مقایسه قابلیت‌های مدل اکولوژیکی ایران و فائو در برآورد توان اکولوژیکی اراضی برای کاربری مرتع‌داری (مطالعه موردی منطقه میداوود در شرق استان خوزستان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد ارزیابی و آمایش سرزمین، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، اهواز، ایران.

2 استاد دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

3 استادیار گروه خاکشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

4 استاد مرکز تحقیقات فناوری‌های محیط زیست، دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، اهواز، ایران.

5 دانشجوی دکتری مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: ارزیابی توان اکولوژیک به معنای عینیت بخشیدن به قابلیت بالقوه سرزمین در قالب کاربری­های انجام پذیر و مورد انتظار است.
روش بررسی: منطقه میداوود در شهرستان باغملک در استان خوزستان قرار گرفته و دارای سیمای متنوعی از جمله کوهستان، دشت های دامنه ای، اراضی پست، اراضی جنگلی و مراتع می­باشد. بخش قابل ملاحظه­ای از منطقه مورد مطالعه به مراتع تعلق دارد و در       این تحقیق سعی بر آن است که توان بالقوه اراضی جهت کاربری مرتع­داری با استفاده از دو مدل کیفی مخدوم و فائو و به کمک نرم افزار [1]GIS، تعیین گردد. در ادامه طبق مدل اکولوژیکی مرتع­داری در ایران و با استفاده از زبان پرس و جوی سامانه اطلاعات جغرافیایی، واحدهای دارای قابلیت مرتع­داری مشخص شدند.     
یافته­ها: طبق مدل فائو از میان 8 واحد اراضی، پنج واحد برای مرتع­داری، مناسب و باقی واحدها نامناسب تشخیص داده شد. طبق    مدل مخدوم نیز 238 واحد در طبقه 3 و 71 واحد در طبقه 4 مرتع­داری قرار گرفتند.
بحث و نتیجه گیری: مقایسه دو مدل نشان داد که یگان­های محیط زیستی در مدل مخدوم دارای تعداد بسیار بیش­تر و مساحت کم­تری نسبت به واحدهای روش فائو می­باشند، از طرفی دیگر مدل فائو با کاربری کنونی اراضی تناسب بالاتری را نشان داد. با توجه به کمبود اراضی مناسب مرتع­داری در ایران، می­توان گفت که مدل مخدوم از نظر اجرایی و طرح­های مدیریتی کشور، در منطقه میداوود مناسب نبوده و مدل فائو ترجیح داده می­شود.
 



[1]- Geographic Information System

کلیدواژه‌ها


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورههجدهم، شماره چهار، زمستان 95

 

مقایسه قابلیت­های مدل اکولوژیکی ایران و فائو در

برآورد توان اکولوژیکی اراضی برای کاربری مرتع­داری

(مطالعه موردی منطقه میداوود در شرق استان خوزستان)

 

زینب رادان [1]

سید محمود شریعت [2]

احمد لندی[3]

نعمت اله جعفرزاده[4]

نوشین سنجرانی پور[5]

سپیده حسینی[6]*

sepidehhosseini007@gmail.com

تاریخ دریافت:14/3/87

تاریخ پذیرش:18/8/87

 

چکیده

زمینه و هدف: ارزیابی توان اکولوژیک به معنای عینیت بخشیدن به قابلیت بالقوه سرزمین در قالب کاربری­های انجام پذیر و مورد انتظار است.

روش بررسی: منطقه میداوود در شهرستان باغملک در استان خوزستان قرار گرفته و دارای سیمای متنوعی از جمله کوهستان، دشت های دامنه ای، اراضی پست، اراضی جنگلی و مراتع می­باشد. بخش قابل ملاحظه­ای از منطقه مورد مطالعه به مراتع تعلق دارد و در       این تحقیق سعی بر آن است که توان بالقوه اراضی جهت کاربری مرتع­داری با استفاده از دو مدل کیفی مخدوم و فائو و به کمک نرم افزار [7]GIS، تعیین گردد. در ادامه طبق مدل اکولوژیکی مرتع­داری در ایران و با استفاده از زبان پرس و جوی سامانه اطلاعات جغرافیایی، واحدهای دارای قابلیت مرتع­داری مشخص شدند.     

یافته­ها: طبق مدل فائو از میان 8 واحد اراضی، پنج واحد برای مرتع­داری، مناسب و باقی واحدها نامناسب تشخیص داده شد. طبق    مدل مخدوم نیز 238 واحد در طبقه 3 و 71 واحد در طبقه 4 مرتع­داری قرار گرفتند.

بحث و نتیجه گیری: مقایسه دو مدل نشان داد که یگان­های محیط زیستی در مدل مخدوم دارای تعداد بسیار بیش­تر و مساحت کم­تری نسبت به واحدهای روش فائو می­باشند، از طرفی دیگر مدل فائو با کاربری کنونی اراضی تناسب بالاتری را نشان داد. با توجه به کمبود اراضی مناسب مرتع­داری در ایران، می­توان گفت که مدل مخدوم از نظر اجرایی و طرح­های مدیریتی کشور، در منطقه میداوود مناسب نبوده و مدل فائو ترجیح داده می­شود.

 

واژه­های کلیدی: ارزیابی توان، خوزستان، مرتع­داری، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، SWOT.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

J.Env. Sci. Tech., Vol 18, No.1, winter 2017

 

 

 

 

 


Comparison Ability Between FAO and Iran Ecological Models to Estimate of Capability Ecological land for Using Pasture

 

Zeinab Radan[8]

Mahmood Shariat[9]

Amad Landi[10]

Nematolah Jafarzade[11]

Nooshin Sanjarani poor[12]

Sepideh Hosseini[13]*

sepidehhosseini007@gmail.com

Abtract

Background and Objective:  Ecological capability evaluation is for identity to ability potential land for executable usage and expected.

Method: Meydavood region is located in Baghmalek town in Khuzestan province and include various features such as: mountain, plains, low land, forest land and pastures. The most part of the study area is belong to pastures, and the researching has been trying to potential capability land for using of pasture with using of two models FAO and makhdoom with helping GIS application. Finally potential pastures unit has been recognized based on pastures ecological model in Iran and using searching language in geographical information.

Findings: Based on FAO model 5 unit has been recognized suitable for pasture from 8 unit land, and remainder is unsuitable. Based on Makhdoom model 238 unit has been located in third floor and 71 unit has been located in fourth floor of pasture.

Discussion and Counclusion:  comparison between 2 models has been shown that environmental units are more in number and lower in area than FAO model; In the other hand FAO model with present using has been shown high proportion. With due attention to shortage of suitable pasture land in Iran, Makhdoom model is not suitable with performance and management plans of country in Meydavood and FAO model is preference.

 

Keywords: "Capability Evaluation"," Khuzestan", "Pasture", "Geographic Information System (GIS)", ran.


 مقدمه


هدف ارزیابی اکولوژیکی محیط، پیدا کردن توان طبیعی یا اکولوژیکی محیط برای استفاده انسان در چارچوب کاربری های مختلف است. در راستای تامین هدف فوق و به منظور دست­یابی به روند استفاده حداکثر و مستمر از توان زمین با ایجاد کم­ترین تخریب در محیط، برنامه­ریزی استفاده از سرزمین یا آمایش سرزمین به منصه ظهور رسیده است (1). برای ارزیابی توان اکولوژیک منطقه میداوود از مدل­های اکولوژیک مخدوم و فائو استفاده شده است. هدف از این مطالعه، مقایسه توانمندی­های دو روش در ارزیابی اراضی می­باشد. مدل فائو یکی از روش­های کاربردی در مطالعات آمایش سرزمین است که در بسیاری از کشورهای جهان مورد استفاده قرار    می­گیرد. روش مذکور توسط سازمان خواربار جهانی کشاورزی تهیه شده و در بسیاری از طرح­های ارزیابی تناسب اراضی واحدهای آبخیزداری در ایران نیز مورد استفاده قرار گرفته است (2). مدل مخدوم نیز، مدل اکولوژیکی ارزیابی توان در ایران    به حساب می­آید که بر اساس روش تجزیه و تحلیل سیستمی و روی هم گذاری نقشه­ها (روش مک هارگ) به تعیین قابلیت اراضی می­پردازد (3).

منطقه میداوود جنوبی ترین زیر حوزه در حوزه آبخیز رودخانه اعلا در استان خوزستان می­باشد و این رودخانه از بخش شمالی زیر حوزه عبور می­کند. بخش عمده منطقه مورد مطالعه را مرتع و جنگل (7/60%) و پس از آن زمین­های زراعی (3/39%) و زمین­های مسکونی (کمتر از 1%) تشکیل می­دهد. باغات نیز پایین­ترین مساحت را به خود اختصاص داده اند (4).

برنامه­ریزی کاربری اراضی در یک مفهوم گسترده، زمینه را برای کاربری اراضی و توسعه در خلال مجموعه ای از کنترل های قانونی فراهم می­کند که حقوق توسعه ای مجاز و کنترل­های کامل در برنامه ریزی را در بر می­گیرد (5).

سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) علاوه بر اصلاح نقشه­های لازم، در برنامه­ریزی مکانی، مدیریت و تفسیر  داده­های اکولوژیکی در مراحل مختلف فرآیند برنامه ریزی بکار برده  می­شود ( 6-7-8). از این رو ضرورت بکارگیری این سامانه برای تصمیم گیری چندجانبه، سریع و دقیق در مورد انبوه داده­های منطقه مشخص می­شود.

تحقیقات مشابه فراوانی در زمینه کاربرد مدل­های اکولوژیک در تعیین توان مرتع­داری وجود دارد که از جمله آن­ها می‌‌‌توان به ارزیابی توان حوضه آبخیز دماوند، تعیین توانایی مرتع در منطقه طالقان و آمایش حوضه آبخیز تیل آباد گلستان طبق مدل اکولوژیک ایران اشاره کرد.

تانیک و همکاران درترکیه ابتدا برای شناسایی منــابع اقــدام به جمع آوری داده­های توصیفی نمودند. سپس اقدام به تهیه نقشه­های پوشش، خاک، شکل و وضعیت زمین در لایه های مختلف نموده و نقشه ها را با یکدیگر همپوشانی نمودند. آن­ها با تعیین توان اکولوژی، پیشنهادات لازم جهت مدیریت اصولی و صحیح حوزه آبخیز را ارایه نمودند.

 

روش بررسی

منطقه میداوود با مساحت 6324 هکتار و در موقعیت جغرافیایی ″29 ΄48 º49 تا ″50 ΄55 º49 طول شرقی و ″28 ΄19 º31 تا ″51 ΄23 º31 عرض شمالی قرار گرفته است.  این منطقه در جنوب شهرستان باغملک، در دامنه­های غربی و جنوب­غربی زاگرس واقع شده است (نقشه 1). این منطقه دارای سیمای متنوعی از ارتفاعات، دره­ها، دامنه­های بلند و پرشیب، اراضی جنگلی و مرتعی کوهستانی و رودخانه می­باشد. علاوه بر سیمای طبیعی منطقه، قسمت­هایی از آن تحت تاثیر فعالیت­های دامداری و کشاورزی، طبیعت دگرگون یافته داشته و جنگلها و مراتع تنک، اراضی مزروعی و چندین آبادی با سکنه، بخش های تغییر شکل یافته منطقه را تشکیل می­دهند. از نظر مساحت بخش عمده منطقه مورد مطالعه را مرتع و جنگل (7/60 %) و پس از آن زمین­های زراعی (3/39 %) و زمین­های مسکونی (کمتر از 1%) تشکیل می­دهد. باغات نیز پایین­ترین مساحت را به خود اختصاص داده اند (4).

محدوده مطالعاتی، بر اساس تقسیمات هیدرولوژیکی اداره کل منابع طبیعی استان خوزستان و به عنوان زیر حوزه‌‌ای از حوزه آبخیز رودخانه اعلاء انتخاب شده است. مرز محدوده مورد مطالعه به همراه نقشه­های مدل رقومی ارتفاع، زمین­شناسی، خا­ک­شناسی، پوشش گیاهی، فرسایش، اقلیم، هیدرولو‍ژی و کاربری اراضی از اداره کل منابع طبیعی استان خوزستان تهیه شد و در مدل مورد استفاده قرار گرفت.

نقشه شیب و جهت های جغرافیایی منطقه از روی نقشه رقومی ارتفاع به دست آمد و بر اساس روش استاندارد، طبقه‌بندی گردید. نقشه زمین­شناسی در شناسایی سازندهای منطقه و میزان حساسیت آن­ها و نقشه خاک­شناسی در بررسی عمق، ساختمان، بافت، میزان سنگ در خاک، میزان فرسایش، خصوصیات شیمیایی و میزان نفوذ پذیری خاک­ها مورد استفاده قرار گرفت.

مطالعات هواشناسی، کاربری اراضی و پوشش گیاهی منطقه میداوود با بررسی اطلاعات و نقشه­های موجود و در پاره­ای موارد، از طریق بازدیدهای میدانی صورت گرفت.

 

 

 

نقشه 1- موقعیت منطقه میداوود در استان خوزستان و شهرستان باغملک

Map 1- Meydavoud Regional Situation in Khoozestan and Baghmalek Township

 

- روش فائو

 

مراحل تعیین توان اراضی طبق روش فائو شامل جمع­آوری اطلاعات، بررسی محدودیت­ها و سطوح توان هر یک از اجزاء واحد اراضی، ارایه جدول و نقشه استعدادهای اراضی می باشد (9).

مرحله اول شامــل جمع آوری اطلاعــات وضع موجـود محیط زیست در منطقه مورد مطالعه است. پس از تهیه اطلاعات اولیه و فایل­های رقومی نقشه­های اقلیم، سیمای سرزمین، زمین شناسی و ... و بازدیدهای میدانی از منطقه، نقشه­های مورد نیاز تهیه شدند.

از آن­جا که تعیین سطوح توان اراضی بر اساس نوع و شدت محدودیت­های موجود در منطقه صورت می­گیرد، لذا لازم است که محدودیت­های منطقه، شناسایی و بر اساس جداول موجود، درجه بندی گردند. پارامترهایی که جهت تعیین محدودیت­ها در کاربری مرتع­داری مورد بررسی قرار  می­گیرند عبارتند از عمق خاک، بافت خاک سطحی، نفوذپذیری خاک سطحی، نفوذپذیری خاک زیرین، سنگ­دار بودن خاک زیرین، شوری خاک، قلیاییت خاک، شیب کلی، پستی و بلندی­های کوچک، فرسایش آبی و فرسایش بادی، عمق آب زیر زمینی و تیپ اراضی (2).

هر یک از پارامترهای نامبرده بر حسب شدت محدودیتی که ایجاد می کنند به 6 کلاس I تا VI تقسیم می‌شوند. کلاس­های مذکور به ترتیب به صورت بدون ایجاد محدودیت، با محدودیت جزئی، محدودیت متوسط، محدودیت شدید و محدودیت­های بسیار شدید، طبقه بندی می­شوند (10).

سطوح تناسب اراضی در سیستم طبقه بندی فائو شامل رده[14]، کلاس[15]، تحت کلاس[16] و واحد[17] می­باشد. رده‌های تناسب اراضی تنها بیان­گر تناسب و یا عدم تناسب اراضی برای نوع استفاده مورد نظر است. بدین معنی که دو رده شامل اراضی مناسب[18] با علامت (S) و نامناسب[19] با علامت (N) وجود دارد. رده­های مناسب و نامناسب به 5 کلاس تناسب اراضی تقسیم می­شوند. رده مناسب (S) شامل سه کلاس خیلی مناسب[20] S1، نسبتا مناسب[21] S2 و تناسب کم[22] S3 و رده نامناسب (N) شامل دو کلاس نامناسب فعلی[23] N1 و نامناسب دائمی[24]  N2         می­باشند (9).

تحت کلاس­ها، در اغلب موارد شامل یک یا دو کیفیت از اراضی می­باشند که وجود محدودیت در آن­ها موجب کاهش درجه تناسب اراضی شده است و به طور قراردادی با یک حرف کوچک نشان داده می­شوند. تنها اراضی خیلی مناسب (S1) فاقد تحت کلاس می­باشند. محدودیت­های مهمی که در تعیین تناسب اراضی موثر شناخته شده­اند شامل محدودیت­های مربوط به اقلیم c، توپوگرافی t، تیپ اراضی l، بالا بودن آب زیرزمینیw ، شوری و سدیمی بودن خاک a، فرسایش e، محدودیت خصوصیات فیزیکی خاکs ، وجود خطر سیل f، سنگریزه و یا سنگلاخی بودن اراضی g، می­باشند (10). واحدهای تناسب اراضی برای مشخص کردن واحدهایی از اراضی که اختلاف ناچیزی در نیازهای مدیریتی دارند، به کار می­روند. واحدها اهمیت نسبی عملیات اصلاح اراضی را نیز بیان می­کنند (9) و تنها در مطالعات تفصیلی قابل تفکیک و ارایه می باشند.

در نهایت سطوح تناسب اراضی برای هر یک از واحدها، مشخص شده و از آن­جا که در هر واحد ممکن است بیش از یک محدودیت وجود داشته باشد، جهت تعیین تناسب نهایی آن واحد، از روش محدودیت استفاده می­شود. در این روش محدودکننده ترین درجه به عنوان درجه نهایی تناسب اراضی ملحوظ می­گردد. به عنوان مثال اگر در یک واحد، پنج کیفیت مورد ارزیابی قرار گرفته و درجات S1،S1, S2، S3 و S1 را به خود اختصاص دهند، تناسب نهاییS3 خواهد بود (9).

 

- روش مخدوم

مدل اکولوژیکی مخدوم شامل سه مرحله اصلی جمع­آوری منابع، تجزیه و تحلیل، جمع بندی و ارزیابی توان می‌باشد و برای کاربری کشاورزی و مرتع­داری در هفت طبقه تهیه شده است. طبقات 4، 5، 6 و 7 معادل طبقات 1 تا 4 کاربری   مرتع­داری می­باشند. طبق این مدل، مشخصات شکل زمین، خاک (عمق، ساختمان، بافت، زه­کشی، شوری و اسیدیته)، شیب، فرسایش، میزان بارندگی، اقلیم و پوشش گیاهی مرتعی (تراکم، ترکیب گونه ای و میزان تولید علوفه) در           ارزیابی توان منطقه برای مرتع­داری نقش دارند (1).

از آن­جا که داده­ها و منابع جمع آوری شده جهت تجزیه و تحلیل باید به صورت نقشه مورد آنالیز قرار گیرند، در ابتدا     با استفاده از GIS، نقشه های شیب و جهت جغرافیایی از روی نقشه مدل رقومی ارتفاع، تهیه و سپس با  رویه هم گذاری    سه نقشه ارتفاع، شیب و جهت­های جغرافیایی، نقشه واحدهای شکل زمین بدست آمد. در ادامه، پس از رویه هم گذاری نقشه واحدهای شکل زمین با نقشه های منابع موجود در منطقه، نقشه واحدهای محیط زیستی بدست آمد.

ارزیابی توان اکولو‍ژیک نیز با کمک سامانه اطلاعات جغرافیایی صورت می گیرد؛ مدل­های اکولوژیکی ایران، به صورت     معادله ریاضی خطی تنظیم شدند که توان برنامه نویسی در GIS را داشته باشند (11). بدین منظور کلیه مشخصات منطقه که پیش از این عنوان شد، طبقه بندی و کدبندی و در نهایت به صورت مدل ریاضی تهیه شدند (1-11). در مرحله بعد، مدل ریاضی کاربری مرتع­داری وارد محیط برنامه جستجوگر[25] در GIS شده و با اجرای برنامه، واحدهای متناسب با هر طبقه ثبت گردید.

 

- روش SWOT

روش تجزیه و تحلیل SWOT مدل تحلیلی مختصر و مفیدی است که به شکلی نظام یافته هر یک از نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدها را شناسایی کرده و راهبردهای متناسب  با موقعیت فعلی را منعکس می­سازد. این روش جهت       مقایسه نهایی قابلیت های دو مدل، مورد استفاده قرار می­گیرد.

 

یافته ها

از کل مساحت 6324 هکتاری زیرحوزه میداود، 8/2487 هکتار زراعت، 5/2385 هکتار مرتع، 9/916 هکتار ترکیبی از مرتع و زراعت، 5/496 هکتار ترکیبی از جنگل و مرتع و زراعت و 3/37 هکتار را اراضی مسکونی تشکیل می­دهد. نقشه (2) کاربری­های منطقه را نشان می­دهد. در منطقه 4 تیپ مرتعی عمده وجود دارد که ترکیب متنوعی از گیاهان یک­ساله، چند ساله و دائمی، بوته­ای­ها، علفی و لگوم­ها،  گیاهان گندمی و شبه گندمی، درختان و درختچه­ها را شـــامل می­شود (4). پوشش جنگلی نیز شامل 5 تیپ گیاهی می­باشد که گونه های غالب آن­ها را بلوط به همراه بنه و زالزالک تشکیل می­دهد.

 روند کشاورزی در زمین­های آبی شامل کشت متناوب زمستانه گندم، جو، سبزی و جالیز و کشت تابستانه برنج و حبوبات می­باشد. در دیمزارها، گندم و جو مهم­ترین محصولات زراعی در الگوی کشت منطقه به شمار می­آیند. تناوب زراعی در این زمین­ها بر اساس کشت همه ساله گندم و جو شکل گرفته است و آیش گذاری زمین بسیار کم دیده می شود (4).

منابع خاک منطقه به 8 واحد اراضی تقسیم می­شود که هر واحد دارای ویژگی­های مشخصی می­باشد. نقشه شماره 3 موقعیت واحدهای اراضی را در منطقه نشان می­دهد.        شدت فرسایش خاک نیز همان­طور که در نقشه 4 ملاحظه  می­شود، در مناطق پرشیب کوهستانی و تپه­ای بیش از سایر مناطق می­باشد.

اقلیم بندی منطقه بر اساس روش دومارتن نشان می­دهد که اقلیم غالب منطقه نیمه خشک گرم بوده و هر چه به سمت ارتفاعات پیش می­رویم، اقلیم به صورت مدیترانه ای معتدل، نیمه مرطوب سرد و مرطوب معتدل تغییر خواهد کرد (نقشه 5). میزان بارش نیز از 400 میلی­متر در مناطق کم ارتفاع به 1000 تا 1200 میلی­متر در مناطق مرتفع تغییر می­یابد (نقشه 6)(4-12)

رودخانه اعلاء مهم­ترین منبع آبی منطقه میداوود می­باشد که از بخش شمالی زیرحوزه عبور کرده و انشعابات آن در       تمام منطقه گسترش یافته است. مسیر اصلی این رودخانه هر ساله در برخی نواحی شاهد سیلاب­های خفیف و یا شدیدی است که باعث تخریب اراضی مجاور و فرسایش خاک         می­گردد. علاوه بر این به تعداد زیادی چاه و قنات می­توان اشاره کرد که جهت آبیاری اراضی کشاورزی مورد استفاده قرار می­گیرند. چشمه برمه جمال نیز تنها چشمه موجود در محدوده مطالعاتی می­باشد. میزان آبدهی در منطقه در طول ماه­های آماده سازی، کاشت و برداشت محصولات (آبان تا فروردین)، به طور متوسط 16/1متر مکعب در ثانیه می­باشد (4). نقشه 7 منابع آب سطحی را در منطقه میداوود نشان   می­دهد.

 


 

Map 2- Land Use in Meydavoud Region

Map 3- Land Units in Meydavoud Region

                                            

 

          

Map 4-Level of  Erosion in Meydavoud Region

Map 5-Climate Classes (Domarten System) in Meydavoud Region

 

 


Map 6-Region Rain in Meydavoud Region

Map 7- Surface Water Resources in Meydavoud Region

بحث و نتیجه گیری


نتایج حاصل از ارزیابی توان منطقه میداوود طبق مدل فائو نشان می­دهد بخش هایی که بالاترین و شدیدترین محدودیت­ها را به خود اختصاص می­دهند، اجزاء واحد اراضی M2-1 ، M3-1 و T3-1 می­باشند. اجزاء واحد اراضی M2-1 و M3-1 دارای محدودیت­های شیب بالا و تیپ­های اراضی متفرقه   (کوه­ها) با شدت محدودیت بالا (N1) هستند. واحد T3-1 نیز دارای محدودیت شدید نفوذپذیری خاک سطحی، فرسایش آبی و سیلاب است.

در واحد  H2-1شرقی نیز محدودیت­های شیب بالا و تیپ­های اراضی (تپه­ها) با کلاس S3 دیده می­شود. در بخش غربی همین واحد، تنها محدودیت تیپ­های اراضی (تپه­ها) مشاهده می شود. محدودیت­های موجود در دیگر واحدها، بیش­تر در مورد نفوذپذیری خاک سطحی و در حد کلاس S2 هستند. در کل حدود 3685 هکتار از منطقه در سطح مناسب قرار        می­گیرد. کلیه موارد ذکر شده با جزییات بیش­تر در جدول 1 قابل مشاهده هستند. نقشه 8، محدوده تناسب اراضی برای کاربری مرتع­داری را طبق روش فائو (اراضی سطح S) به صورت   هاشور خورده و روی هم گذاری شده بر روی نقشه کاربری اراضی نشان می­دهد.


 

جدول 1- کلاس بندی و تناسب اجزاء واحد اراضی برای مرتع­داری

Table 1- Classification and Suaitability of Land Unit for Pastures

تیپ اراضی

واحد اراضی

نوع محدودیت­های اصلی

سطوح تناسب اراضی

کوه­ها

M2-1

شیب / تیپ اراضی

N1 tl

M3-1

شیب / تیپ اراضی

N1 tl

تپه­ها

H2-1

شرقی : شیب، تیپ اراضی

غربی : تیپ اراضی

S3 lt

S3 l

فلات­ها و تراس­های فوقانی

T1-1

نفوذپذیری خاک سطحی

S2 s

T2-1

نفوذ پذیری خاک سطحی / فرسایش آبی

S2 se

T3-1

نفوذپذیری خاک سطحی، فرسایش آبی/ سیلاب

N1 sef

دشت­های رسوبی دامنه ای و اراضی بادبزنی شکل بدون سنگریزه

P2-1

نفوذپذیری خاک سطحی

S2 s

دشت­های رسوبی رودخانه ای

R1-1

نفوذپذیری خاک سطحی

S2 s

توضیح: محدودیت­هایی که با نماد (،) از هم جدا می­شوند، دارای شدت یکسان و محدودیت­هایی که با نماد ( / ) از محدودیت­های قبلی جدا می­شوند، دارای شدت کمتری نسبت به محدودیت­های قبلی هستند.

 

نقشه 8 - نتایج ارزیابی اراضی منطقه میداوود طبق مدل فائو

Map 8- Land Evaluation of Meydavoud According to FAO Model

 


نتایج حاصل از بررسی مدل مخدوم برای کاربری مرتع­داری نشان داد که تنها طبقات 3 و 4 مرتع­داری در منطقه میداوود وجود دارند. 238 واحد محیط زیستی، در طبقه 3 و 71 واحد در طبقه 4 مرتع­داری قرار می­گیرند. طبقه 3 مرتع، 6/140 هکتار (معادل 22/2%) و طبقه 4، 2/50 هکتار (معادل 8/0%) از مساحت منطقه را شامل می‌شوند. بدین ترتیب طبق این مدل می­توان گفت که منطقه قابلیت مناسبی برای کاربری مرتع­داری ندارد. نقشه 9 محدوده مرتع طبقه 3 و طبقه 4 را به صورت رویه هم گذاری شده بر نقشه کاربری اراضی نشان می­دهد. همانطور که در نقشه ملاحظه می­شود، مرتع طبقه 3 به­صورت پلی‌گون­های پراکنده در محدوده اراضی جنگلی و مرتع طبقه 4 در محدوده اراضی مرتع همراه با زراعت قرار گرفته است.


 

نقشه 9 - نتایج ارزیابی اراضی منطقه میداوود طبق مدل مخدوم

Map 9- Land Evaluation of Meydavoud According to Makhdoom Model

 


واحدهای کاری در مدل فائو شامل واحدهای وسیعی چون اجزاء واحد اراضی و در مدل مخدوم شامل واحدهای کوچکی به نام یگان­های محیط زیستی می­باشد. واحد اراضی به مجموعه بزرگی از اراضی تعلق دارند که از نظر خاک­شناسی و مورفولوژی دارای ویژگی­های یکسانی می­باشند، در حالیکه یگان­های   محیط زیستی در نتیجه رویه هم‌گذاری نقشه­های منابع منطقه به دست آمده اند و در واقع هر یگان دقیقا شامل ویژگی­هایی می‌باشد که به یک طبقه خاص از مدل تعلق دارند. بنابراین وسعت یگان­های محیط زیستی بسیار کمتر و تعداد آن­ها بسیار بیشتر از واحد اراضی می­باشد.

مقایسه نتایج حاصل از ارزیابی به روش فائو با کاربری­های کنونی منطقه نشان می­دهد که در حدود 43 درصد از محدوده مشخص شده در حال حاضر به عنوان مرتع مورد استفاده     قرار می­گیرد و در نتیجه می­توان گفت تطابق بین کاربری­های کنونی مرتع­داری و توان منطقه (طبق روش فائو) در حد متوسطی می­باشد.

مقایسه نتایج حاصل از ارزیابی به روش مخدوم با کاربری­های کنونی منطقه نشان می­دهد که مرتع طبقه سوم در       محدوده جنگلی قرار گرفته و اراضی مرتعی، اشکوب زیرین جنگل به حساب می­آیند. محدوده بدست آمده در حدود 30 درصد از مساحت جنگل را به خود اختصاص داده است. مرتع طبقه 4 نیز کاملا در محدوده اراضی مرتعی قرار گرفته است؛ اما این منطقه در کل تنها 6/1 درصد از مراتع کنونی را پوشانده و از نظر مساحت بسیار کوچک­تر از واقعیت کنونی اراضی       می­باشد.

در کل، مدل فائو نسبت به مدل مخدوم با واقعیت زمینی     هم­خوانی بیش­تری دارد. البته این هم­خوانی به معنای قابلیت بالای مدل نیست؛ در واقع به­دلیل پیوستگی و وسعت واحدها در مدل فائو، چنین هم­خوانی بدست آمده است. تعریف مدل مخدوم از مرتع و قابلیت های آن سخت­گیرانه­تر از روش فائو بوده و در نتیجه مساحت‌های بدست آمده در روش مخدوم   کم­تر از روش فائو می­باشند­. در واقع مدل مخدوم مدلی است سخت­گیرانه که براساس معیارهای کشورهای توسعه یافته (بدون مشکل کمبود زمین) بدست آمده است و در کشوری چون ایران که در بسیاری از مناطق با مشکلی چون کمبود اراضی مواجه است، روشی سخت به حساب می­آید. در نتیجه‌ی کوچکی بیش از حد بعضی واحد ها و پراکندگی آن­ها، مدل مخدوم از نظر اجرایی و طرح­های مدیریتی کلان به صرفه نبوده و مدل فائو که برای کشورهای درحال توسعه طراحی گردیده است، ترجیح داده می شود.

نتیجه ارزیابی توان منطقه طالقان طبق روش فائو و سیستم­های اطلاعات جغرافیایی نشان داد که از میان خصوصیات فیزیکی، شیب، حساسیت سنگ و خاک به فرسایش و ارتفاع، و از میان خصوصیات پوشش گیاهی، درصد پوشش گیاهی، تولید علوفه، ترکیب گیاهی، وضعیت و گرایش مرتع به صورت توامان در تعیین شایستگی مراتع منطقه تاثیر دارند و شیب تنها عامل محدود کننده شایستگی مرتع برای چرای گوسفند است (13).  برخلاف منطقه میداوود، بخش بزرگی از طالقان برای مرتع­داری مناسب تشخیص داده شده است.

لقائی و رود گرمی (1378) به بررسی توان حوضه آبخیز دماوند طبق مدل اکولو‍ژیک ایران پرداختند. نتایج ارزیابی توان   منطقه دماوند مشابه با نتایج منطقه میداوود بوده است؛ به این صورت که شیب زیاد، فرسایش بالا، تراکم کم پوشش گیاهی، کمبود علوفه، صخره­ای بودن اراضی و عمق خاک، مهم­ترین عوامل محدود‌ کننده در منطقه بوده‌اند و نتیجه نهایی نشان داد که تنها توان طبقه 4 مرتع در منطقه وجود دارد (14) .

محبی (1384) پس از آمایش حوضه تیل آباد گلستان نشان داد که 31/13 درصد منطقه توان مرتع­داری طبقه 1 و 44/1 درصد توان مرتع­داری طبقه 2 را دارد. نامناسب بودن وضعیت مراتع به­دلیل 2 تا 4 برابر بودن تعداد دام نسبت به ظرفیت مراتع و بالتبع بالا بودن حجم چرای دام، مهم­ترین عوامل محدودکننده منطقه برای کاربری مرتع­داری می­باشد (15). در منطقه میداوود نیاز غذایی دام در حدود 4/1 برابر میزان تولید می‌باشد و از این نظر وضعیت بهتری نسبت به حوضه تیل آباد دارد؛     با این وجود، باز هم مراتع منطقه میداوود به دلیل محدودیت­های دیگر دارای وضعیت نامناسبی هستند.

با توجه به نتایج تحلیل SWOT از دو مدل، از مهم ترین اشتراکات دو مدل می­توان به تجربه بالای استفاده از آن­ها در ایران و قدیمی بودن مدل­ها اشاره کرد. از ویژگی­های خاص مدل فائو که در نقطه مقابل مدل مخدوم قرار می‌گیرد می­توان به سادگی کار با مدل بدون نیاز به نرم افزار، مشخص بودن واحدهای اراضی از ابتدای کار ارزیابی و بدون نیاز به رویهم‌گذاری نقشه ها، محدود بودن تعداد واحدهای اراضی و پیوستگی و وسعت آن­ها اشاره کرد. در جداول 2 و 3 به تفسیر در مورد نقاط قوت و ضعف هر یک از مدل­ها و فرصت­ها و تهدیدهای موجود برای هر یک از آن­ها اشاره شده است.

 

 

 

جدول 2- نتایج تحلیل SWOT برای مدل مخدوم در منطقه میداوود

Table 2- Result of SWOT Analysis for Makhdoom Model in Meydavoud Region

                                                

                                        عوامل خارجی

 

عوامل داخلی

فرصت ها (O)

همخوان بودن مدل با شرایط منطقه

و تجربه بالای استفاده از آن در ایران.

تهدیدها (T)

عدم تمایل به استفاده از مدل به دلیل قدیمی بودن آن در برخی  از بخش­های دولتی و خصوصی.

نقاط قوت (S)

مدلی متناسب با شرایط اکولوژیک ایران

استفاده از مدل در بسیاری از مناطق ایران و  هم­خوانی با شرایط کشور

فراهم بودن ابزار و آشنایی نیروی متخصص با روش

قابلیت استفاده از GIS و سهولت تجزیه و تحلیل نهایی

در نظر گرفتن تمام شرایط فیزیکی محیط در ارزیابی منطقه

استرات‍ژی های (SO)

 

کاربرد گسترده مدل در مناطق حساس محیط زیستی جهت تعیین کاربری­های مورد نظر

استرات‍ژی های (ST)

 

به روز رسانی و محلی سازی مدل    با استفاده از تکنیک­های جدید ارزیابی و اصلاح نواقص آن

نقاط ضعف (W)

قدیمی بودن مدل

تعاریف سختگیرانه

تکیه بر استانداردهای کشورهای توسعه یافته

کوچکی واحدهای بدست آمده به دلیل سخت­گیرانه بودن مدل

پراکتدگی واحدهای به دست آمده به دلیل سخت­گیرانه بودن مدل

استرات‍ژی های (WO)

بالا بردن سطح استانداردهای حفاظت منابع در ایران و سخت­گیرانه‌‌تر شـدن آن­ها با اجتناب از غیرقابل اجرایی شدن آن

 

استرات‍ژی های (WT)

اصلاح مدل با استفاده از معیارهای نوین ارزیابی

 

جدول 3- نتایج تحلیل SWOT برای مدل فائو در منطقه میداوود

Table 3-  Result of SWOT Analysis for FAO Model in Meydavoud Region

                                    عوامل خارجی

 

 

عوامل داخلی

فرصت ها (O)

تجربه بالای استفاده از مدل در منطقه همگام شدن مدل با شرایط منطقه (ایران) پس از سال­ها استفاده از آن

تهدیدها (T)

وجود مدل­های دیگر ارزیابی اراضی در ایران

احتمال آسیب محیط زیستی در نتیجه کلی گرایی و ساده سازی معیارها

نقاط قوت (S)

سادگی کار با مدل

ارزان بودن روش

مشخص بودن واحد اراضی از ابتدای کار ارزیابی

محدود بودن تعداد واحدها

استرات‍ژی های (SO)

ترویج استفاده از مدل برای ارزیابی اولیه در مناطقی از ایران که مطالعات در آن­جا سخت و پرهزینه می باشد.

استرات‍ژی های (ST)

تولید کتاب­های آموزشی در دسترس برای ارزیابی اولیه در کل کشور

نقاط ضعف (W)

قدیمی بودن مدل

کلی گرایی نتایج بدست آمده برای هر واحد اراضی

در نظر گرفتن شرایط اقلیمی به شکلی کلی

استرات‍ژی های (WO)

به کارگیری معیارهای کمی در مدل جهت بهبود نتایج آن

 

استرات‍ژی های (WT)

اصلاح و تکمیل مدل با در نظر گرفتن معیارهای نوین در ارزیابی اراضی و ترکیب آن با مدل­های سخت­گیرانه­تر مانند مدل مخدوم که باعث ارتقای آن شده و از آسیب­های احتمالی جلوگیری می­کند.

 

 

در منطقه مورد مطالعه فعالیت­هایی چون دامداری، تبدیل اراضی جنگلی به مراتع و زمین های زراعی و در نتیجه از     بین رفتن گونه­های مهمی چون بلوط، و کشت بر روی اراضی شیب­دار و افزایش روند فرسایش، سیمای طبیعی منطقه را تهدید کرده اند.

همان طور که در بخش های قبلی عنوان شد و در نقشه­ها مشاهده گردید، در حال حاضر برخی از اراضی برای کاربری­هایی مورد استفاده قرار می­گیرنـد که کم­تر و یا بیش­تر از تـوان آن­هــا می­باشد. در زمین­هایی که کم­تر از حد توانشان مورد استفاده قرار گرفته­اند (به عنوان مثال زمینی که دارای توان کشاورزی می­باشد، مورد چـرای دام قــرار می­گیــرد)، هدر‌ رفت منابع و انرژی دیده می­شود و بالعکس در زمین­هایی که  بیش از حد مورد استفاده قرار می‌گیرند، در معرض تهدید عواملی چون افزایش فرسایش، کاهش مواد مغذی، کاهش میزان بازدهی محصولات کشاورزی و ... قرار دارند؛ لذا لازم است که در کنار اجرای برنامه آمایش سرزمین برای حل هر یک از مسایل، کاربری منطقه اصلاح گردد و عملیات اصلاح و احیا[26] بر واحدهایی که کاربری فعلی آن­ها متناسب با توان اکولوژیک آن نیست، اجرا گردد؛ از جمله این روش­ها می­توان به موارد ذیل اشاره کرد :

-        درخت­کاری در طول سواحل رودخانه اعلاء جهت جلوگیری از پیش­روی رودخانه و فرسایش خاک.

-        جنگل کاری مصنوعی مناطق جنگلی تخریب یافته با گونه­های محلی، به خصوص در اراضی پر شیب و کوهستانی برای احیای مجدد گونه­های از بین رفته و همچنین کنترل فرسایش در اراضی مذکور.

-        تنظیم دامداری و میزان بهره وری از مراتع منطقه طی برنامه­های کنترل شده در بین ایلات و قبایل محلی.

همچنین، فرهنگ بهره مندی از منابع طبیعی و اهتمام هر چه بیش­تر در حفظ و نگه داری آن در میان ساکنین منطقه، ترویج یابد. ساکنین مناطق با تکنیک­ها و ماشین آلات نوین کشاورزی جهت افزایش بازدهی اراضی، آشنا شده و همچنین مساعدت­های کشاورزی و خدمات معیشتی (سوخت رسانی، تامین علوفه و ... ) دولتی جهت کاهش آسیب­های وارده  به منابع طبیعی منطقه صورت گیرد؛ طرح­های جامع مرتع­داری، جنگل­داری و آبخیز داری و مدیریت کشاورزی در منطقه، تهیه و اجرا گردد. در ضمن پیشنهاد می‌گردد به دلیل توانمندی بالای اراضی محدوده میداوود و محدوده­های اطراف آن، برای   فعالیت­های دیگری چون تفرج گسترده، کوهنوردی، اکوتوریسم و توسعه شهری و روستایی، مطالعات بیشتری در  زمینه­های مذکور در قالب پایان­نامه­های دانشجویی، طرح­های توسعه و طرح­های تحقیقاتی صورت گیرد. 

منابع

  1. مخدوم، مجید. شالوده آمایش سرزمین. چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران، 1380.
    1. FAO.1976. A framework for land evaluation, soil bulletin no. 32, Rome, Italy.
    2. رودگرمی، پژمان، ارزیابی توان اکولوژیک حوضه آبخیز دماوند جهت کاربری مرتعی به وسیله سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS). معاونت آموزش و تحقیقات وزارت جهاد سازندگی. خلاصه مقالات منتخب ارائه شده در مجموعه سخنرانی­های شش ماهه اول سال 1376.
    3. مهندسین مشاور ساز آب، مطالعات آبخیز داری سد جره، گزارش­های اقتصادی و اجتماعی، اقلیم، هیدرولوژی منابع آب، پوشش گیاهی و خاک­شناسی، 1384.
      1. Rydin, Y. 2003. Urban and Environmental Planning in the UK, Palgrave Macmillan, Hampshire.
      2. احمدی ثانی، ناصر؛ بابایی کفاکی، ساسان؛ متاجی، اسداله ؛ سلطانی، محمد، کاربرد سامانه اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور در مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک، همایش ژئوماتیک 90، سازمان نقشه برداری کشور، 1390، تهران، صفحه 10.
        1. Baskent EZ and Keles S. 2005. Spatial forest planning: A review, Ecological Modelling 188:  145–173.
        2. Kangas J, Store R, Leskinen P and Mehtatalo L. 2000. Improving the quality of landscape ecological forest planning by utilizing advanced decision-support tools, Forest Ecology and Management 132: 157-171.
        3. ایوبی، شمس الله؛ جلالیان، احمد. ارزیابی اراضی (کاربری­های کشاورزی و منابع طبیعی). چاپ اول. انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان، 1385.
        4. سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، موسسه تحقیقات خاک و آب. راهنمای طبقه بندی چند منظوره اراضی. نشریه شماره 212 فائو، 1370.
        5. مخدوم، مجید؛ درویش صفت، علی اصغر؛ جعفرزاده، هورفر؛ مخدوم، عبدالرضا. ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه های جغرافیایی (GIS)، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران، 1380، 310ص.
        6. سالنامه­های هواشناسی استان خوزستان، 1372 تا 1382، هواشناسی استان خوزستان.
        7. ارزانی، حسین؛ یوسفی، شیوا؛ جعفری، محمد؛ فرحپور، مهدی، مدل تعیین شایستگی مراتع برای چرای گوسفند با استفاده از GIS، مطالعه موردی منطقه طالقان. مجله علمی پژوهشی محیط شناسی، 1384، شماره 37. ص 68- 59.
        8. لقائی، حسنعلی؛ رودگرمی، پژمان، ارزیابی اولیه توان اکولو‍ژیک حوضه آبخیز دماوند جهت کاربری مرتعی به وسیله سیستم اطلاعات جغرافیایی، مجله علوم و تکنولوژی محیط زیست، 1378، شماره 1. ص 17- 28.
        9. محبی، رضا. ارزیابی توان اکولوژیک به منظور کاربری مرتع با استفاده از GIS (مطالعه موردی حوضه آبخیز تیل‌‌آباد گلستان). پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده مرتع و آبخیزداری دانشگاه گرگان، 1384.

 

 

 

 



[1]- دانش آموخته کارشناسی ارشد ارزیابی و آمایش سرزمین، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، اهواز، ایران.

2- استاد دانشکده محیط زیست و انرژی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

3- استادیار گروه خاکشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

4- استاد مرکز تحقیقات فناوری­های محیط زیست، دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، اهواز، ایران.

5- دانشجوی دکتری مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.

6- دانشجوی دکتری مدیریت محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران*(مسوول مکاتبات) .

 

[7]- Geographic Information System

[8]- M.A. of Assessment and Land Use, Science and Research Branch of Azad University, Ahvaz, Iran.

[9]- Professor, Department of Environment and Energy, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

[10]- Assistant Professor, Departmant of Soil Science, Shahid Chamran University, Ahvaz, Iran.

[11]- Professor of Environmental Technologies Research Center, Ahvaz Jundishapur University of Medical Sciences, Ahvaz, Iran.

[12]- Ph. D Student of Environmental Management, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

[13]- Ph. D Student of Environmental Management, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. *(Corresponding Author)  

[14] - Order

[15] - Class

[16] - Sub class

[17] - Unit

[18] - Suitable

[19] - Not suitable

[20] - Highly suitable

[21] - Moderate suitable

[22] - Marginally suitable

[23] - Currently not suitable

[24] - Permanently not suitable

 

 

[26] - Mitigation Plans

  1. مخدوم، مجید. شالوده آمایش سرزمین. چاپ چهارم، انتشارات دانشگاه تهران، 1380.
    1. FAO.1976. A framework for land evaluation, soil bulletin no. 32, Rome, Italy.
  2. رودگرمی، پژمان، ارزیابی توان اکولوژیک حوضه آبخیز دماوند جهت کاربری مرتعی به وسیله سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS). معاونت آموزش و تحقیقات وزارت جهاد سازندگی. خلاصه مقالات منتخب ارائه شده در مجموعه سخنرانی­های شش ماهه اول سال 1376.
  3. مهندسین مشاور ساز آب، مطالعات آبخیز داری سد جره، گزارش­های اقتصادی و اجتماعی، اقلیم، هیدرولوژی منابع آب، پوشش گیاهی و خاک­شناسی، 1384.
    1. Rydin, Y. 2003. Urban and Environmental Planning in the UK, Palgrave Macmillan, Hampshire.
  4. احمدی ثانی، ناصر؛ بابایی کفاکی، ساسان؛ متاجی، اسداله ؛ سلطانی، محمد، کاربرد سامانه اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور در مطالعات ارزیابی توان اکولوژیک، همایش ژئوماتیک 90، سازمان نقشه برداری کشور، 1390، تهران، صفحه 10.
    1. Baskent EZ and Keles S. 2005. Spatial forest planning: A review, Ecological Modelling 188:  145–173.
    2. Kangas J, Store R, Leskinen P and Mehtatalo L. 2000. Improving the quality of landscape ecological forest planning by utilizing advanced decision-support tools, Forest Ecology and Management 132: 157-171.
  5. ایوبی، شمس الله؛ جلالیان، احمد. ارزیابی اراضی (کاربری­های کشاورزی و منابع طبیعی). چاپ اول. انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان، 1385.
  6. سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، موسسه تحقیقات خاک و آب. راهنمای طبقه بندی چند منظوره اراضی. نشریه شماره 212 فائو، 1370.
  7. مخدوم، مجید؛ درویش صفت، علی اصغر؛ جعفرزاده، هورفر؛ مخدوم، عبدالرضا. ارزیابی و برنامه ریزی محیط زیست با سامانه های جغرافیایی (GIS)، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران، 1380، 310ص.
  8. سالنامه­های هواشناسی استان خوزستان، 1372 تا 1382، هواشناسی استان خوزستان.
  9. ارزانی، حسین؛ یوسفی، شیوا؛ جعفری، محمد؛ فرحپور، مهدی، مدل تعیین شایستگی مراتع برای چرای گوسفند با استفاده از GIS، مطالعه موردی منطقه طالقان. مجله علمی پژوهشی محیط شناسی، 1384، شماره 37. ص 68- 59.
  10. لقائی، حسنعلی؛ رودگرمی، پژمان، ارزیابی اولیه توان اکولو‍ژیک حوضه آبخیز دماوند جهت کاربری مرتعی به وسیله سیستم اطلاعات جغرافیایی، مجله علوم و تکنولوژی محیط زیست، 1378، شماره 1. ص 17- 28.
  11. محبی، رضا. ارزیابی توان اکولوژیک به منظور کاربری مرتع با استفاده از GIS (مطالعه موردی حوضه آبخیز تیل‌‌آباد گلستان). پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده مرتع و آبخیزداری دانشگاه گرگان، 1384.