بررسی اثر طرح سامان‌دهی خروج دام و جنگل‌نشینان بر تجدید حیات در جنگل-های فومن، استان گیلان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علوم جنگل، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران. *(مسوول مکاتبات)

2 دکتری علوم جنگل، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

10.22034/jest.2018.23633.3278

چکیده

زمینه و هدف: چرای جانوران سم دار رایج ترین بهره وری از زمین در سراسر جهان است و یکی از مهم­ترین اختلالات اثر­گذار بر ترکیب گونه­هاست که با نابودی زیستگاه همراه است. هدف از این تحقیق، بررسی اثر اجرای طرح سامان­دهی خروج دام و جنگل نشینان بر تجدید حیات در جنگل ­های فومن در استان گیلان بود.
روش بررسی: بدین منظور، 200 قطعه نمونه (100 قطعه نمونه در منطقه تحت چرا و 100 قطعه نمونه در منطقه بدون چرا) به روش تصادفی سیستماتیک با ابعاد 100 * 100 متر و به کمک قطعات نمونه دایره ای شکل 100 متر مربعی اندازه گیری شد. در هر قطعه نمونه، تراکم زادآوری و کیفیت و سلامت آن بررسی شد. با استفاده از تکمیل پرسشنامه توسط 100 دامدار، وضعیت جنگل نشینان نیز ارزیابی شد.
یافته­ها: نتایج نشان داد که بین دو منطقه از نظر زادآوری اختلاف معنی داری وجود داشت، به طوری که تراکم زادآوری در منطقه ساماندهی شده بیشتر از منطقه ساماندهی نشده بود. کیفیت زادآوری نیز در منطقه ساماندهی شده بهتر بود. این طرح نتوانست نیازهای جنگل نشینان را به طور مناسبی فراهم کند.
بحث و نتیجه­گیری: این نتایج نشان می دهد که ساماندهی خروج دام اثرات مثبتی در جنگل­های فومن دارد و مدیران منابع طبیعی می­توانند این طرح را در سایر جنگل­های شمال ایران نیز با حفظ حقوق جنگل نشینان اجرا و مدیریت کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 

 

 

 

 

علوم و تکنولوژی محیط زیست، دورهبیست و دوم، شماره سه، خرداد ماه 99

                                        

 

بررسی اثر طرح سامان­دهی خروج دام و جنگل­نشینان بر تجدید حیات در جنگل­های فومن، استان گیلان

 

محمد نقی عادل[1]*

Mn.adel87@gmail.com

 علی نقی صدیقی1

تاریخ دریافت:12/10/95

تاریخ پذیرش:27/11/95

 

چکیده

زمینه و هدف: چرای جانوران سم دار رایج ترین بهره وری از زمین در سراسر جهان است و یکی از مهم­ترین اختلالات اثر­گذار بر ترکیب گونه­هاست که با نابودی زیستگاه همراه است. هدف از این تحقیق، بررسی اثر اجرای طرح سامان­دهی خروج دام و جنگل نشینان بر تجدید حیات در جنگل ­های فومن در استان گیلان بود.

روش بررسی: بدین منظور، 200 قطعه نمونه (100 قطعه نمونه در منطقه تحت چرا و 100 قطعه نمونه در منطقه بدون چرا) به روش تصادفی سیستماتیک با ابعاد 100 * 100 متر و به کمک قطعات نمونه دایره ای شکل 100 متر مربعی اندازه گیری شد. در هر قطعه نمونه، تراکم زادآوری و کیفیت و سلامت آن بررسی شد. با استفاده از تکمیل پرسشنامه توسط 100 دامدار، وضعیت جنگل نشینان نیز ارزیابی شد.

یافته­ها: نتایج نشان داد که بین دو منطقه از نظر زادآوری اختلاف معنی داری وجود داشت، به طوری که تراکم زادآوری در منطقه ساماندهی شده بیشتر از منطقه ساماندهی نشده بود. کیفیت زادآوری نیز در منطقه ساماندهی شده بهتر بود. این طرح نتوانست نیازهای جنگل نشینان را به طور مناسبی فراهم کند.

بحث و نتیجه­گیری: این نتایج نشان می دهد که ساماندهی خروج دام اثرات مثبتی در جنگل­های فومن دارد و مدیران منابع طبیعی می­توانند این طرح را در سایر جنگل­های شمال ایران نیز با حفظ حقوق جنگل نشینان اجرا و مدیریت کنند.

 

واژه­های کلیدی: خروج دام، تجدید حیات طبیعی، جنگل نشین، جنگل­های فومن.

 

 

 

 

J. Env. Sci. Tech., Vol 22, No.3,May, 2020

 

 

 

 

 

 


Study of Effects of Livestock and Forest Dwellers Exclusion Planning on Regeneration in Fouman Forests, Guilan Province

 

Mohammad Naghi Adel [2]*

Mn.adel87@gmail.com

Ali Naghi Sedighi1

 

Admission Date:February 15, 2017

 

Date Received: January 1, 2017

 

Abstract

Background and Objective: Ungulate grazing is the most common land use in the world and one of the most impacting disturbances on species composition together with habitat destruction. The aim of this study was to study effect of livestock and forest dwellers exclusion on regeneration in Fouman forest in Guilan province.

Method: For this purpose, 200 plots (100 plots in the grazed and 100 plots in the non-grazed area) were sampled by a randomized-systematic method with 100 m2 circular plots in the 100×200 meters grid. In each sample plot, regeneration density and quality condition were recorded. Using questionnaires completed by 100 farmers, forest dwellers status was also assessed.

Findings: The results showed that there were significant differences between the two areas in terms of natural regeneration, so that regeneration density was more in the non-grazed region than grazed region. Regeneration quality was better in the non- grazed region than grazed region. The plan failed to properly provide the needs of forest dwellers.

Discussion and Conclusion: These results indicate that livestock exclusion have positive effects on Fouman forests and natural resource managers can execute and manage this plan in other Iranian north forests with protect the rights of forest dwellers.

 

Keywords: Livestock Exclusion, Natural Regeneration, Forest Dweller, Fouman Forests

 

 

مقدمه


شدت چرای دام ها بستگی به فاصله از استقرار انسان دارد که می تواند تأثیر بر محیط فیزیکی و پوشش گیاهی و همچنین عملکردهای هیدرولوژیکی و اکولوژیکی در سراسر حوزه آبخیز را تشدید کند (1). چرای سنگین پوشش گیاهی باعث تغییر در مواد غذایی خاک، متراکم شدن خاک، میزان نفوذپذیری آب، تولید رسوب، سطح آب، روان آب و فرسایش شود (2). از سوی دیگر، چرای سنگین، ساختار و تنوع   پوشش گیاهی را از طریق افزایش فراوانی و غنای گونه­های بیگانه و کاهش محصول توده و تغییر شکل زیستی گیاه و پراکنش گونه­های چیره تحت تأثیر قرار می دهد (3). در سراسر جهان، تغییر در ترکیب پوشش گیاهی توسط اختلالات انسانی و عوامل محیطی مانند اقلیم، توپوگرافی، جغرافیا، خاک و چرا تعیین می­شود که باعث ناهمگنی در زمان و مکان می­شود (4).

چرای دام شرایط هیدرولوژیکی و پوشش گیاهی را با تغییر مورفولوژی و ابعاد جویبارها، نرخ نفوذپذیری آب، بافت و مواد غذایی خاک تحت تأثیر قرار می دهد. به عنوان مثال، لگدمال کردن توسط چرا باعث افزایش رسوب و نه نشست، کاهش نفوذ پذیری آب، افزایش وزن ظاهری خاک و حساسیت­پذیری بیش­تر خاک به فرسایش توسط سیل و باد می­شود. این موارد ممکن است در نهایت باعث کاهش ارزش اهمیت پوشش گیاهی و غنای گونه­ها بر اثر شدت چرای دام در منطقه شود (5). چرای جانوران سم دار رایج ترین بهره وری از زمین در سراسر جهان است و یکی از مهم­ترین اختلالات اثر گذار بر ترکیب گونه­هاست که با نابودی زیستگاه و هجوم گونه­های بیگانه همراه است (6).

 در جنگل­های شمال گروه­های اجتماعی به اشکال مختلف حضور دارند و از آن بهره می­گیرند که در اصطلاح به ­آن­ها جنگل نشین می­گویند که به­کشاورزی و دامداری اشتغال دارند. موجودیت جنگل­های شمال تنها در اثر حضور این قشر به مخاطره نیفتاده­ است، بلکه با وجود یک قرن بهره­برداری از این منابع، چگونگی حفظ آن روشن نبوده است (7).  طرح سامان­دهی­ و خروج دام از جنگل و تجمیع خانوارهای پراکنده جنگل نشین با هدف آزادسازی و ارتقاء کمی و کیفی جنگل و همچنین جابجایی دامداران و جنگل­نشینان به منظور افزایش­تولید درآمد، دسترسی به امکانات رفاهی بهداشتی و آموزشی در سال 1359 مطرح و پس از انجام مطالعات و طراحی کلی و قانون در قالب مدل خاصی منطبق با واقعیت­های زندگی جنگل­نشینان شمال کشور از سوی دفتر فنی جنگل­داری سازمان جنگل­ها، مراتع و آبخیزداری، تهیه و ارایه گردید و بر اساس مطالعات اقتصادی اجتماعی در ­امور ­اجرایی طرح­های جنگل­داری به­منظور اجرای تحول سیستم دام­داری، از سوی دفتر فنی شمال سازمان ازسال 1364 شروع به کارکرد (8). بر طبق مطالعات انجام شده ،87 درصد از عوامل تخریب در منابع طبیعی کشور را عوامل انسانی و تنها 13 درصد را عوامل طبیعی تشکیل می‌دهند که مهم­ترین عوامل انسانی، چرای بی‌رویه و اثرات ناشی از تخریب دامداران و جنگل‌نشینان در جنگل­های شمال کشور می‌باشد. از این رو به منظور استمرار بخشیدن به تولید جنگل و کمک به تجدید حیات، حذف دام از جنگل از اهمیت ویژه­ای برخوردار است (9).

شهرستان فومن دارای وسعتی معادل 936 کیلومتر مربع است که دارای 4 حوزه آبخیز شامل حوزه 13 آلیانات، حوزه 14 ماسوله رودخان، حوزه 15 گشت رودخان وحوزه 16 قلعه رودخان می باشد که از سمت شمال به بخش تولم شهر صومعه سرا و شهرستان صومعه سرا و  حوزه شهرستان ماسال، از طرف شرق به حوزه شهرستان رشت و قسمتی از شفت، از جنوب به حوزه شهرستان شفت و از غرب به حوزه شهرستان های خلخال و طارم شهرستان زنجان  متصل است. از مقدار 555 هزار هکتار جنگل و 254 هزار مرتع و 208300 هکتار اراضی ساحلی و بیشه زارهای طبیعی که مجموعا به مساحت کل 1017300 هکتار حوزه منابع طبیعی و آبخیزداری استان گیلان است، سهم شهرستان فومن حدود 64 هزار هکتار جنگل و 13 هزار هکتار مرتع جمعا به مساحت 77 هزار هکتار بوده که حدود 82 درصد مساحت شهرستان را اراضی منابع طبیعی تشکیل می دهد. ضمنا از تعداد 11347 نفر دامدار صاحب پروانه چرای دامداری در مراتع ییلاقی و با دارا بودن بیش از 45000 واحد دامی که عملا حدود 8 ماه از سال را در جنگل­های قشلاقی و پایین دست تعلیف می­نمایند با برنامه­ریزی سنواتی و با در نظر گرفتن ضوابط و شرایط خروج خانوار و دامدار از جنگل حدود 280 نفر دامدار و خانوار که بیش­تر در بالادست حوزه ماسوله سکونت داشته جزء مشمولین طرح سامان­دهی قرار گرفته و از جنگل و مرتع خارج شده­اند و در این بین حدود 16000 واحد دامی از این مناطق خارج شده­اند که شامل مناطق خارند، داراب، لشکرگاه، دارای سر، سیفی بالا و پایین، دولی چال، دکان پشت، ایلات زمین، دولدرو، تلنزی، اشکلیت، پرده سر، صفاگشته، میلرزان، شله چال، خلیل مرز، رزی نسا، کوره خرم، قسمتی از سق بن کمادول، کوریه آلیان و قسمتی از سیاه کوه می باشد. هدف از این تحقیق، بررسی اثر طرح سامان­دهی خروج دام و جنگل نشینان بر تجدید حیات طبیعی جنگل در شهرستان فومن استان گیلان می­باشد.

 

مواد و روش­ها

منطقه مورد مطالعه

منطقه مورد مطالعه دولی چال نام دارد که در جنگل های شهرستان فومن در استان گیلان واقع است (عرض جغرافیایی ً52 َ18 ْ49 شمالی و طول جغرافیایی ً40 َ13 ْ37 شرقی). در این منطقه طرح سامان­دهی خروج دام از جنگل توسط اداره منابع طبیعی شهرستان فومن اجرا شده است. متوسط ارتفاع از سطح دریا 2820 متر و شیب متوسط آن 30% است. میانگین بارندگی سالانه mm1201 می باشد. حداقل، میانگین و حداکثر دمای منطقه به ترتیب 6/4، 12 و 25 درجه سانتی گراد می باشد. نوع خاک قهوه ای جنگلی و pH خاک اسیدی نزدیک به خنثی می باشد. نوع سنگ مادری آرژلیک همراه آهک، شیست و رسوبی می­باشد. جنگل مورد نظر ناهمسال و از درختان پهن­برگ خزان­کننده و به صورت آمیخته می‌باشد.

جمع­آوری داده­ها

برای این تحقیق دو منطقه در نظر گرفته شد. منطقه دولی چال فومن که طرح سامان­دهی خروج دام و جنگل نشین در آن انجام شده است و منطقه دیگری که این طرح در آنجا صورت نگرفته است. این منطقه از نظر شیب، جهت و ارتفاع از سطح دریا مشابه منطقه سامان­دهی شده می­باشد. از هر منطقه 100 هکتار انتخاب شد و در هر منطقه، 100 قطعه نمونه دایره­ای شکل 100 متر مربعی و در مجموع 200 قطعه نمونه  با استفاده از شبکه تصادفی سیستماتیک با ابعاد 100*100 متر برای بررسی تجدید حیات طبیعی اندازه­گیری شد. تجدید حیات در سه طبقه ارتفاعی 3/1≥ و قطری 5/2≥ سانتی­متر و 5/7-5/2 سانتی­متر اندازه گیری شد. کیفیت نهال­های زادآوری از 4 جهت سالم، ناسالم، سرچر و دو شاخه بررسی شد. برای بررسی وضعیت جنگل نشینان اقدام به تهیه پرسش­نامه گردید و نوسط 50 نفر از دامدارانی که در طرح سامان­دهی شرکت کرده بودند و 50 نفر از افرادی که در این طرح شرکت نکرده بوند و در مجموع توسط 100 نفر پرسش­نامه تکمیل شد.

تجزیه و تحلیل داده ها

ابتدا نرمال بودن داده­ها با استفاده از آزمون کولموگروف اسمیرنوف بررسی و سپس با استفاده از آزمون تی غیر جفتی (Independent sample t tests) مقایسه بین متغیرهای مورد نظر صورت گرفت. تجزیه و تحلیل داده­ها توسط نرم افزار IBM SPSS 22 انجام شد.

 

نتایج

دامداری‌های موجود

76درصد از دامداران علاقه مند به شرکت در طرح خروج دام هستند و 3/81 درصد از افرادی که علاقه­مندی خود را به شرکت در این طرح نشان داده­اند گزینه علاقه­مندی دریافت زمین را انتخاب نموده­اند، 85 درصد از دامداران دارای جمعیت افراد تحت تکفل بیش از 2 نفر بوده که بیش از 3/23 درصد از آنها دارای جمعیت بالای 5 نفر می باشند. دام 3/83 درصد از دامداران گاو و مابقی از نوع گوسفند و بز می باشد و  صرف­نظر از نوع دام 79 درصد از این دامداران دارای بیش از 30 راس دام می­باشند. 23 درصد از دامداران بی­سواد بوده و قریب به 53 در صد از آن­ها دارای تحصیلات ابتدایی می­باشند (جدول 1).

 

 

دامداری­های خروج کرده

76 درصد از دامدارانی که در طرح خروج دام شرکت نموده­اند بیش از 2 دام­سرا را تخریب و 18 درصد از آن­ها بیش از 4 دام­سرا را از بین برده­اند. 4/62 درصد از دامداران بی سواد و مابقی دارای تحصیلات ابتدایی هستند. 5/89 درصد از دامداران دارای بیش از 2 نفر افراد تحت تکفل می باشند که  5/46 درصد از آنان داری بیش­تر از 5 نفر افراد تحت تکفل می باشند. 80 درصد از دامدارانی که در طرح خروج دام شرکت کرده اند گزینه بسیار ضعیف و ضعیف را برای میزان موفقیت این طرح انتخاب کردند. بیش از 1/77 درصد از دامداران با انتخاب هر دو گزینه سیاست­گذاری و اجرا،  نظر خود را در رابطه با عدم موفقیت این طرح اعلام کردند (جدول 2).

 

 

 

جدول 1- نتایج پرسش نامه از دامداران دارای پروانه که در طرح سامان­دهی شرکت نکردند

Table 1. Results of questionnaire of licensed farmers who did not participate in the reorganization plan

آیا حاضر به شرکت در طرح ساماندهی خروج دام می باشید؟

بلی

خیر

-

-

76 درصد

24 درصد

-

-

درصورت تمایل شرکت درطرح خروج دام کدام یک از تسهیلات زیر را انتخاب می نمایید؟

دریافت زمین

دریافت وجه

اشتغال بکار در طرح

-

3/81 درصد

7/18درصد

0

-

تعداد افراد تحت تکفل شماچند نفر می­باشد؟

تا 2 نفر

2تا5 نفر

بیش از5نفر

-

15 درصد

7/61 درصد

3/23 درصد

-

دام­های شما گاو یا گوسفند یا بز می­باشد؟

گاو

گوسفند

بز

-

3/83 درصد

7/8درصد

8

-

سطح تحصیلات شما چه میزان می­باشد؟

بی سواد

ابتدایی

تا دیپلم

بیشتر از دیپلم

23 درصد

53 درصد

24 درصد

0

تعداد دام­های شما چند راس می باشد؟

تا 15 راس

15 تا30راس

بیش از30 راس

-

8

13 درصد

79 درصد

-

 

جدول 2- نتایج پرسش نامه از دامدارانی که در طرح سامان­دهی خروج دام شرکت کردند

Table 2. Results of questionnaire of licensed farmers who participate in the reorganization plan

شما چه تعداد دامسرا را تخریب نموده­اید؟

1-2 دامسرا

2-4دامسرا

4-6دامسرا

بیش از6

24 درصد

58 درصد

3/13 درصد

7/4 درصد

آیا دامسرای اشتراکی با دیگران داشته اید؟

بلی

خیر

-

-

9/88 درصد

1/11 درصد

-

-

چند نفر بطور مستقیم  در دامسرای شما مشغول کار بوده اند؟

2-1 نفر

2-5 نفر

بیش از 5 نفر

-

51 درصد

3/40 درصد

7/8 درصد

-

از نظر شما این طرح تا چه حد موفق عمل نموده است؟

بسیار ضعیف

ضعیف

متوسط

خوب

عالی

3/26 درصد

7/53 درصد

20 درصد

0

0

درصورت عدم موفقیت، یکی از علل زیر را انتخاب نمایید؟

سیاستگذاری

اجرا

هر دو مورد

-

9/6 درصد

16 درصد

1/77 درصد

-

آیا حاضرید دوباره به جنگل باز گردید؟

بلی

خیر

-

-

8/33 درصد

2/66 درصد

-

-

تعداد افراد تحت تکفل شما چند نفر می باشد؟

تا دو نفر

5-2 نفر

بیش از 5 نفر

-

5/10 درصد

43 درصد

5/46 درصد

-

تعداد دام­هایی را که از جنگل خارج کرده­اید چند راس می­باشد؟

تا75 واحد دامی

75-150 واحد دامی

بیش از 150 واحد دامی

-

3/15 درصد

40 درصد

7/44 درصد

-

سطح تحصیلات شما چه میزان می باشد؟

بی سواد

ابتدایی

تا دیپلم

بیش از دیپلم

4/62 درصد

6/37 درصد

0

0

با دریافت کدامیک از موارد زیر دام­های خود را خارج نمودید؟

دریافت زمین

دریافت پول

اشتغال بکار

-

0 درصد

100درصد

0

-

درآمد کنونی شما  چه  مبلغی در ماه می باشد؟

تا500 هزار تومان

500-700 هزار تومان

بیش از 700 هزار تومان

-

2/90 درصد

8/9 درصد

0

-

 

 

 

بین دو منطقه سامان­دهی شده و سامان­دهی نشده از نظر تعداد در هکتار تجدید حیات طبیعی اختلاف معنی­داری در سطح 05/0≥p مشاهده شد به طوری که در هر سه طبقه ارتفاعی کم­تر از 3/1 متر و طبقات قطری کم­تر 5/2 سانتی­متر و 5/2 تا 5/7 سانتی­متر در منطقه سامان­دهی شده بیش­تر از منطقه سامان­دهی نشده است. همان­گونه که مشاهده می­شود زادآوری در منطقه سامان­دهی شده 5/2 برابر زادآوری منطقه سامان­دهی نشده است (شکل 1). بررسی کیفیت نهال­های زادآوری نشان می­دهد که بین دو منطقه از نظر نهال­های سالم، ناسالم و سرچر اختلاف معنی­داری در سطح 05/0≥p وجود دارد به طوری که تعداد نهال­های سالم در منطقه سامان­دهی شده بیش­تر از منطقه سامان­دهی نشده است در حالی که تعداد نهال­های ناسالم و سرچر در منطقه سامان­دهی نشده بیش­تر از منطقه سامان­د­هی شده است. بین دو منطقه از نظر نهال­های دو شاخه اختلاف معنی­داری مشاهده نشد (شکل 2). بررسی تجدید حیات به تفکیک گونه­های درختی نشان می­دهد که گونه­های ممرز، انجیلی، پلت، توسکای ییلاقی، خرمندی، ون، نمدار، بلندمازو، ملج، راش، داغداغان، لیلکی و لرگ به طور معنی­داری در منطقه سامان­دهی شده بیش­تر از منطقه سامان­دهی نشده است. بین دو منطقه از نظر گیلاس، بارانک، انجیر و گردو اختلاف معنی­داری مشاهده نشد (شکل 3).

 

 

b

 

a

 

شکل 1- تراکم تجدید حیات در مناطق سامان­دهی شده و سامان­دهی نشده

Figure 1. Regeneration density in reorganized and unorganized areas

 

a

 

b

 

 

شکل 2- کیفیت تجدید حیات در مناطق ساما­ندهی شده و سامان­دهی نشده

Figure 2. Regeneration quality in reorganized and unorganized areas

 

 

a

 

b

 

 

شکل 3- مقایسه تراکم تجدید حیات گونه­های درختی در مناطق سامان­دهی شده و سامان­دهی نشده

Figure 3. Comparison of regeneration density of tree species in reorganized and unorganized areas

 

 

بحث

 

نتایج این پژوهش نشان داد که 76 درصد از دامداران در دامداری­های موجود علاقه­مند به شرکت در طرح خروج دام می­باشند، منتهی 3/81 درصد دامداران به منظور خروج دام از جنگل علاقه­مند به دریافت زمین می­باشند در حالی که دادن پول به عنوان حقوق ما به ازاء به دامداران در سال­های اخیر مطرح بوده که با خواست دامداران مطابقت نداشته است. متاسفانه 8/33 درصد از دامدارنی که در این طرح شرکت نموده­اند تمایل دارند با وجود شرکت در طرح خروج دام دوباره به جنگل باز گردند، که این به سطح درآمد نسبتا پایین 2/90 درصد از دامداران با درآمد پایین­تر از 500 هزار تومان بر می­گردد و علاوه بر این موارد در هر دو گروه دامداران با دامداری­های موجود و دامدارانی که در طرح خروج دام شرکت نموده اند، سطح تحصیلات آنان بسیار پایین است. با افزایش هر سال به سال­های تحصیلی دامداران، احتمال خروج دام     21 درصد واحد افزایش می­یابد (10).  همچنین در هر دو گروه دارای سرای دامی و سرای تخریب شده 5/89 درصد و 85 درصد بیش از 2 نفر افراد تحت تکفل دارند که با این سطح در آمد، پاسخ­گوی نیازهای آن­ها نمی­باشد. 1/77 درصد از دامدارنی که در طرح خروج دام شرکت نموده اند هم نحوه سیاست­گذاری­ها و هم اجرای طرح خروج دام از جنگل را علت عدم موفقیت این طرح می­دانند. این وضعیت در ارزیابی طرح سامان­دهی خروج دام از جنگل در شهرستان رضوان­شهر تایید گردید که حاکی از عدم موفقیت اجرای این طرح از حیث درآمد اقتصادی خانوار می­باشد (11). گلین مقدم و شریف­نیا (1389) در نواحی جنگلی کوهستانی حوزه جنت رودبار شهرستان رامسر به این نتیجه رسیدند که در سال­های اخیر به دلیل برنامه­ریزی نادرست این طرح اگر چه ظاهرا توانسته است در حدود 50 % از دامداران را شامل شود اما در عمل، موفقیت لازم را به دست نیاورده است (12). کاظمی (1381) در تحقیقی در استان گیلان متوجه شد که 77 خانواده راضی به خروج از جنگل بودند که علت تمایل آنان به خروج، وضعیت معیشتی و اقتصادی بسیار پایین به دلیل افزایش جمعیت و بی­رونق بودن دامداری در جنگل اعلام شده است (13). در کشورهای توسعه یافته برنامه های مدونی وجود دارد که در آن جنگل نشینان نقش اصلی و مشارکتی در اجرای آن دارند به طوری که تأمین نیازهای اقتصادی و اجتماعی آنان باعث ترغیب جنگل نشینان به خروج از جنگل و کمک به حفاظت و حمایت از جنگل شده است. همچنین، به کارگیری و مشارکت جنگل نشینان در اداره جنگل، وضع مقررات سنگین برای متجاوزین به جنگل و اختصاص دادن وام های بلندمدت دولت به آنان از دیگر راهکارهایی است که می تواند در تسریع روند خروج دام از جنگل مفید باشد (14).

بررسی تجدید حیات طبیعی در دو منطقه سامان­دهی شده و سامان­دهی نشده نشان می­دهد که طرح سامان­دهی تأثیری مثبت در تجدید حیات داشته و باعث شده است تا تعداد زادآوری 5/2 برابر منطقه ساماندهی نشده باشد ولی در منطقه سامان­دهی نشده به علت وجود دام و نبود مدیریت باعث لخت شدن زمین از پوشش گیاهی و کاهش زادآوری شده است. وهابی (1388) با بررسی جنگل صفارود رامسر به این نتیجه رسید که این جنگل به دلیل وجود دام و دسترسی مسافران دارای محدویت رشد زادآوری است و همچنین در محدوده سراها علی رغم غنی بودن خاک به دلیل تردد دام و کوبیدکی خاک امکان استقرار نهال­های طبیعی کاهش یافته و در نتیجه با جنگل­کاری می­توان شرایط را برای استقرار نهال­های طبیعی و خودرو فراهم آورد (15). نقوی جورشری (1385) در تحقیقات خود در فومن مشاهده کرد در عرصه­هایی که دام از جنگل خارج گردیده بود پوشش جنگلی با ایجاد زادآوری بازگشته بود ولی خانواده های مشمول طرح خروج دام و تجمیع خانوار به دلیل مشکلات معیشتی خواستار بازگشت به جنگل بودند (8). عاشوری (1383) در تحقیق خود در خصوص بررسی تاثیر طرح خروج دام بر تجدید حیات، بعد از اجرای طرح، بازسازی تاج پوشش و استقرار تجدید حیات و کاهش جمعیت دام را مشاهده کرد (16). اصلی­ترین مشکل جنگل­های شمال مربوط به مسایل ساکنان روستاها و مناطق جنگل نشین است که با پراکنده ­نشینی و دامداری متحرک در سطح جنگل­ها صدمات زیادی به جنگل به ویژه به تجدید حیات طبییعی آن وارد می­سازند. در صورت آزاد­سازی جنگل از از وجود دام و جنگل نشین، علاوه بر ارزش زیست محیطی توان تولیدی جنگل نیز افزایش خواهد یافت. با توجه به کاهش تعداد زادآوری گونه­های چوبی تجاری در منطقه سامان­دهی نشده مانند راش، ممرز، بلند مازو، توسکا و ... می­تواند آسیب جدی به اقتصاد و تولیدات چوب در آینده­ای نزدیک وارد سازد که مغایر با برنامه­های توسعه در منابع طبیعی کشور می­باشد. از طرفی گونه­های نادری مانند ملج و داغداغان که نیاز به برنامه­های حفاظتی دارند نیز باید دور از دسترس جنگل نشینان و دام قرار بگیرند. نظامی و مقدم (1380) خروج دام و سامان­دهی جنگل نشینان را برای تجدید حیات جنگل بسیار حیاتی اعلام کردند (17). مدیریت چرا برای حفاظت از اکوسیستم­ها حیاتی است. ایجاد مناطق محصور شده به عنوان روشی برای افزایش زادآوری گونه­های چوبی پیشنهاد شده است (18). در تحقیقات دیگری مشخص شد که جلوگیری از ورود دام باعث افزایش پوشش گیاهی می­شود (19، 20). Javanmiri pour و همکاران (2012) و Haidari و همکاران (2013) اعلام کردند که چرای دام اثرات منفی زیادی روی زادآوری طبیعی گونه­های درختی دارد و تهدیدی جدی برای مدیریت پایدار جنگل محسوب می شود (21، 22). یکی دیگر از معایب وجود دام و جنگل نشین در منطقه سامان­دهی نشده وجود تعداد پایه­های ناسالم و سرچر بیش­تر نسبت به منطقه سامان­دهی شده بود که نمی­توانند در آینده به حداکثر رشد خود رسیده و یا با رشد نامناسب نمی توانند مورد استفاده کارخانجات قرار بگیرند.

در واقع طرح سامان­دهی خروج دام از جنگل و تجمیع جنگل نشینان به عنوان یک راهکار حفاظتی، احیایی و توسعه­ای، باعث ارتقا کمی و کیفی جنگل شده و با آزادسازی جنگل از عواملی که مانع زاداوری طبیعی هستند، زمینه­های جلوگیری قطعی از ایجاد خسارت­های بیش­تر به جنگل فراهم شود. با توجه به این­که بهره­برداری از منابع جنگلی موجود از طریق اجرای طرح­های جنگلی با دامداری سنتی در تعارض کامل قرار دارد، تجدید حیات جنگل با ادامه طرح­های جنگل­داری در گرو آن است که چرای دام در نقاط مورد بهره­برداری صورت نگیرد. بهترین راه بازسازی جنگل­های منطقه، تجدید حیات طبیعی است. در راستای تقویت و اصلاح این فرآیند می­توان از نهال­کاری، خراش­دهی و بذرپاشی هم به نحو مطلوبی استفاده کرد، این در شرایطی است که از ورود دام به عرصه و ادامه دامداری در جنگل جلوگیری شود. بازسازی جنگل­های آزاد شده از دام و دامدار را باید در درجه اول با جنگل­کاری سریع به منظور فراهم آوردن زادآوری طبیعی و جلوگیری از سکونت مجدد دامداران آغاز کرد، سپس به ادارات منابع طبیعی دستور داده شود تا بر تردد دام و دامداران به جنگل­های تابعه نظارت کامل داشته باشند. برای جنگل­کاری می­توان از گونه­های پهن برگ اصلی تشکیل دهنده جنگل مورد مطالعه و یا از سوزنی برگان با درصد آمیختگی پایین مثلا 5 درصد در مناطق تخلیه شده استفاده کرد.

 

Reference

  1. Al-Rowaily, S.L., El-Bana, M.I., Al-Dujain, F.A.R., 2012. Changes in vegetation composition and diversity in relation to morphometry, soil and grazing on a hyper-arid watershed in the central Saudi Arabia. Catena 97: 41-49.
  2. George, M.R., Larsen, R.E., Mcdougald, N.K., Tate, K.W., Gerlach Jr., J.D., Fulgham, K.O., 2002. Influence of grazing on channel morphology of intermittent streams. Journal of Range Management 55, 551–557.
  3. Zhao, W.Y., Li, J.L., Qi, J.G., 2007. Changes in vegetation diversity and structure in response to heavy grazing pressure in the northern Tianshan Mountains, China. Journal of Arid Environments 68, 465–479.
  4. Jiao, F., Wen, Z., An, S., 2011. Changes in soil properties across a chronosequence of vegetation restoration on the Loess Plateau of China. Catena 86, 110–116.
  5. Allsopp, N., Gaika, L., Knight, R., Monakisi, C., Hoffman, M.T., 2007. The impact of heavy grazing on an ephemeral river system in the succulent karoo. South Africa Journal of Arid Environments 71, 82–96.
  6. Arévalo, J.R., de Nascimento, L., Fernández-Lugo, S., Mata, J., Bermejo, L., 2011. Grazing effects on species composition in different vegetation types (La Palma, Canary Islands). Acta Oecologica 37: 230-238.
  7. Khadem, N., 2001. Study of socioeconomic status of ranchers in livestock exit organizing plan, Isfahan University, 183p. (In Persian)
  8. Naghavi Jourshary, F., 2006. Investigation of livestock exit plant from district 14 of Fouman forest. MSc. Thesis, Azad University of Chalous, 115p (In Persian) 
  9. Mortazavi, S.A., Nakhaei, N. and Navazi, M.A., 2006. Investigation of livestock exit plant from forest and effect of plan implementation in livestock production. Gorgan journal of agriculture and natural resources, 80p. (In Persian)
  10. Amirnezhad, H., 2011. Study of socioeconomic factors effect on tendency to livestock exit from Mazandaran forests (Case study: Sari forest), Rangeland 5(2): 229-239. (In Persian)
  11. Azimi, N. and Amiri Lamar, M., 2008. Investigation of effects of livestock exit plant from forest on forest settlers in Guilan forest (Case study: Rezvanshahr forest), Geographic research, 63: 157-171. (In Persian)
  12. Galian Moghadam, KH. and Sharifinia, F., 2010. Socioeconomic analysis of livestock exit plan in Janat-Roudbar forest of Ramsar. 2nd conference of geography, Tehran University, Iran. (In Persian)
  13. Kazemi, A.N., 2002. Evaluation of livestock exit organizing plan from forest and aggregation of forest settlers in watershed 24 in Guilan province. MSc. Thesis, natural resources faculty, Guilan University, 50p. (In Persian)
  14. Tohidi, M., 2012. Evaluation of livestock exit plan from Kazem-Roud forest, Mazandaran province. MSc. Thesis, Azad University of Chalous, 82p. (In Persian)
  15. Vahabi, S.A., 2009. Quantitative and qualitative study of regeneration in free areas from livestock in Safaroud forestry plan, MSc. Thesis, Azad University of Chalous, 51p. (In Persian)
  16. Ashouri, N., 2004. Effect of livestock exit plan on natural regeneration in Chafroud forest, Guilan province. MSc. Thesis. Natural resources faculty, Guilan University, 117p. (In Persian)
  17. Nezami, M.T. and Moghadam, M.H., 2001. Guilan forests. Iranian researchers group press. 200 p. (In Persian)
  18. Ramírez, J.A., Díaz, M., 2008. The role of temporal shrub encroachment for the maintenance of Spanish holm oak Quercus ilex dehesas. Forest Ecology and Management 255, 1976–1983.
  19. Uytvanck, J.V. and Hoffmann, M., 2009. Impact of grazing management with large herbivores on forest ground flora and bramble understory. Acta Oecologica 35: 523–532.
  20. Sullivan, T.P., Sullivan, D.S., Lindgren, P.M.F., 2012. Influence of repeated fertilization and cattle grazing on forest ecosystems: Abundance and diversity of forest-floor small mammals. Forest Ecology and Management 277, 180–195.
  21. Javanmiri pour, M., Marvie Mohadjer, M.R., Etemad, V., Zobeiri, M., 2012. Effect of grazing on natural regeneration of tree and herb species of Kheyroud forest in northern Iran. Journal of Forestry Research 23 (2): 299-304.
  22. Haidari, M., Etemad, M., Khosropour, E., 2013. Study of tree regeneration in the grazed and non-grazed areas in the Iran-o- Turanian Ecological Zones. International journal of Advanced Biological and Biomedical Research (IJABBR) 1(1): 18-24.

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1]- دکتری علوم جنگل، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران. *(مسوول مکاتبات)

1- Ph.D, Forest Sciences, Natural Resources Faculty, University of Guilan * (Corresponding Author)

  1. Al-Rowaily, S.L., El-Bana, M.I., Al-Dujain, F.A.R., 2012. Changes in vegetation composition and diversity in relation to morphometry, soil and grazing on a hyper-arid watershed in the central Saudi Arabia. Catena 97: 41-49.
  2. George, M.R., Larsen, R.E., Mcdougald, N.K., Tate, K.W., Gerlach Jr., J.D., Fulgham, K.O., 2002. Influence of grazing on channel morphology of intermittent streams. Journal of Range Management 55, 551–557.
  3. Zhao, W.Y., Li, J.L., Qi, J.G., 2007. Changes in vegetation diversity and structure in response to heavy grazing pressure in the northern Tianshan Mountains, China. Journal of Arid Environments 68, 465–479.
  4. Jiao, F., Wen, Z., An, S., 2011. Changes in soil properties across a chronosequence of vegetation restoration on the Loess Plateau of China. Catena 86, 110–116.
  5. Allsopp, N., Gaika, L., Knight, R., Monakisi, C., Hoffman, M.T., 2007. The impact of heavy grazing on an ephemeral river system in the succulent karoo. South Africa Journal of Arid Environments 71, 82–96.
  6. Arévalo, J.R., de Nascimento, L., Fernández-Lugo, S., Mata, J., Bermejo, L., 2011. Grazing effects on species composition in different vegetation types (La Palma, Canary Islands). Acta Oecologica 37: 230-238.
  7. Khadem, N., 2001. Study of socioeconomic status of ranchers in livestock exit organizing plan, Isfahan University, 183p. (In Persian)
  8. Naghavi Jourshary, F., 2006. Investigation of livestock exit plant from district 14 of Fouman forest. MSc. Thesis, Azad University of Chalous, 115p (In Persian) 
  9. Mortazavi, S.A., Nakhaei, N. and Navazi, M.A., 2006. Investigation of livestock exit plant from forest and effect of plan implementation in livestock production. Gorgan journal of agriculture and natural resources, 80p. (In Persian)
  10. Amirnezhad, H., 2011. Study of socioeconomic factors effect on tendency to livestock exit from Mazandaran forests (Case study: Sari forest), Rangeland 5(2): 229-239. (In Persian)
  11. Azimi, N. and Amiri Lamar, M., 2008. Investigation of effects of livestock exit plant from forest on forest settlers in Guilan forest (Case study: Rezvanshahr forest), Geographic research, 63: 157-171. (In Persian)
  12. Galian Moghadam, KH. and Sharifinia, F., 2010. Socioeconomic analysis of livestock exit plan in Janat-Roudbar forest of Ramsar. 2nd conference of geography, Tehran University, Iran. (In Persian)
  13. Kazemi, A.N., 2002. Evaluation of livestock exit organizing plan from forest and aggregation of forest settlers in watershed 24 in Guilan province. MSc. Thesis, natural resources faculty, Guilan University, 50p. (In Persian)
  14. Tohidi, M., 2012. Evaluation of livestock exit plan from Kazem-Roud forest, Mazandaran province. MSc. Thesis, Azad University of Chalous, 82p. (In Persian)
  15. Vahabi, S.A., 2009. Quantitative and qualitative study of regeneration in free areas from livestock in Safaroud forestry plan, MSc. Thesis, Azad University of Chalous, 51p. (In Persian)
  16. Ashouri, N., 2004. Effect of livestock exit plan on natural regeneration in Chafroud forest, Guilan province. MSc. Thesis. Natural resources faculty, Guilan University, 117p. (In Persian)
  17. Nezami, M.T. and Moghadam, M.H., 2001. Guilan forests. Iranian researchers group press. 200 p. (In Persian)
  18. Ramírez, J.A., Díaz, M., 2008. The role of temporal shrub encroachment for the maintenance of Spanish holm oak Quercus ilex dehesas. Forest Ecology and Management 255, 1976–1983.
  19. Uytvanck, J.V. and Hoffmann, M., 2009. Impact of grazing management with large herbivores on forest ground flora and bramble understory. Acta Oecologica 35: 523–532.
  20. Sullivan, T.P., Sullivan, D.S., Lindgren, P.M.F., 2012. Influence of repeated fertilization and cattle grazing on forest ecosystems: Abundance and diversity of forest-floor small mammals. Forest Ecology and Management 277, 180–195.
  21. Javanmiri pour, M., Marvie Mohadjer, M.R., Etemad, V., Zobeiri, M., 2012. Effect of grazing on natural regeneration of tree and herb species of Kheyroud forest in northern Iran. Journal of Forestry Research 23 (2): 299-304.
  22. Haidari, M., Etemad, M., Khosropour, E., 2013. Study of tree regeneration in the grazed and non-grazed areas in the Iran-o- Turanian Ecological Zones. International journal of Advanced Biological and Biomedical Research (IJABBR) 1(1): 18-24.