چکیده

زمینه و هدف: : تبدیل مراتع طبیعی به دیم زار، یکی از عوامل مهم تخریب مراتع در ایران است. این تخریب و تغییرکاربری می تواند اجزاء مختلف اکوسیستم های مرتعی را تحت تأثیر قرار دهد. هدف از انجام این تحقیق، بررسی دگرگونی های پوشش گیاهی در چارچوب تنوع گونه ای در سال های بعد از تخریب بوده است.

روش بررسی: به این منظور مراتع طبیعی (منطقه کلید) و اراضی تبدیل شده به دیم زار (منطقه بحرانی) مجاور آن در منطقه دهگلان کردستان برای انجام نمونه برداری با استفاده از طرح تصادفی- سیستماتیک انتخاب گردید. تعداد 3 ترانسکت هر کدام به طول 100 متر و به فاصله 50 متر از یک دیگر در طول شیب در هر یک از دو عرصه مذکور استقرار یافت. در طول هر ترانسکت تعداد 5 کوادرات هر کدام به مساحت 1 متر مربع بر طبق روش سطح حداقل مستقرگردید. فهرست گونه ها به همراه فراوانی نسبی هر گونه در داخل کوادرات ها ثبت شد. یکنواختی گونه ای بر اساس چهارشاخص سیمپسون، کامارگو، اسمیت - ویلسون و اصلاح شده نی، غنای گونه ای بر طبق دو شاخص جک نایف و جزء نادر، و تنوع گونه ای به وسیله چهار شاخص شانن- واینر، بریلویین، مکینتاش و سیمپسون مورد تحلیل قرار گرفته و با یک دیگر مقایسه شدند.

یافته ها: تعداد 26 گونه گیاهی در مراتع طبیعی و 18 گونه در اراضی تبدیل شده به دیم زار جمع آوری گردید. نتایج به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها نشان داد که در اراضی تبدیل شده به دیم زار غنا و تنوع گونه ای گیاهان تنزل رتبه و یکنواختی گونه ای افزایش رتبه داشته است، ولی آزمون آماریT-Test  معنی دار بودن تفاوت عددی در دو عرصه را نشان نداد.

بحث و نتیجه گیری: به طور کلی می توان نتیجه گرفت تبدیل مراتع به دیم زار باعث کاهش تنوع گونه ای شده است و معنی دار نبودن آن از نظر آماری به دلایل متعدد بوده است.

واژه­های کلیدی: تنوع گونه ای گیاهی، یکنواختی گونه ای، غنای گونه ای، گیاهان مرتعی، استان کردستان.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, Special No.2, Autumn 2016

 

 

 

 

 


Effects of Rangeland Landuse Changing into Dryland from Herbal Species Diversity Viewpoint

(Case Study: Rangelands in Dehgolan City, Kurdistan)

 

Hamid Rahmani[6]*

hamid11152@Yahoo.com

Younes Asri [7]

Mehdi Ramezani[8]

Nematallah Khorasani [9]

Hosein Maroofi [10]

 

Abstract

Background and Objective: The natural rangeland changing into dryland is one of the important agents for destruction of rangelands in Iran. The destruction and landuse conversion can impress various constituents of rangeland ecosystems. This research mainly attempts to investigate the vegetation transitions in species diversity in the years following destruction.

Method: The natural rangelands (key area) and the converted adjacent lands into drylands (critical area) were selected for sampling by using random-systematic plan in Dehgolan of Kurdistan Province. Three transects along a slope with 100 m length for each and 50 m distance between them were set at two herbal mentioned areas. Based on minimal area method, five quadrats of one square meter area were set along each transect. The species list with their self-relative frequency was registered in quadrats. The species evenness based on four numerical indices including Simpson's evenness, Camargo, Smith-Wilson and Modified Nee, the species richness according to two indices including Jackknife estimate and Rarefraction method and the species diversity by four indices including Shannon-Wiener, Brillouin, McIntosh and Simpson were analyzed and compared together.

Results: 26 herbal species at the natural rangeland and 18 species at the land converted into dryland were gathered. The results obtained from data analysis showed that species diversity and richnessof plants have had degradation and species evenness has dad enhancement at the land converted into dryland. However, statistical T-Test did not show a significant difference between the two mentioned fields. Generally, it was concluded that rangeland changing into dryland reduced the species diversity of range plants and its statistical non-significance was of multiple reasons.

Keywords: Herbal Species Diversity, Species Evenness, Species Richness, Range Plants, Kurdistan Province.

 

مقدمه

 

حضور و پراکنش جوامع گیاهی در اکوسیستم های مرتعی، تصادفی نیست (1). در سه دهه ی اخیر، پوشش گیاهی مراتع کشور، به دلایل متعدد از جمله انگیزه ایجاد مالکیت در اراضی ملی به وسیله ی کشاورزان و روستاییان و تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی، به شدت تخریب شده و کشور ما را با بحرانی جدی مواجه نموده است. تخریب پوشش گیاهی و از بین رفتن اکوسیستم های مرتعی و تبدیل آن ها به سیستم های تک محصولی کشاورزی که هم اکنون سطح وسیعی از اراضی کشور را در بر گرفته است، باعث از بین رفتن تنوع زیستی می گردد، به طوری که بسیاری از گونه های گیاهی و جانوری با ارزش از عرصه طبیعت محو شده، یا در حال انقراض هستند. حفظ تنوع زیستی در اکوسیستم های مرتعی و جنگلی هدف غایی مدیریت منابع طبیعی است (2). تنوع زیستی موجود در اکوسیستم مرتع به طور مستقیم تحت تأثیر ویژگی های رویشی و تنوع گونه های گیاهی آن قرار دارد که همواره متضمن پایداری این اکوسیستم در مقابل عوامل متغیر محیطی و زیستی است (3). بی شک از دست دادن هر یک از گونه های گیاهی یا جانوری، خسارت جبران ناپذیری برای تمام جهانیان در پی خواهد داشت. از این رو، حفاظت و حمایت از تمامی گونه های موجود می تواند مانعی در راه وقوع خسارات جبران ناپذیر باشد (4). نرخ رو به فزونی انقراض گونه ها و پیمان نامه تنوع زیستی[11]  برای مطالعات و تحقیقات مربوط به تنوع گونه ای، افق جدیدی را پیش روی قرار داده است و جامعه ی علمی هم زمان نیاز های جدیدی را به منظور کشف و کمی کردن تنوع زیستی پیش روی پژوهش گران قرار داده است (5 و 6).  تنوع گونه ای به عنوان یکی از مهم ترین پارامتر های نشان دهنده تغییرات در اکوسیستم ها است (7). هر قدر تنوع گونه ای بیشتر باشد، مرتع پایدارتر و از نظر تنوع غذایی دارای ارزش بیشتری است (2). ایلون و همکاران (1386) تغییر کاربری مرتعی به زراعت بر روی ترکیب و تنوع گیاهی را بررسی کردند. آن ها دریافتند تنوع و غنای گونه ای در اراضی زراعی کاهش معنی داری داشته است (8). تنوع گونه ای از دو مؤلفه تشکیل شده است که اولی مربوط به تعداد گونه هاست و به آن غنای گونه ای[12] اطلاق می گردد. دومین مؤلفه ی تنوع، یکنواختی[13] است که به توزیع افراد گونه ها مربوط می شود (9). تنوع گیاهی به طور وسیع در مطالعات پوشش گیاهی و ارزیابی زیست محیطی به عنوان یکی از شاخص های مهم و سریع در تعیین وضعیت اکوسیستم مورد استفاده قرار می گیرد (10 و 11). Ricketts و Imhoff (2003) در تحقیقی دریافتند که کشاورزی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم از طریق تخریب چرخه های غذایی، ایجاد آلودگی های شیمیایی و تغییر وضعیت آب می تواند بر تنوع تأثیر گذار باشد (12). در تحقیقی دیگر Bastana و همکاران  (1989) نتیجه گرفتند که تأثیر چندین نوع تخریب بر تنوع باعث می شود تا افراد نتایج متناقضی از مسأله ی ارتباط تخریب با تنوع به دست آورند، به طوری که پزوهش گر به سختی می تواند مقادیر کلی تخریب را در یک بوم سازگان برآورد کند (13). حفاظت از پوشش گیاهی مستلزم آگاهی از اجزاء اکوسیستم ، تاًثیرات تخریب گذشته و تاًثیرات جاری روی آن است (14). بنابراین در این تحقیق رابطه بین تنوع گونه ای و عامل تخریب انسانی[14] (تبدیل مراتع به دیم زار) مؤثر بر آن به منظور پایش و ارزیابی شاخص های تنوع در یک دوره انتخاب و جهت ارایه ی راهکار بررسی شد.

روش بررسی

معرفی منطقه مورد مطالعه

دِهگُلان یکی از 10 شهرستان استان کردستان است که در ۴۵ کیلومتری شرق شهرستان سنندج در جاده سنندج به همدان قرار گرفته است. دهگلان بین 35 درجه و1 دقیقه تا 35 درجه و 39 دقیقه عرض شمالی نسبت به خط استوا و 47 درجه و 7 دقیقه تا 47 درجه و 36 دقیقه طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ واقع شده است. متوسط دمای حداقل و حداکثر 66/11 درجه سانتی گراد و متوسط بارندگی 337 میلی متر در بازه زمانی 25 ساله ( 1392- 1368) می باشد. اقلیم محدوده طرح بر اساس روش دیاگرام اقلیمی آمبرژه[15] در ناحیه نیمه خشک و سرد واقع می گردد. قدیمی ترین واحد سنگی شناخته شده در این محدوده مربوط به تریاس و ژوراسیک می باشد. روستای هلیز آباد (محل مطالعه موردی) در بخش مرکزی از توابع شهرستان دهگلان و در فاصله 34 کیلومتری غرب آن قرار
دارد. این روستا در طول شرقی ”91/54‘10°47 و عرض شمالی ”9/39‘19°35 واقع شده است. نقطه بالای شیب قطعه اراضی تبدیل شده به دیم زار دارای مختصات UTM شامل (X=38s  0697883 , Y=3913763) و نقطه پایین شیب دارای مختصات (X=38s 0697816 , Y=3913773) و ارتفاع از سطح دریا 2070 متر می باشد (شکل 1).

 

 

 

شکل 1- عکس موقعیتمنطقهموردمطالعهدر شهرستان، استان کردستان وایران

Figure 1- The picture of studied region location in Town, Kurdistan Province and Country

 

 

مبنای انتخاب مراتع برای اجرای تحقیق، منطقه کلید و منطقه بحرانی تعیین شد. منطقه بحرانی عبارت است از قسمت هایی از یک مرتع که پوشش گیاهی و خاک آن به شدت تخریب شده باشد. مقایسه ی پوشش گیاهی مناطق کلید و بحرانی از نظر تولید و وضعیت مراتع، محور دستیابی به نتایج مدیریت قبل و بعد از انجام عملیات اصلاحی است (2). با توجه به ارتفاع 2070 متر از سطح دریا و شرایط اکولوژیکی منطقه مورد مطالعه، در دو مرحله اواخر اردیبهشت ماه و اواسط خرداد ماه 1393 نمونه گیری ها انجام شد، زیرا در این مقاطع زمانی گیاهان در مرحله کامل گل دهی هستند. برای اندازه گیری اطلاعات پوشش گیاهی، طرح نمونه گیری تصادفی - سیستماتیک انتخاب شد، زیرا طرح نمونه گیری تصادفی- سیستماتیک در برگیرنده ی مزایای دو روش تصادفی و سیستماتیک می باشد. مزیت روش تصادفی این است که از نظرآماری قابل اعتماد است و نیز تعیین محل پلات ها به روش تصادفی جهت نیل به برآورد نا اریب واریانس، ضروری است و مزیت روش سیستماتیک این است که به آسانی در صحرا قابل اجرا می باشد (2). با استفاده از روش سطح حداقل، حداقل سطح قاب نمونه 1 مترمربع به دست آمد (15). در این رابطه با توجه به سیمای ظاهری و ساختار رویشی مرتع که غیر مشجر می باشد، مساحت 1 متر مربع نیز توصیه شده است (16). هر 25 متر فاصله 1 قاب نمونه، با توجه به ساختار واحد رویشی و میزان یکنواختی آن و بر اساس نظر محقق تعیین گردید (17). لذا تعداد 3 ترانسکت هر کدام به طول 100 متر و به فاصله 50 متر از یک دیگر (با توجه به محدودیت ابعاد قطعات تبدیل شده به دیم زار) در طول گرادیان محیطی شیب در هر دو عرصه با شرایط اقلیمی یکسان ولی با مدیریت متفاوت مستقر و برروی هر ترانسکت تعداد 5 کوادرات در نظر گرفته شد. در هر کوادرات، فهرست گونه های موجود به همراه فراوانی نسبی هر گونه یادداشت گردید. شناسایی گونه های گیاهی با استفاده از فلورهای ایرانیکا (18)، فلور ایران (19) و فلور رنگی ایران (20)، انجام گرفت. برای اندازه گیری یکنواختی گونه ای از شاخص های کمی یکنواختی سیمپسون[16] ، کامارگو[17]، اسمیت - ویلسون[18] و اصلاح شده نی[19] و برای غنای گونه ای از شاخص های جک نایف[20] و جزء نادر[21] و برای تنوع گونه ای ازگروه شاخص های تئوری اطلاعات، شانن- واینر[22] و بریلویین[23] و ازگروه شاخص های غالبیت، مکینتاش[24] و سیمپسون[25] انتخاب شدند (4). با استفاده از نسخه 6 نرم افزار تخصصی  Ecological Methodology شاخص های مذکور اندازه گیری شدند (21). آنالیز واریانس به وسیله آزمون آماری T-Test در نسخه 16 نرم افزار Minitab صورت پذیرفت.

یافته ها

از تعداد 30 کوادرات 1 متر مربعی (30 متر مربع)، تعداد 37 گونه گیاهی متعلق به 15 تیره جمع آوری و شناسایی
گردید که تعداد 7 گونه در هر دو عرصه مشترک بودند (جدول 1). در اراضی تبدیل شده به دیم زار تعداد 19 گونه حضور نداشتند و در عوض تعداد 11 گونه ظاهر شدند که در مراتع طبیعی هم جوار یافت نشدند. تیره های Asteraceae و Poaceae از نظر حضور تعداد گونه، از مهم ترین تیره های گیاهی تشکیل دهنده ی گیاهان مراتع مطالعه شده محسوب می شوند.

جدول 1- فهرست گیاهان مشاهده شده درکوادرات های مراتع طبیعی و اراضی تبدیل شده به دیم زار (علامت+ نشان دهنده حضور گونه و - نشان دهنده عدم حضور گونه در کوادرات است)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 1- فهرست گیاهان مشاهده شده درکوادرات های مراتع طبیعی و اراضی تبدیل شده به دیم زار (علامت+ نشان دهنده حضور گونه و - نشان دهنده عدم حضور گونه در کوادرات است)

Table 1- The list of herbs observed at natural rangelands and converted lands into dryland (Symbol + shows species presence and - shows non attendance of species at quadrat).

 

مرتع طبیعی

دیم زار

نام مخفف

گونه های گیاهی

 

 

 

Apiaceae

-

+

Bu.cy

Bunium cylindricum (Boiss. & Hohen.) Drude

+

-

Er.bi

Eryngium billardieri F. Delaroche

+

-

Er.th

Eryngium thyrsoideum Boiss.

-

+

Tu.la

Turgenia latifolia (L.) Hoffm.

 

 

 

Asteraceae

+

-

Ac.wi

Achillea wilhelmsii  C. Koch

+

+

An.ha

Anthemis haussknechtii Boiss. & Reut.

-

+

Ca.ox

Carthamus oxyacantha  M. B.

+

-

Ce.vi

Centaurea virgata Lam. subsp. squarrosa (Willd.) Gugller

+

-

Co.sp

Cousinia sp.

+

-

Cr.pu

Crepis pulchra L.

+

+

Gu.to

Gundelia tournefortii L.

+

+

Pi.ac

Picnomon acarna (L.) Cass

+

+

Sc.or

Scariola orientalis (Boiss.) Sojak

-

+

Tr.bu

Tragopogon buphthalmoides (Dc.) Boiss.

+

+

Xe.sq

Xeranthemum squarrosum Boiss.

 

 

 

Boraginaceae

+

-

An.it

Anchusa italica Retz.

 

 

 

Brassicaceae

-

+

Al.li

Alyssum linifolium Steph. ex Willd.

 

 

 

Caryophyllaceae

-

+

Va.gr

Vaccaria grandiflora (Fisch. ex DC.) Jaub. & Spach

 

 

 

Cistaceae

+

-

He.le

Helianthemum ledifolium (L.) Miller

 

 

 

Compositae

+

-

Fi.ar

Filago arvensis L.

 

 

 

Convolvulaceae

-

+

Co.ar

Convolvulus  arvensis L.

+

-

Co.co

Convolvulus commutatus Boiss.

 

 

 

Euphorbiaceae

+

-

Eu.ma

Euphorbia macroclada Boiss.

+

-

Eu.ch

Euphorbia cheiradenia Boiss. & Hoh.

 

 

 

Guttiferae

+

-

Hy.sc

Hypericum scabrum L.

 

 

 

Lamiaceae

+

-

Ph.la

Phlomis lanceolata Boiss. & Hohen.

+

-

Ph.ol

Phlomis Olivieri Benth.

+

-

St.la

Stachys lavandulifolia Vahl.

+

-

Zi.ca

Ziziphora capitata L.

 

 

 

Papilionaceae

+

-

As.pe

Astragalus persicus (DC.) Ficher & Mey.

 

 

 

Poaceae

+

-

Ae.tr

Aegilops triunualis L.

+

+

Br.te

Bromus tectorum L.

-

+

Er.pe

Eremopoa persica (Trin.) Roshev. var. persica

+

+

He.pi

Heteranthelium piliferum (Banks & Soland.) Hochst

-

+

Tr.ae

Triticum aestivum L.

 

 

 

Primulaceae

-

+

An.ma

Androsace maxima L.

 

 

 

Rubiaceae

-

+

Ga.ap

Galium aparine L.

 

 

مقایسه نسبت تعداد افراد هر گونه در دو عرصه نشان می دهد که اراضی تبدیل شده به دیم زار از الگوی فراوانی مشابه با مراتع طبیعی تبعیت می کند. یعنی هر دو عرصه دارای تعداد اندکی گونه های غالب و تعداد زیادی گونه های معمول و غیر غالب هستند. هم چنین گونه های موجود در دو عرصه به یک نسبت فراوان نیستند و درصد های متفاوتی از جمعیت را تشکیل می دهند، اما در هر دو عرصه تعدادی از گونه ها که دارای فراوانی کمتری هستند، درصد های یکسانی از جمعیت را به خود اختصاص داده اند. تعداد کل افراد  گونه ها در کوادرات های مراتع طبیعی برابر با 6409 و در اراضی تبدیل شده به دیم زار برابر با 3446 فرد گیاهی می باشند (شکل های 2 و 3 ).

 

 

شکل 2 - نمودار فراوانی گونه های گیاهی کوادرات های نمونه برداری شده مراتع طبیعی (به علت پایین بودن تعداد افراد گونه های غیر غالب، وفور نسبی گونه های غیر غالب در نمودار مشاهده نمی شود)

Figure 2- The frequency chart of the sampling herbal species of quadrats at natural rangelands (because of low number of non dominant species are not seen non dominant species abundance on chart).

 

 

شکل 3 - نمودار فراوانی گونه های گیاهی کوادرات های نمونه برداری شده اراضی تبدیل شده به دیم زار

Figure 3- The frequency chart of the sampling herbal species of quadrats at converted lands into drylands

 

 

در هر دو عرصه، نحوه پراکنش تعداد گونه های مشاهده شده در کوادرات ها، از الگوی پراکنش مشابهی پیروی می کنند، با این تفاوت که در کوادرات های نمونه برداری شده مراتع طبیعی، تعداد گونه بیشتری مشاهده شده است (شکل 4).

 

 

 

شکل 4- نمودار الگوی پراکنش تعداد گونه های موجود در کوادرات های نمونه برداری شده

Figure 4- The transmittancy pattern chart of existent species at sampling quadrats

 


نتایج شاخص های یکنواختی گونه ای

 

یکنواختی گونه ای در دو عرصه کلید و بحرانی با استفاده از شاخص های سیمپسون، کامارگو، اسمیت - ویلسون و اصلاح شده نی محاسبه گردید که نتایج آن در جدول 2 ارایه شده است. همان طور که مشاهده می شود، در تمامی شاخص ها، یکنواختی گونه ای اراضی تبدیل شده به دیم زار بیشتر از مراتع طبیعی می باشد.

 

 


جدول 2 - نتایج شاخص های یکنواختی گونه ای در مراتع طبیعی و اراضی تبدیل شده به دیم زار

Table 2- The results of species evenness indecies at natural rangelands and converted lands into drylands

عرصه مورد مطالعه

شاخص های یکنواختی گونه ای

سیمپسون

کامارگو

اسمیت - ویلسون

اصلاح شده نی

مراتع طبیعی

076/0

097/0

128/0

075/0

اراضی تبدیل شده به دیم زار

102/0

15/0

13/0

078/0

 


نتایج شاخص های غنای گونه ای

 

غنای گونه ای در دو عرصه کلید و بحرانی با استفاده از شاخص های جک نایف و جزء نادر محاسبه گردید که نتایج آن در جدول 3 ارایه شده است. همان طور که مشاهده می شود، در هر دو شاخص، غنای گونه ای مراتع طبیعی بیشتر از اراضی تبدیل شده به دیم زار می باشد.

 

 

جدول 3- نتایج شاخص های غنای گونه ای در مراتع طبیعی و اراضی تبدیل شده به دیم زار

Table 3- the results of species richness indecies at natural rangelands and converted lands into drylands

عرصه مورد مطالعه

شاخص های غنای گونه ای

جک نایف

جزء نادر

مراتع طبیعی

4/34

26

اراضی تبدیل شده به دیم زار

5/25

18

 

 

نتایج شاخص های تنوع گونه ای

 

تنوع گونه ای در دو عرصه کلید و بحرانی با استفاده از شاخص های سیمپسون، بریلویین، مکینتاش و شانن- واینر محاسبه گردید که نتایج آن در جدول 4 ارایه شده است. همان طور که مشاهده می شود، در تمامی شاخص ها، تنوع گونه ای مراتع طبیعی بیشتر از اراضی تبدیل شده به دیم زار می باشد.

 

 

جدول 4- نتایج شاخص های تنوع گونه ای در مراتع طبیعی و اراضی تبدیل شده به دیم زار

Table 4- the results of species diversity indecies at natural rangelands and converted lands into dryland

عرصه مورد مطالعه

شاخص های تنوع گونه ای

شانن - واینر

بریلویین

مکینتاش

سیمپسون

مراتع طبیعی

581/1

570/1

29/0

493/0

اراضی تبدیل شده به دیم زار

572/1

556/1

27/0

457/0


 

 

 

 

 

 


تجزیه و تحلیل آماری

 

نتایج این آزمون در سطح 5 درصد در جداول 5 الی 7 آمده است. این آزمون عدم معنی دار بودن اختلاف نتایج میزان یکنواختی، غنا و تنوع گونه ای به لحاظ آماری با استفاده از تمامی شاخص ها را به اثبات رساند.

 

 

جدول 5- مقایسه آماری مقادیر یکنواختی گونه ای دو عرصه مورد بررسی بر اساس شاخص های مختلف

Table 5- The statistical comparison of species evenness amounts at  two surveid arena based on different indecies

شاخص ها

میانگین

انحراف معیار

اشتباه معیار از میانگین

P-value

نتیجه آزمون

سیمپسون

089/0

018/0

013/0

212/0

ns

کامارگو

124/0

037/0

026/0

211/0

ns

اسمیت- ویلسون

129/0

001/0

001/0

222/0

ns

اصلاح شده نی

076/0

002/0

002/0

214/0

ns

ns                   = اختلاف معنی‌دار نیست.

 

جدول 6- مقایسه آماری مقادیر غنای گونه ای دو عرصه مورد بررسی بر اساس شاخص های مختلف

Table 6- The statistical comparison of species richness amounts at two surveid arena based on different indecies

شاخص ها

میانگین

انحراف معیار

اشتباه معیار از میانگین

P-value

نتیجه آزمون

جک نایف

95/29

29/6

45/4

110/0

ns

جزء نادر

00/22

66/5

00/4

138/0

ns

 

جدول 7- مقایسه آماری مقادیر تنوع گونه ای دو عرصه مورد بررسی بر اساس شاخص های مختلف

Table 7- The statistical comparison of species diversity amounts at two surveid arena based on different indecies

شاخص ها

میانگین

انحراف معیار

اشتباه معیار از میانگین

P-value

نتیجه آزمون

شانن – واینر

577/1

006/0

004/0

904/0

ns

بریلویین

563/1

010/0

007/0

921/0

ns

مکینتاش

280/0

014/0

010/0

252/0

ns

سیمپسون

475/0

025/0

018/0

298/0

ns

 


بحث و نتیجه گیری

 

فراوانی گونه های گیاهی کوادرات های نمونه برداری شده نشان می دهند در دو عرصه تعداد اندکی گونه های غالب و تعداد زیادی گونه های معمول و غیرغالب هستند، به طوری که نحوه توزیع فراوانی افراد در بین گونه ها مشابه هستند، با این تفاوت که نوع گونه غالب و گونه های غیرغالب تغییر کرده است. بوم شناسان معتقدند در جهان واقعی، بیشتر جوامع گیاهی و

 

جانوری همین وضعیت را دارند و این که گونه ها تعداد مساوی از افراد را نشان دهند، در جوامع فرضی دیده می شوند. با توجه به این که عرصه های مورد بررسی توسط تعداد اندکی گونه، غالب شده است، بنابراین از نظر بوم شناختی، همانند یک جامعه تک گونه ای[26] است (4). Hooper و Vitousek (1997) معتقدند که تغییر در ترکیب گونه ای گیاهان (به عنوان مثال، غالبیت یک گونه یا گروه گیاهی خاص) ممکن است اثرات زیادی بر فرایند های بوم سازگان ایجاد کرده و باعث کاهش مواد غذایی خاک گردد (22).

شاخص های اندازه گیری یکنواختی گونه ای برای اراضی تبدیل شده به دیم زار، یکنواختی بالاتری را نشان می دهند که می توان علت آن را جایگزین شدن گونه های گندمی یکساله ی فرصت طلب دانست. گونه های مزبور در اثر کاهش انبوهی سایرگونه های گیاهی، افزایش فراوانی نسبی داشته اند که علت این افزایش، حفظ رطوبت در لایه های سطحی خاک در اثر کاهش جذب رطوبت توسط سایرگونه های گیاهی بوده است. به عبارت دیگر گونه های گندمی با جذب رطوبت سطحی خاک به سرعت توسعه فراوانی نسبی (نسبت تعداد افراد هر گونه) داشته اند و غالباً جزء علف های هرز محسوب می شوند (4). شاخص­های اندازه گیری غنای گونه ای برای اراضی تبدیل شده به
دیم­زار، غنای پایین تری را نشان می دهند، زیرا عامل تغییرکاربری مرتعی، باعث کاهش تعداد گونه های موجود شده است. یافته های این تحقیق نتایج مشابهی با تحقیق  Palmer و Maurer  (1997) داشته است، آن ها به منظور مطالعه نقش کشت و کار بر تنوع، به طور آزمایشی از محصولات یکساله به صورت تک کشتی و چند کشتی استفاده کرده و مبنای نتیجه گیری خود را علف های هرز انتخاب کردند. این پژوهش گران نتیجه گرفتند که غنای گونه ای علف های هرز به طور معنی داری در محیط های چند کشتی بالاتر است و از عبارت «تنوع باعث ایجاد تنوع می شود»، حمایت کردند (23). مقایسه گونه های نمونه برداری شده در دو عرصه نشان می دهد برخی از گونه های گیاهی در اراضی تبدیل شده به دیم زار ناپدید شده اند (جدول 8) و در عوض گونه های دیگری ظهور پیدا کرده اند که در مراتع طبیعی هم جوار وجود ندارند (جدول 9). این وضعیت بیانگر این موضوع است که منطقه تحت فشار و تخریب قرار گرفته است و گونه های ناپدید شده با شرایط ایجاد شده در اثر تخریب زیستگاه سازگاری ندارند. به عبارت دیگر، دلیل ناپدید شدن گونه ها ممکن است به این علت باشد که شرایط ادافیکی ایجاد شده برای این گونه ها مناسب نمی باشد (8).

 

جدول 8- گونه های گیاهی که در اراضی تبدیل شده به دیم زار ناپدید شده اند

Table 8- The herbal species that have disappeared at converted lands into dryland

گونه های گیاهی

Hypericum scabrum

Crepis pulchra

Achillea wilhelmsii

Phlomis lanceolata

Eryngium billardieri

Aegilops triunualis

Phlomis olivieri

Eryngium thyrsoideum

Anchusa italica

Stachys lavandulifolia

Euphorbia cheiradenia

Astragalus persicus

Ziziphora capitata

Euphorbia macroclada

Centaurea virgata

 

Filago arvensis

Convolvulus commutatus

 

Helianthemum ledifolium

Cousinia sp.

 

جدول 9- گونه های گیاهی که در اراضی تبدیل شده به دیم زار ظهور پیدا کرده اند و در مراتع طبیعی هم جوار وجود ندارند

Table 9- The herbal species that have appeared at converted lands into dryland and not exist at adjacent natural rangelands

                                                                    گونه های گیاهی

Triticum aestivum

Convolvulus arvensis

Alyssum linifolium

Turgenia latifolia

Eremopoa persica

Androsace maxima

Vaccaria grandiflora

Galium aparine

Bunium cylindricum

 

Tragopogon buphthalmoides

Carthamus oxyacantha

 

 

Castellanos و همکاران (2005) ظهور یا ناپدید شدن گونه ها را در ارتباط با خصوصیات زیستی گونه ها، قابلیت دسترسی به منابع غذایی و اختلاف بین گونه ها از نظر آشیان های اکولوژیک دانستند (24). Paywell و همکاران (1997) ناپدید شدن گونه ها را به این موضوع مرتبط می دانند که امکان دارد بذر برخی از گونه های مرتعی در اثر شخم به سطح خاک آورده شده و در اثر جوانه زنی از بین بروند، ولی گونه های فرصت طلب یا مزرعه رست با پراکنش بذر به وسیله باد سازگاری دارند و می توانند شرایط موقتی ایجاد شده در خاک در اثر عملیات کشاورزی را اشغال نمایند (25). هم چنین برای بسیاری از گونه های شناخته شده به عنوان مزرعه رست، مکانیسم تشکیل بانک بذر پایا یا با دوام طولانی نیز گزارش شده است (26و 27و 28).

شاخص های کمی اندازه گیری تنوع گونه ای در این تحقیق نشان می دهند که تنوع گونه ای از مراتع طبیعی به اراضی تبدیل شده به دیم زار کاهش داشته است و این فرضیه تأیید می شود که تبدیل مراتع به دیم زار روی تنوع و غنای گونه ای تأثیرگذار است. بسیاری از مطالعات مشابه نیز مؤید این یافته ها هستند (8 و 29 و 30 و 31 و 32)، اما در این مطالعه آزمون T-Test معنی دار بودن این میزان از کاهش را از نظر آماری به اثبات نرساند.

این عدم معنی دار بودن آماری را می توان به موضوعات مختلفی نسبت داد: 1) مراتع منطقه مورد مطالعه، جزء مراتع کم تراکم استان کردستان محسوب می شوند. مراتع کم تراکم از توان تولیدی علوفه قابل برداشت به میزان کمتر از 250 کیلوگرم در هکتار برخوردار می باشند. 2) زراعت در عرصه های مرتعی باعث جایگزینی گونه های گندمی شده است که از یکنواختی بالایی نیز برخوردار هستند. 3) مبنای انتخاب مراتع طبیعی جهت انجام نمونه برداری ها، منطقه کلید تعیین شد. منطقه کلید قابل دسترس دام بوده و پوشش گیاهی آن مورد چرا و تعلیف دام قرار می گیرد. 4) در اراضی تبدیل شده به دیم زار با علف های هرز مبارزه نشده بود و در نهایت استفاده

 

از بذر خود مصرفی (مقدار محصولی که زارع پس از برداشت به عنوان بذر نگهداری کند) حاوی بذور سایر گیاهان جهت کاشت در عرصه های مرتعی، از دلایل دیگر عدم معنی دار بودن کاهش تنوع گونه ای به لحاظ آماری از مراتع طبیعی به اراضی تبدیل شده به دیم زار می باشند.

درخاتمه توصیه می گردد با بهره گیری از رهیافت مشارکتی ترویج[27]، کارگاه های مدارس صحرایی (مدرسه در مزرعه) [28] که حضور و مشارکت فراگیران (روستاییان) رکن اصلی اجرای آن است وکارشناسان و محققان ذیربط، نقش تسهیل گری در اجرای کارگاه های مذکور را بر عهده دارند، به طور دوره ای مثلاً هر 2 هفته یک بار در صحرا برگزار گردد. در این صورت، مردم پیامد های ناگوار تغییر کاربری اراضی مرتعی به دیم زار را دیده بانی[29] می نمایند و در ادامه با مشارکت خودشان، اقدام به اصلاح و احیاء مراتع تخریب شده بر اساس توصیه های مراکز محلی تحقیقات مراتع نمود.

منابع

1-   فهیمی پور، الهه. زارع چاهوکی، محمد علی. طویلی، علی و جعفری، محمد. 1389. بررسی عوامل محیطی مؤثر بر تغییرات تنوع گونه ای در مراتع طالقان میانی. مجله پژوهش و سازندگی، شماره 87.

2-      مصداقی، منصور. 1389. مرتع داری در ایران، چاپ ششم با تجدید نظر و اضافات. مشهد: دانشگاه امام رضا (ع).

3-      Mc Cann, K. S. 2000. The diversity-stability debate. Nature 405: 228-233.

4-      اجتهادی، حمید.  سپهری، عادل و عکافی، حمید رضا. 1387. روش های اندازه گیری تنوع زیستی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

5-      Smith F. D. M., May, R. M., Pellew, R., Johnson, T. H. & Walter, K. S. 1993. Scientific Correspondence. Nature 364: 494-496.

6-      Hawksworth, D. L. 1995. Biodiversity: Measurement and Estimation. Chapman and Hall, London.

7-   میرداوودی، حمید رضا و زاهدی پور، حجت اله. 1384. تعیین مدل مناسب تنوع گونه ای برای جوامع گیاهی کویر میقان اراک و تأثیر برخی از عوامل اکولوژیک بر آن. پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی 68 :65-56.

8-   ایلون، هومان. قربانی، جمشید. شکری، مریم و جعفریان، زینب. 1386. مطالعه پوشش گیاهی در دو تیپ مرتعی و اراضی زراعی مجاور آنها در بخشی از مراتع زیر حوزه سد تنگاب در شهرستان فیروز آباد استان فارس. علمی پژوهشی مرتع، سال اول، شماره چهارم.

9-      مصداقی، منصور. 1384. بوم شناسی گیاهی. مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد.

10-  Van der Maarel, E. 1988. Species diversity in plant communities in relation to structure and dynamics. In: During, H.J., Werger, M.J.A. & Willems, H.J. (eds.), Diversity and pattern in plant communities. SPB Academic Publishing, The Hague, the Netherlands. Pp: 1-14.

11-  Vogt, K. A., Gordon, J. G., Wargo, J. P., Vogt, D. J., Asbjornsen, H., Palmiotto, P. A., Clark, H. J., Ohara, J. L., Keeton, W. S., Weynand, T. P. & Witten, E. 1997. Ecosystems: Balancing science with Management. New York. 470 p.

12-  Ricketts T. H. and Imhoff M. 2003. Biodiversity, urban areas, and agriculture: locating priority ecoregions for conservation. Conservation Ecology 8: 1.

13-  Basanta M., Diaz Vizcaino E., Casal M. and Morey M. 1989. Diversity measurements in shrubland communities of Galicia (NW Spain). Plant Ecology 82: 105-112.

14-  Geldenhuys, C.J. & Murray, B. 1993. Floristic and structural composition of Hanglip forest in the South Pansberg, Northern Transvaal. South Afr. For. J. 165: 9-20.

15-  عصری، یونس. 1384. اکولوژی گیاهی. انتشارات دانشگاه پیام نور.

16-  Kuchler, A.W. & Zonneveld, I.S, 1988; Vegetation mapping. Kluiwer Academic Publishers, London.

17-  Maguran, A.E. 1966. Ecological diversity and its measurement. Chapman & Hall.

18-  Rechinger, K. H. 1963-2005. Flora Iranica, vols. 1-176. Graz, Austria.

19- اسدی، مصطفی. معصومی، علی اصغر. خاتم ساز، محبوبه و مظفریان، ولی اله. 1386-1367. فلور ایران، جلد های 74-1. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع، تهران.

20-  قهرمان، احمد. 1377-1358. فلور رنگی ایران، جلدهای 24-1. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع، تهران.

21-  Krebs C. J. 1999. Ecological methodology. 2nd Ed. Addison-Welsey Educational Publishers.

22-  Hooper D. U. and Vitousek P. M. 1997. The effects of plant composition and diversity on ecosystem processes. Science 29: 1302-1305.

23-  Palmer, M. W. & Maurer, T. A. 1997. Does diversity beget diversity? A case study of crops and weeds. Journal of Vegetation Science 8: 235-240.

24-  Castellanos, A. E., Martinezc, M. J., Llanoa, J. M., Halvorsonb, W. L., Espiricuetaa, D. M. & Espejel, I. 2005. Successional trends in Sonoran Desert abandoned agricultural fileds in Northern Mexico. Journal of Arid Environment 60: 437-455.

25-  Paywell, R. F., Putwain, P.D. & Webb, N. R. 1997. The decline of heathland seed populations following the conversion to agriculture. Journal of Applied Ecology 34: 949-760.

26-  Graham, D.J & Hutching, M. J. 1988. A filed investigation of germination from the seed bank of a chalk grassland of Ley on former arable soil. Journal of Applied Ecology 25: 253-263.

27-  Van der valk, A.G. & Pederson, R. L. 1989. Seed bank in arable land. In: Paule, B. C & Diane .L. B. (eds.), Ecology of soil seed bank, pp: 300-326. Academic Press, Inc. San Diego, CA, US.

28-  Christoffoleti, P.J. & Caetano, R.S.X. 1998. Soil seed banks. Sci. Agric. Piracicaba, (55): 74-78.

29-  Boutin, C. & Jobin, B. 1998. Intensity of agricultural practices and effects on adjacent habitats. Ecological Applications 8(2): 544-557.

30-  Meiners, S. J., Pickett, S. T. A. & Cadenasso, M. L. 2001. Effects of plant invasions on the species richess of abandoned agricultural land. Ecography 24: 633-644.

31-  Kirsten, A. L. & Scharer, H. M. 2001. Population dynamics of the annual plant Senecio vulgaris in ruderal and agriculture habitats. Basic and Applied Ecology 2: 53-64.

32-  Zechmeister, H. C. & Moser, D. 2001. The influence of agricultural land-use intensity on bryophyte species richness. Biodiversity and Conservation 10: 1609-1625.



1*- (مسوول مکاتبات): کارشناس ارشد علوم محیط زیست، زیستگاه­ها و تنوع زیستی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

2- دانشیار پژوهشی بخش تحقیقات گیاه شناسی موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشو، تهران، ایران.

[3]- استادیار دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

[4]- استاد دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

[5]- مربی پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، کردستان، ایران.

1-MSc in Environment Science, Habitats and Biodiversity, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. * ( Corresponding Author)

2- Research Associate Professor, Department of Botani, Reseach Institute of Forests and Rangelands, Tehran, Iran.

3- Assistant Professor, Environment and Energy Faculty, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

[9]- Professor, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Tehran, Iran.

[10]- Research Instructor, Research Agricultural and Natural Resources Center, Kurdistan Province, Iran.

[11]- Convention on Biological Diversity

[12]- Species richness

[13]- Evenness=Equitability

[14]- Anthropogenic

[15]- Emberge

[16]- Simpson's measure of evenness

[17] -Camargo's index of evenness

[18] -Smith and wilson's index of evenness

[19] -Modified Nee index of evenness

[20] - Jackknife estimate

[21] - Rarefaction Method

[22] - Shannon-Wiener Index

[23] - Brillouin Index

[24] - McIntosh Index

[25] - Simpson Index

[26]- Single-species

[27]- Participatory approach

[28]- Farmers Field School

[29]- Monitoring

1-   فهیمی پور، الهه. زارع چاهوکی، محمد علی. طویلی، علی و جعفری، محمد. 1389. بررسی عوامل محیطی مؤثر بر تغییرات تنوع گونه ای در مراتع طالقان میانی. مجله پژوهش و سازندگی، شماره 87.

2-      مصداقی، منصور. 1389. مرتع داری در ایران، چاپ ششم با تجدید نظر و اضافات. مشهد: دانشگاه امام رضا (ع).

3-      Mc Cann, K. S. 2000. The diversity-stability debate. Nature 405: 228-233.

4-      اجتهادی، حمید.  سپهری، عادل و عکافی، حمید رضا. 1387. روش های اندازه گیری تنوع زیستی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

5-      Smith F. D. M., May, R. M., Pellew, R., Johnson, T. H. & Walter, K. S. 1993. Scientific Correspondence. Nature 364: 494-496.

6-      Hawksworth, D. L. 1995. Biodiversity: Measurement and Estimation. Chapman and Hall, London.

7-   میرداوودی، حمید رضا و زاهدی پور، حجت اله. 1384. تعیین مدل مناسب تنوع گونه ای برای جوامع گیاهی کویر میقان اراک و تأثیر برخی از عوامل اکولوژیک بر آن. پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی 68 :65-56.

8-   ایلون، هومان. قربانی، جمشید. شکری، مریم و جعفریان، زینب. 1386. مطالعه پوشش گیاهی در دو تیپ مرتعی و اراضی زراعی مجاور آنها در بخشی از مراتع زیر حوزه سد تنگاب در شهرستان فیروز آباد استان فارس. علمی پژوهشی مرتع، سال اول، شماره چهارم.

9-      مصداقی، منصور. 1384. بوم شناسی گیاهی. مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد.

10-  Van der Maarel, E. 1988. Species diversity in plant communities in relation to structure and dynamics. In: During, H.J., Werger, M.J.A. & Willems, H.J. (eds.), Diversity and pattern in plant communities. SPB Academic Publishing, The Hague, the Netherlands. Pp: 1-14.

11-  Vogt, K. A., Gordon, J. G., Wargo, J. P., Vogt, D. J., Asbjornsen, H., Palmiotto, P. A., Clark, H. J., Ohara, J. L., Keeton, W. S., Weynand, T. P. & Witten, E. 1997. Ecosystems: Balancing science with Management. New York. 470 p.

12-  Ricketts T. H. and Imhoff M. 2003. Biodiversity, urban areas, and agriculture: locating priority ecoregions for conservation. Conservation Ecology 8: 1.

13-  Basanta M., Diaz Vizcaino E., Casal M. and Morey M. 1989. Diversity measurements in shrubland communities of Galicia (NW Spain). Plant Ecology 82: 105-112.

14-  Geldenhuys, C.J. & Murray, B. 1993. Floristic and structural composition of Hanglip forest in the South Pansberg, Northern Transvaal. South Afr. For. J. 165: 9-20.

15-  عصری، یونس. 1384. اکولوژی گیاهی. انتشارات دانشگاه پیام نور.

16-  Kuchler, A.W. & Zonneveld, I.S, 1988; Vegetation mapping. Kluiwer Academic Publishers, London.

17-  Maguran, A.E. 1966. Ecological diversity and its measurement. Chapman & Hall.

18-  Rechinger, K. H. 1963-2005. Flora Iranica, vols. 1-176. Graz, Austria.

19- اسدی، مصطفی. معصومی، علی اصغر. خاتم ساز، محبوبه و مظفریان، ولی اله. 1386-1367. فلور ایران، جلد های 74-1. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع، تهران.

20-  قهرمان، احمد. 1377-1358. فلور رنگی ایران، جلدهای 24-1. انتشارات مؤسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع، تهران.

21-  Krebs C. J. 1999. Ecological methodology. 2nd Ed. Addison-Welsey Educational Publishers.

22-  Hooper D. U. and Vitousek P. M. 1997. The effects of plant composition and diversity on ecosystem processes. Science 29: 1302-1305.

23-  Palmer, M. W. & Maurer, T. A. 1997. Does diversity beget diversity? A case study of crops and weeds. Journal of Vegetation Science 8: 235-240.

24-  Castellanos, A. E., Martinezc, M. J., Llanoa, J. M., Halvorsonb, W. L., Espiricuetaa, D. M. & Espejel, I. 2005. Successional trends in Sonoran Desert abandoned agricultural fileds in Northern Mexico. Journal of Arid Environment 60: 437-455.

25-  Paywell, R. F., Putwain, P.D. & Webb, N. R. 1997. The decline of heathland seed populations following the conversion to agriculture. Journal of Applied Ecology 34: 949-760.

26-  Graham, D.J & Hutching, M. J. 1988. A filed investigation of germination from the seed bank of a chalk grassland of Ley on former arable soil. Journal of Applied Ecology 25: 253-263.

27-  Van der valk, A.G. & Pederson, R. L. 1989. Seed bank in arable land. In: Paule, B. C & Diane .L. B. (eds.), Ecology of soil seed bank, pp: 300-326. Academic Press, Inc. San Diego, CA, US.

28-  Christoffoleti, P.J. & Caetano, R.S.X. 1998. Soil seed banks. Sci. Agric. Piracicaba, (55): 74-78.

29-  Boutin, C. & Jobin, B. 1998. Intensity of agricultural practices and effects on adjacent habitats. Ecological Applications 8(2): 544-557.

30-  Meiners, S. J., Pickett, S. T. A. & Cadenasso, M. L. 2001. Effects of plant invasions on the species richess of abandoned agricultural land. Ecography 24: 633-644.

31-  Kirsten, A. L. & Scharer, H. M. 2001. Population dynamics of the annual plant Senecio vulgaris in ruderal and agriculture habitats. Basic and Applied Ecology 2: 53-64.

Zechmeister, H. C. & Moser, D. 2001. The influence of agricultural land-use intensity on bryophyte species richness. Biodiversity and Conservation 10: 1609-1625.